Произведения наших земляков

В данном разделе размещены произведения наших земляков, жителей и уроженцев Дятловского района. На первоначальном этапе публикуются плоды творческого труда известных дятловчан, произведения которых уже вышли в печать. На следующих этапах на суд любителей творчества будут предоставляться как малоизвестные, так и еще неизвестные произведения наших современников.

Задача данного раздела - соединить все разрозненные произведения дятловчан в единый Интернет-СБОРНИК, чтобы желающие приобщиться к творчеству земляков не тратили свое время и нервы на поиски их произведений в библиотеках и бескрайних просторах Интернета.

Администрация портала "Дятловщина" надеется, что данный труд будет востребован.

Адамчык Вячаслаў

Вячаслаў Уладзіміравіч Адамчык (1933 - 2001)

* Біяграфічная даведка пра В.У. Адамчыка

Адамчык Вячаслаў, нарадзіўся 01.11.1933 г. у вёсцы Варакомшчына Дзятлаўскага раёна Гарадзенскай вобласці ў сялянскай сям'і.

Пасля заканчэння сямігодкі (1949) працаваў грузчыкам на станцыі Наваельня і вучыўся ў вячэрняй школе. У 1952-1957 гг. займаўся на аддзяленні журналістыкі філалагічнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Працаваў у газетах «Знамя юности» (1957-1958), «За вяртанне на Радзіму» (1958-1960), рэдактарам Дзяржаўнага выдавецтва БССР (1960-1962), рэдактарам аддзела публіцыстыкі часопіса «Полымя» (1962-1963). У 1965 г. скончыў Вышэйшыя літаратурныя курсы пры СП СССР у Маскве. Быў літсупрацоўнікам часопіса «Неман» (1965-1967), загадчыкам рэдакцыі часопіса «Полымя» (1967-1969), рэдактарам аддзела прозы, намеснікам галоўнага рэдактара часопіса «Маладосць» (1969-1977), галоўным рэдактарам сцэнарнай майстэрні пры кінастудыі «Беларусьфільм» (1977-1980), намеснікам галоўнага рэдактара выдавецтва «Мастацкая літаратура» (1980-1982). З 1982 г. - галоўны рэдактар часопіса «Бярозка». Прымаў удзел у рабоце XXXVIII сесіі Генеральнай Асамблеі ААН (1983). Сябра СП СССР з 1960 г.


Дэбютаваў вершамі ў 1952 г. У 1957 г. апублікаваў першае апавяданне. Аўтар зборнікаў прозы «Свой чалавек» (1958), «Млечны шлях» (1960), «Міг бліскавіцы» (1965), «Дзікі голуб» (1972), «Дзень ранняй восені» (1974), «Раяль з адламаным вечкам» (1990).

Аўтар шырока вядомай тэтралогіі “Чужая бацькаўшчына” (1978), “Год нулявы” (1983), “І скажа той хто народзіцца” (1987), “Голас крыві брата твайго” (1990). У цэнтры ўвагі пісьменніка — заходнебеларуская вёска Верасава. Аўтар прасочвае жыццё герояў на працягу даволі вялікага перыяду. Тут і часы даваеннай польскай дзяржавы, і першыя гады савецкай улады, і перыяд фашысцкай акупацыі.

Напісаў сцэнарыі дакументальных фільмаў «Іван Мележ» (зняты ў 1977), «Валянцін Таўлай» (зняты ў 1978), «Дзядзька Якуб» (зняты ў 1981), п'есу «Раіса Грамычына» (1989).

Пераклаў кнігу балгарскіх народных казак «Незвычайны асілак» (1961), паасобныя творы М.Прышвіна, Ю.Казакова, С.Залыгіна і інш.

Лаўрэат Літаратурнай прэміі імя І.Мележа (1980, за раман «Чужая бацькаўшчына») і Дзяржаўнай прэміі БССР імя Якуба Коласа (1988, за раманы «Чужая бацькаўшчына», «Год нулявы», «І скажа той, хто народзіцца...»).

* Крэскі з аўтабіяграфіі

Радзіўся 1 лістапада 1933 года. Калі верыць тагачаснай польскай газеце, была серада, хмуры дзень позняе восені і паганскае свята — дзяды.

Мая вёска — Варакомшчына была Слонімскага, Навагрудскага, цяпер Дзятлаўскага раёна.

Варакомшчына... Дзікаватае, незвычайнае слова. Але яно для мяне хрумсціць, як нарэзаная скрылікамі і падсмажаная з алеем бульба. Варакомшчына...

Каб я быў мастаком і меў шчыра-балючы талент Ван-Гога, я нашу вёску, зямлю і людзей маляваў бы не ў сіні, а ў шэра-жоўты колер — колер прывялага лета. спелага жыта і нашае нішчымна пясчанае зямлі. У нас не ткалі, як у Галандыі, сіняе сукно і не насілі на тварах цемна-сіні пыл ад вугальных капальняў. У нас ткалі і да сённяшняга дня ткуць шарачак. А вяртаючыся з ворыва ці малацьбы, мае вяскоўцы прыносілі у хату нават на кончыку носа, шэры пыл.

У нас усё шэрае: хаты, неба (бо край дажджлівы) і нават вечары — шарая гадзіна.

Мой род. Па мацярынай нітцы — ці не татары. Калі даць веру размаітым даведнікам, то ў 1242 годзе над Лідаю быў разбіты ліцвінамі хан Шайбак з яго «цьмою».

Палонных татар пасялілі на тутэйшых землях. Адсюль нашы суседнія вескі называюцца дзікавата: Таркачы. Шайбакова. Адсюль і прозвішча мацярыных дзядоў і прадзедаў — Шайбакі.

Бацькаў род — прымачы. Ні мой прадзед Янка (ён быу з суседняй вёскі Аханяны), ні дзед Тодар, ні бацька Ладзімер не мелі права на варакомскую спадчыну.

Як помню сябе, помню бітву і калатэчу за зямлю. Помню плач маці, збялелага бацьку з нажом і дзядзькоў з каламі.

Дзяцінства ўспамінаю, як нейкую далёкую радасць, тую ціхую радасць, як пісаў Талстой, у якой «немного чего-то недостает».

Помню падпаветку, куды. аддзяліўшыся ад дзеда перабралася наша сям'я, маленькае ў ёй акенца, гарышча ў вялых і шэрых лапіках павуціння, сярод ночы польскіх паліцыянтаў з ліхтарыкамі на грудзях. I пазней: Вільню, гатэль, старога яўрэя, што пусціў нас нанач. Бацька прывёз мяне на аперацыю — я праглынуў бляшку, якою прыбіваюць толь.

Помню маладое лета 41 года. Гарэла наша вёска. Сонца праз густы дым было мутна-жаўтаватае, як перад зацьменнем. Помню ядавіты свіст куль. Абгарэлыя трупы людзей на суседнім падворку, пажарышчы, растопленае шкло і абсмаленую галаву нашае каровы, што лезла, пэўна, з хлява ў акенца. Дзіўна, але шкада было толькі каровы.

Наваградчына зрабілася «зямлёю крыві».

Помню, як ставілі крыжы, За адну ноч кабеты пралі і вытыкалі ручнік, мужчыны секлі ў лесе хвойку, абчэсвалі, рабілі перакладзіну. Крыжы ставілі перад вёскаю — адзін з іх стаіць сёння.

Па хатах хадзілі «святыя пісьмы», «абнаўляліся» абразы. Помню, як прыслужваў ксяндзу. Цётка тарціярка перахрысціла мяне ў католіка.
Школа. Тры гады хадзіў у «нямецкую». Вучыліся ў пустой яўрэйскай хаце з аблупленымі шпалерамі. Пасля сёмага класа — недзе ў 49-м годзе — пайшоў у вячэрнюю. Пачаў прызарабляць сам. На чыгуначнай станцыі Наваельня грузіў цэмент, соль, гарэлку, кавуны. 3 таго часу люблю пах мазуты, свісток счэпшчыка, раптоўны лязгат вагонаў, белы салодкі дым ад чорных паравозаў.

У вячэрняй сабралася распуста. У школу пераросткі прыходзіді «пад мухай» і з самаробнымі кінжаламі з цэлулоіднымі ручкамі ў розны колер.

Да беларускага прывучылі кнігі віленскіх выданняў, што ляжалі на гарышчы ў дзядзькі.

Нізкі паклон старадаўняй Вільні.

Родныя песні ўчуў ад маці, ад кабет на вяселлях і хрэсьбінах, Пачаў трохі запісваць і складаць сам. Ад маці дазнаўся, што песні некалі збіраў яе родны брат — Ян Шайбак (цяпер жыве ў Польшчы), грамадавец, першы адукаваны (вучоны, як казалі ў нас) чалавек у вёсцы, бо скончыў царкоўна-прыходскую школу.

У шарачковым пінжаку, з драўляным куфэркам і дзіцячай надзеяй (1952 год) на нешта вялікае прыехаў ва ўніверсітэт.

Першае апавяданне напісаў ва ўніверсітэцкай аўдыторыі. Занес у «Полымя». Прачытаў Танк, сказаў: «Ну, нічога, брат... Першая ластаўка, ага... Будзем друкаваць». Што яго згубілі, дазнаўся тады, калі з дому прывёз «Зоню».

У роднай хаце за ясеневым сталом пры матчынай гаворцы — маці сядзела за кудзеляю: зімою яна прала, а ўвесну перад Вялікаднем снавала і ткала кросны — пісаў «Зоню». Пісаў і дзеля сябе і дзеля маці, каб ведала, што яе сын — колькі яна, пэўна, малілася, каб яе дзеці не зазналі гэтакіх мук у жыцці і цяжкае працы, як зазнала яна — стаў «вучоны». Колькі яна скардзілася і наракала, што яе не вучылі і яна асталася «цёмнаю». Маці сапраўды не ўмее чытаць і нават распісваца і па сённяшні дзень ставіць крыжыкі.

Усяго адну зіму «ад пашы да пашы» ў «вясковага дарэктара» вучыўся і бацька.

Напісанае чытаў усім, а бацьку і маці саромеўся і саромеюся, бо можа, што свая кніга яшчэ не напісана, — тая кніга, якую жадалася напісаць даўно і па якой даўно перагарэла душа.

Пісаў і пісацьму сваё жыта, сваю дарогу ў полі, маладую бярэзіну пры хаце, ціш, вечар і сваю маці з дзяружкаю зелля за плячыма.

Мяняюцца на зямлі людзі, адыходзіць адно і прыходзіць другое пакаленне.

Я думаў і думацьму пра тое, чаму асталося восем мільёнау беларусаў, а іх было больш дзесяці яшчэ тады, калі слынны чалавек з-пад Наваградка, чытаючы курс лекцый у Калеж дэ Франс у Парыжы, гаварыў пра найпекную прастату нашае мовы.

Я хачу гэта зразумець: для сябе і для другіх. Пра што і будзе свая кніга.

Мой невялікі народ варты вялікай кнігі. Я гавару не толькі пра сябе. Я веру нашай літаратуры, на яе спадзяюся. Трохі перайначу слыннае прароцтва: многія славянскія літаратуры сказалі сваё, надышла пара нашай.

Шчаслівы буду, калі на ніве беларускае літаратуры ўзыдзе і маё зярнятка.

17 ліпеня 1967 года

Генеалогія, альбо Радавод Адамчыкаў

Прозвішча Адамчык паходзіць з памежжа Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай (Бярэсце).

На Слонімшчыну яно прыйшло разам са знакамітымі Агінскімі. Падкаморына Віленская Барбара з роду Агінскіх, жонка Мальхера Шэмета, сакратара камісіі па складанні Літоўскага Статута, у 1651 годзе «вечным правам набыла за шэсцьсот коп грошай лічбы літоўскай з баярамі, падданымі і ўсімі прыналежнасцямі» навакольныя фальваркі і вёскі і тут жа далучыла іх да маёнтку Наваельня, да якога ўжо прыналежала наша ятвяжская Варакомшчына. Так у тутэйшай мясцовасці з'явілася прозвішча Адамчык. Ад упраўляючых ці эканомаў — невядома.

Пасля Шэметаў маёнтак перайшоў у спадчыну Шукевічаў.

У Гродзенскім гістарычным архіве я шчасліва натрапіў на абрывак інвентара (1843) маёнтку Наваельня, які чамусьці апынуўся ў фондах Ашмянскага раёна. Але радасці маёй не было межаў — там пералічваліся назвы мне знаёмых і блізкіх вёсак. А да панскага двара іх прыналежала ажно дваццаць тры з мястэчкам Раготна і шасцю фальваркамі. У суседніх ад нашай Варакомшчыны Аханянах на 9 двароў я з няменшым дзівам прачытаў прозвішчы двух Адамчыкаў — Тодара і Сымона. Багацейшым аказаўся Тодар, не толькі на авечкі, свінні і валы ў хляве, але і на мужчынскія душы ў хаце — іх было ажно сем. I тут у дакумент умешваецца даўняе варакомскае паданне. Пабіўшыся з сынамі — адзін праз гэта павесіўся, а другі ўцёк з хаты, — багаты гаспадар у Варакомшчыне Язэп Юсіфаў Аблажэй, застаўшыся без дужых мужчынскіх рук, пасадзіў у сані і павёз у суседнія Аханяны сватаць сваю дачку. Павёз да братоў Адамчыкаў — Тодара і Захара, у якіх было найбольш хлопцаў. Аднаго з іх — Янку — Язэп Аблажэй і ўзяў да свае дачкі прымаком.

Дзея гэта адбылася яшчэ напярэдадні адмены прыгону. Пасля смерці цесця Язэпа Янка прыклікаў да сябе ў помач малодшага брата Алеся (1834—1919). Нарадзіўшы чацвёра дзяцей, Аблажэіха гвалтоўна памерла. Янка Захараў Адамчык мусіў жаніцца другі раз. I браў ён удаву Ганну з вёскі Дудзічы (як сведчыць назва, там было, напэўна, нямала музыкаў-дудароў), якая, ажаніўшы сына Захара і заручыўшы дачку, кінула гаспадарку і сама пайшла замуж. Ад яе ўжо і нарадзіўся Тодар, будучы мой дзед Фёдар Адамчык (1865—1943), сын Iвана і Ганны.

Неўзабаве памёр Янка. Гаспадарку ў свае рукі бярэ старэйшы яго сын Лявон (іншы раз у дакументах — Леў) (1855(?)—1940). Дзеда ж майго, сірату Тодара, гадавала старэйшая сястра Хвядора, што была замужам у Ліжэйках, якія таксама, як і Варакомшчына, прыналежалі да панскага двара Наваельня, толькі былі іншага фальварку — Зосін. Падросшы і падужэўшы, Тодар у зводнай сястры быў і за пастуха, і за малацьбіта, і за сяўца.

Але звернемся, прынамсі, да архіўных дакументаў. Згодна інвентару маёнтка Наваельня ад 5 снежня 1845 года прыгонны Язэп (Iосіф) Аблажэй, дзевяты з адзінаццаці гаспадар у вёсцы Веракомшчызна 3-га фальварку Ахонаў (Ахонва — цяпер рабкоўскія і варакомскія хутары), валодаў 7 дзесяцінамі і 2010 сажнямі добрай, 6 дзесяцінамі і 1900 сажнямі сярэдняй і 6 дзесяцінамі ніжэйшай зямлі. Трымаў чатырох валоў, аднаго каня, тры каровы, семнаццаць авечак, трое свіней і меў адзінаццаць вулляў пчол.

Як тут не пасадзіш у сані дачку і не паедзеш сватаць яе за дужага хлопца, каб даглядзець спраўную гаспадарку.

I можна было б жыць, як варакомцы кажуць, на шырокую нагу, каб не прыгон. Згодна павіннасці варакомскі селянін мусіў адбываць на пана тры з канём і тры пешых дні. Гэта кожны тыдзень. Былі яшчэ знакамітыя гвалты, калі з хаты выходзілі ўсе (вядома, хто мог працаваць), пакінуўшы на варце толькі аднаго. На выпадак пажару ці зладзейства. Гвалты прыходзіліся найболып на жніво і сенаванне.

Апрача таго, была грашовая павіннасць — аброк альбо чынш. Варакомцы, надзеленыя 19 дзесяцінамі воранай зямлі, плацілі ў год 1 р. 44(?) кап.

Не абыходзілася і без рэчавай даніны з сялянскага двара: па 3 курыцы, 10 яек, 3 талькі пражы, 1 фунту неваду і 2 фунты сушаных грыбоў.

Сытна, уежна і ўлежна, як сказаў бы варакомец, жылося панам і падпанкам Шукевічам і Лахніцкім. Але час адмераны ўсяму, у тым ліку і прыгону. Праўда, дзед мой не зведаў яго.

У шаснаццаць ці семнаццаць гадоў Тодар вяртаецца ў родную варакомскую хату. Лявону, старэйшаму брату, гэта не ў нос — гаспадарку прыйдзецца дзяліць на двух. Прылучыўшы момант, калі слабейшы і маларослы Тодар аказаўся ў варыўні ці стопцы, Лявон (я помню гэтага высокага сіва-рудаватага дзеда) разам са сваёю Аўдоцяю, схапіўшы за горла, намагаюцца яго задушыць. Невядома, чым скончылася б усё, каб на гэты лямант не надышла суседка Міхаліна...

I гаспадарку сквапнаму Лявону прыйшлося падзяліць ужо на траіх — яго, Лявона, зводнага брата Тодара і іхняга дзядзьку Алеся Захарава Адамчыка.

Як успамінаў мой бацька, Ладзімер Тодараў Адамчык, дзеду дасталася траціна — трэцяя частка валокі.
Атрымаўшы надзел, Тодар нарэшце пачаў падумваць пра жаніцьбу. Жаніўся ён ужо сталым хлопцам на беднаватай, як і сам, дзяўчыне. Браў яе, маладзенькую, з суседняе вёскі Рабкі. Гэта пацвярджае мая выпіска з метрычнай кнігі Наваельнянскай царквы Слонімскага прыхода Літоўскай духоўнай кансісторыі:

«Частка другая. Аб шлюбе
4 ліпеня 1893 года
Селянін вёскі Варакомшчына Фёдар Іванаў Адамчык праваслаўнага веравызнання першым шлюбам, 25 гадоў (на самай справе дзеду было 28 гадоў).
Сялянка вёскі Рабкі Фядора Варфалам’еўна Талкун праваслаўнага веравызнання, першым шлюбам, 20 гадоў.
Паручыцелі па нарачоным: сяляне вёскі Варакомшчыны Піліп Восіпаў Пыцель і Іван Матэвушаў Нагорны.
Па нарачонай: сяляне вёскі Рабкоў Сцяпан Станіславаў Кузюк і Лявонці Антонаў Адамчык.
Настаяцель Наваельнянскай царквы Якаў Іллюкевіч».

Баба Тадора, як прыгадваў бацька, пражыла сорак пяць гадоў: «Хварэла. Папрасіла есці і памерла. На Сёмуху, 7 чэрвеня 1918 года».

Дзед Тодар да канца дзён сваіх застаўся ўдаўцом.

Яны нарадзілі сямёра дзяцей: Стэфаніду, альбо па-вясковаму Стэпку, Настасю, Юльку, Васіля, Маню, Ладзімера (мой бацька. — В. А.), Змітрука. Старэйшая з іх, цётка Стэпка (Стэфанія), выйшла замуж у суседнія Рабкі за ўдаўца Петрука Грыцука (1883—1938) і нарадзіла яму чатырох сыноў і дачку Алену. Пражыла яна з усіх Тодаравых дзяцей найбольш — дзевяноста гадоў і два тыдні (1894—1984).
Як прызнавалася мне, ніколі ў доктара не была: «Сорамна ж раздзявацца».

Малодшая за яе Настася, бо Юлька памерла дзіцем, выйшла замуж першаю за багатага ў вёсцы хлопца Янку Нагорнага. Ён трохі быў адукаваны. Падвыпіўшы на вяселлях ці хрэсьбінах, чытаў па памяці раздзелы з «Новай зямлі» Якуба Коласа. У былой Заходняй Беларусі гэта была папраўдзе народная паэма. Дай Божа нашым творам мець сёння такую папулярнасць.

Янка Нагорны некаторы час з'яўляўся членам гміннай (валасной) рады, за што ў 1939 годзе, з прыходам бальшавікоў, быў арыштаваны і адпраўлены на лесапавал у Архангельскую вобласць. Цётку Настасю з пяццю дзецьмі на згоне зімы 40-га года вывезлі ў Казахстан, пад Акмолінск.

3 двума стрыечнымі братамі я сустрэўся праз трыццаць пяць гадоў. Яны ўспаміналі, як у стэпе лавілі суслікаў. Маці смажыла іх. I гэтым сям’я выратавалася ад страшнага голаду.

Пасля вайны Нагорныя пераехалі ў Польшчу. Там, у вёсцы Гжыбяны каля Лягніцы, цётка Настася і памерла. Гаварыла яна па-беларуску, і польскія дактары не маглі разабрацца, што значыць баліць сярэдзіна і «крыж».

Дарэчы, два мае стрыечныя браты апынуліся ў польскім войску. Адзін — у дывізіі Андэрса, што была сфармавана на тэрыторыі СССР і пазней прыняла бой пад Монта Касіна, другі — у дывізіі, якая штурмавала вышыню пад Леніна на Магілёўшчыне. Па сутнасці яе паслалі на немінучую пагібель — немцы замацаваліся на вышыні і ў дзотах. Але Франак загінуў, вызваляючы Варшаву, у прадмесці Прага. Ладак, нараджэння 1922 года, апынуўся спачатку ў Англіі, потым — у ЗША, дзе скончыў політэхнічны інстытут. Там для мяне і згубіўся яго след. Кажуць, ён працаваў камерцыйным дырэктарам у касмічным цэнтры.

Але трэба нарэшце вярнуцца да генеалагічнага дрэва Адамчыкаў.

Бацька мой быў шостым дзіцем у немалой дзедавай сям'і. Як сведчыць метрычная кніга Наваельнянскай царквы Дзятлаўскага благачыння, ён радзіўся 17 красавіка (ст. ст.) 1907 года. Хрышчаны 24 чысла таго ж месяца.

Хроснымі бацькамі яго былі Хведар Аляксандраў Адамчык, стрыечны дзедаў брат, і бабіна малодшая сястра Параскева (па-вясковаму, мусіць, Параска) Таўкун.

Хведара Адамчыка, спраўнага гаспадара ў Варакомшчыне, я помню. Помню, бываў у яго ў хаце, забаўляючыся з унукамі-дзяўчаткамі, маімі равесніцамі, — і здзіўляўся з прыгожай лямпы з малочным абажурам і насценнага гадзінніка з выштукаванай карычневай шуфлядкай.

У Хведара быў і дагледжаны жоўты ці, праўдзівей, палавы конь, выменяны на старую вопратку ў польскіх пагранічнікаў, што ўцякалі з-пад Стоўбцаў у верасні 1939-га. Прыгадваецца і такі факт. Калі гарэла, расстраляная запальнымі снарадамі (таму і не памечана на мемарыяльных дошках у Хатыні), наша Варакомшчына, стары Хведар не баяўся куль і, стоячы над зарослай крапівой ямаю для спрату бульбы, дзе ўперамешку з перапалоханымі салдатамі ляжалі мы, дзеці і жанчыны, падганяў наіўна-маладзенькіх хлопцаў да бою: «Вы толькі смелыя лазіць па маіх свірнах». Багатыр, як кажуць у нас на багатага чалавека, Хведар, вядома, бальшавікоў не любіў.

Але вернемся да бацькі. 3 якім здзіўленнем і цікавасцю я прачытаў па-польску метрычны запіс у той жа царкоўнай кнізе:

«25 лістапада 1932 года. Грамадзянін селянін Владзімеж Адамчык, сын Фёдара і Фядоры з дому Талкуноў, праваслаўны, вёскі Варакомшчыны гміны Дварэцкай, першым шлюбам, 25 гадоў.
Грамадзянка Браніслава Шэйбак, дачка Яна і Юзэфы з дому Баравікоў, праваслаўная (маці на самай справе была каталічкай. — В. А.) вёскі Варакомшчыны гміны Дварэцкай, першым шлюбам, 23 (26. — В. А.) гады.
Паручыцелі:
3 боку нарачонага (маладога. — В. А.) грамадзяне вёскі Варакомшчыны Ян сын Станіслава Нагорны і Дзімітры сын Фёдара Адамчык.
3 боку нарачонай Ян сын Яна Шэйбак і Кан-станцін сын Пятра Аблажэй».

Прыгадваецца, бацька ўспамінаў: «Вяселле было перад запустамі (запусты — 15 лістапада па старому стылю, значыць, па новаму — 28-га), пасля ўсіх святых. На ўсе святыя былі ў споведзі. Восень у той год выдалася цёплая. Мы з Броняю варочаліся з Дварца, а насустрач нам ішлі босыя бабы. Вяселле гулялі ў нядзелю рана ў нас, у Тодаравай хаце. Пасля вянца — вечар, ноч і панядзелак — у Шайбаковай хаце, у Броні. Аўторак, серада — зноў у нас, Адамчыкаў».

Маці пра сваё замуства: «Прысніла сон, што прачнулася ў Тодаравай хаце, а там — сонца, яснасць. Падумалася мне, што замуж пайду за Тодаравага Ладзімера. На гэта і выйшла».

А тое, што расказвала перад смерцю, было нават страшнае: «Замуж ішла не любіўшы. Не хацела нават, каб дзіця ад Ладзімера было. Пайду на рэчку паласкаць бяллё і цісну свой жывот. Таму і ўрадзіўся ты гэтак нездароўчы. Нават голасу не падаваў. Думалі, жыць не будзеш. Адно ж баба Юзэфа, падаслаўшы пялюшку (пялёнку), палажыла цябе на цёплую печ, ты адагрэўся і голас падаў».

Жылі бацькі ў бядоце. Аддзяліўшыся ад дзеда Тодара, наша сям’я знайшла прытулак у падпаветцы — даўнейшай прыбудове пры хаце, дзе стаялі вазы, сані, плугі, бароны і іншыя сялянскія прылады і рэчы. Там бацька адгарадзіў куток, прабіў аконца і паставіў невялікую печ.

Бацька — сірата ў падлеткавыя гады, малазямельны — у сталыя. У дзяцінстве амаль не ведаў, што такое малако. Яго замяняла талакно — прарошчаны, высушаны і змолаты авёс. Штодня ў прогаладзі. «Ідзеш, — расказваў ён, — а перад вачыма ржышча расце». Дзед, аддаючы замуж бедных дачок, аддаваў ім звычайна ў пасаг і астатнюю карову.

Васілю, старэйшаму сыну, выпраўляючы яго ў прымы, дзед аддаў, як з гаркатою ўспамінаў і ўсміхаўся бацька, каня, вазок і стусінавую пугу.

А потым каня трэба было купіць. Удавец Тодар коней любіў — яны ў яго заўсёды паліскаліся ад сытасці і дагледжанасці. Напэўна, лічыў, што дзеці як-небудзь пераб’юцца самі, а скаціну трэба накарміць.
Умеў і лашчыць іх. Помніцца, як храплі і білі задзёртымі ўгору капытамі дужыя жарабцы, калі іх, сабраўшыся на прыгуменні, валілі маладыя мужчыны.

Востры, наточаны ножык быў заўсёды ў дзедавай кішэні. I як баяліся гэтага ножыка пяці-сямігадовыя хлапчукі. Без памяці, толькі чубкі мігцелі, імчалі з нашага панадворка, згледзеўшы майго лысаватага, курносага дзеда. А ён у дадатак быў яшчэ жартаўнік. Бывала, вылегчае барана і нясе ў барановай машонцы два яечкі. Падыме іх і патрасе перад маладзіцамі. А тыя — у злосць і кляцьбу. А калі спячэ іх на вуголлях збоку печы — мне, малому, ласунак.

Мяне ён чамусьці любіў і расказваў мне нямала сёння ўжо забытых казак.

У вайну дзед цяжка захварэў. Канаў у гарачцы, успамінаючы сваю найлюбшую дачку Настасю, вывезеную саветамі ў Казахстан. Хапаў сякеру і выбягаў з хаты ці, дакладней, з гумна, дзе жыў пры меншым сыне Змітруку, бег забіваць Міхася Лазовіка, які пры бальшавіках, будучы старшынёю сельсавета, пісаў даносы і складаў спісы на дэпартацыю. Дзеда лавілі, бо магла ўчыніцца новая бяда — немцы арыштавалі б сям'ю Лазовіка, які сам падаўся ў партызаны.

I вось кароткая даведка пра смерць дзеда, выпісаная мною з Наваельнянскае царкоўнае кніжкі (Дзятлаўскі архіўны ЗАГС). Дарэчы, запіс зроблены па-беларуску — як відаць, на праваслаўных святароў патрэбна цвёрдая рука, каб яны да Бога загаварылі родным словам.

«1943 год. Студзень. 26 дня памёр, 27 пахаваны жыхар вёскі Варакомшчына Дзятлаўскага раёну Адамчык Фёдар, сын Iвана і Анны, удавец, праваслаўны, 78 гадоў.
Пратаіерэй: Вяч. Лапацінскі».

Бацька, што меў на лічбы камп’ютэрную памяць, чамусьці ўдакладняў, што дзед памёр 28 лютага. I я яму веру болей, чым запісу ў метрычнай кнізе.

I мне прыгадваецца марозны хмуры дзень. Белы атынкаваны дом у мястэчку Наваельня, дзе мы, пагарэльцы, знайшлі часовы прытулак. Азяблы бацька, які забег пераабуцца і сказаў, што на могілкі ўжо вязуць дзеда. Я зірнуў у акно і ўбачыў жалобны картэж: фурманка з новаю жаўтлява-ружоваю труною, наперадзе яе — высокі, лысы дзядзька Пятрук з узнятым карычневым крыжам.

А за возам — купка жанчын і мужчын. Збоку воза ў накінутай на галаву і на плечы балонкавай хустцы ідзе цётка Стэпка.

Дзеда пахавалі поруч з яго ўнучкаю, маёю роднаю сястрою Геняю (Яўгеніяй), што памерла ад водры напрадвесні 1941 года. Дату і дзень Генінай смерці называў бацька: «Як зязюлька закуе, так і яе ўспомню. Паўдзеўкі было — «Кацюшу» спявала. У маі памерла, у чацвер, пятнаццатага».

Да гэтых успамінаў іншы раз дамешваўся і мацярын жаласны голас: «Спытала я ў яе: «Памрэш?» «Памру», — кажа. «А якую ж табе на смерць сукенку скласці?» Я адчыніла куфар і паказваю на кітайскі шоўкавы шалік, які мне бацька з чыгункі, з Маньчжурыі прывёз. «Во гэту», — сказала яна, паказаўшы на шалік. 3 яго і пашыла ёй вуаль».

Памятаю, перад пахаваннем кароткую труну паставілі ў настылай халоднай царкве, помню дзяўчынку ў труне з пасінелымі губкамі, з венчыкам на лобе і гэты зеленаваты вуаль, пашыты з празрыстага ядвабу...
Запісу аб смерці сястры я не знайшоў — царква, як гаворыцца, была ўжо адлучана ад дзяржавы.

Метрыка Геніна ёсць. Яна на польскай мове і з недаравальнымі памылкамі. Месцам нараджэння чамусьці памечана суседняя вёска — Рабкі. А мне помніцца, як я начаваў у дзеда Шайбака, бо ў тую ноч (10 жніўня 1938 года) мая маці нарадзіла дзіця. Гэта і была мая сястра Геня.

Вось нарэшце надышла пара, калі я мушу зірнуць з другога боку на галіны майго генеалагічнага дрэва. Па матчынай нітцы я паходжу з Шайбакоў. I, мусіць, трэба агаварыцца, што ў нашым рэгіёне поруч з славянскаю тапанімікай можна натрапіць на літоўскую альбо татарскую. Вёскі літоўскія, а праўдзівей — ятвяжскія, як, для прыкладу, Погіры, Малдуці, Гезгалы, Ятвезі, межавалі з славянскімі Сядлярамі, Ганчарамі, Рыбалавымі, Дубатоўкамі, Агароднікамі, а тыя, у сваю чаргу, з татарскімі: Таркачы, Уланаўшчына, Шайбакова, Карыцы.

Як Шайбакі апынуліся ў нашай ятвяжскай Варакомшчыне — для мяне яшчэ застаецца загадкаю. Што на рэчцы Ятры ці Ятве стаяў Шайбакоў двор, гэта я знайшоў у адным з тамоў Актаў, выдадзеных археаграфічнай камісіяй у Вільні. А Ятра ці Ятранка абмывае агароды тых жа Шайбакоў яшчэ сёння. Але прозвішча Шайбак у нашай ваколіцы цяпер звычайнае, хоць паходзіць яно ад вядомага хана Шайбака, разбітага з яго цьмою пад Лідаю.

Калі ж аднойчы я прызнаўся казахскаму паэту, што ў маіх прадзедаў па матчынай лініі было такое прозвішча, той здзівіўся і прывітаў мяне кампліментам: «О, з такім прозвішчам вы былі б у нас у пашане. Яго калісьці насілі аўтарытэтныя людзі, і мы пра гэта не забываемся».

Добрае слова, як вучыць Каран, — яно як дрэва добрае: корань яго цвёрды, а галіны ў небе...

Таму і бяруся за адну з іх — разгортваю інвентар альбо рэестар панскага двара Наваельна Слонімскага павету Гродзенскай губерні, складзены 5 снежня 1845 года. Ён, двор, ужо раздзелены паміж сёстрамі Шукавічанкамі — Генрыетай Валовічавай і Езафінай Ляхніцкай. Ці не апошняя вядомая як руская пісьменніца? Не, хутчэй яе дачка. Але цікавасць мая ў іншым. Да трэцяга з васьмі фальваркаў — Ахонаў (там цяпер варакомскія хутары) прыналежала наша невялікая, усяго на адзінаццаць двароў, Веракомшчына (так у дакуменце. — В.А.). Трэці двор — Шайбакі, мае прапрадзеды, дзевяты — Іосіфа (Язэпа) Аблажэя, куды ў прымы прыстаў мой прадзед па галіне Адамчыкаў — Янка Захараў. Але пра яго ўжо апавядалася вы-шай. Шайбакі ў параўнанні з Аблажэем не вельмі і багатыя: адзін конь, два валы, дзве каровы, чатыры авечкі, дзве свінні. Гэта на дзесяць душ, дзе пяцёра рабочых.

Надзел кожнаму двару: прысядзібнай — 2000 сажняў (0,910 га), ворнай — 19 дзесяцін 10 сажняў (валока альбо 21 га), сенажаці — 2 дзесяціны 28 сажняў (трохі больш як 2 га).

Зрэшты, з голаду Варакомшчына, нават прыгонная, не памірала. Яго найчасцей прыносілі войны, у якіх, як заклятая, кожны раз палала наша саламяная, прыдарожная вёска. Вынішчаў яе і мор — халера, крываўка ці чума. Пра гэта сведчыць круглы пляскаты камень з замшэлым і ўжо нечытэльным тэкстам. Я разабраў толькі два словы: «Свента Марыя» (па-польску). Камень ляжыць перад вёскаю. Савецкі танк ссунуў яго з сярэдзіны вуліцы, балазе не разбіў.

Але разгорнем пажоўклы інвентар, спісаны рыжаватым чарнілам. Шкада, што ў ім пазначаныя ўсяго толькі імёны і прозвішчы асноўных гаспадароў альбо, кажучы моваю прававодцаў, юрыдычныя асобы. Далей усё абязлічана — рабочыя і «прочие» душы. Не вызначаны сем'і, не ўказаны гады, як гэта іншы раз рабілася ў інвентарах другіх маёнткаў.

Таму ў трэцім двары асноўным гаспадаром упісаны Казімір Шайбак, а прозвішча яго брата, роднага ці стрыечнага, Фэлікса Шайбака ўжо няма.

Я знайшоў гэтае прозвішча ў «Алфавіце метрыкаў Дварэцкага касцёла», складзеным у 1931 годзе ксяндзом Янам Карвелісам. Там аказаўся толькі год смерці Фэлікса Шайбака — 1881. Тут жа быў зафіксаваны і год скону (1889) яго сына — Пятра, майго прадзеда па маці. Апошні памёр адносна маладым, маючы гадоў сорак. Пасля сябе ён пакінуў нямала смешных і забаўных гісторыяў, якія дайшлі нават да мяне, і точаны драўляны кубак з золатам, якое паціху, будучы маладою ўдавою, прапіла на кірмашах з падкімі на чужое мужчынамі і распазычыла сваякам (тады якраз распрадаваліся панскія двары) мая прабаба Ганна.

Не дзіва, што, вярнуўшыся з бежанства, з далёкага чараміскага Бугуруслана, куды трапіла ў 1915 годзе, яе дачка Разалія прыгадала марна растрачанае золата і да паўсмерці збіла васьмідзе-сяцігадовую маці.

Тая толькі здужала дайсці ў хату да сына Янкі, каб ужо паказаць скрываўленыя сінякі і бітыя раны і яшчэ папрасіць, каб прыгатавалі вады ёй памыцца, бо яна сабралася паміраць. У тую ноч яна і сканала.

Аднак бяда аплочваецца бядою, зло — злом. На абочыне шашы насупраць нашае вёскі грузавік, за рулём якога сядзеў п'яны савецкі афіцэр, рэзка хіснуўшыся ўбок, бартом ударыў спадарожнай жанчыне ў плечы. Жанчына ўпала, але з гарачкі яшчэ паднялася, села і пачала здымаць рукавіцы...

Мужчыны, якія ішлі ўслед, у забітай жанчыне пазналі Шайбакову Разэлю з Варакомшчыны. Гэты трагічны выпадак здарыўся напрадвесні 1953 года.

Кожная сям’я, прынамсі, мае свой немінучы, наканаваны лёсам знак. Ці, праўдзівей, фатальную непазбежнасць. Гэтак жа трагічна загінула і старэйшая сястра Разаліі — Станіслава, зваліўшыся на чыгуначным пераездзе з воза, нагружанага снапамі ці сенам, і трапіўшы галавою якраз на рэйку.

Мая маці, успамінаючы цётку Станіславу, кожны раз расказвала з сарамлівым смехам, як яна ў завейныя зімовыя дні, калі хадзіла да польскай школкі ў далекаватыя Аханяны, начавала там у свае цёткі. А маладая салдатка, муж якой ваяваў дзе-небудзь пад Псковам, прымала ў сябе дома дужых рыжых абознікаў-немцаў, што дастаўлялі на фронт за Наваградкам амуніцыю і правіянт.

«А нам што, малым?.. Салдаты насыплюць і цукерак і цвыбікаў (сухарыкаў). А яе Бортнік мужык добры быў. Вярнуўшыся з фронту, бабі Ганне акоп зрабіў, бо хата згарэла...»

Малодшы брат майго дзеда Іосіф, ці па-вясковаму — Язэп, быў трохі пісьменны. Напэўна, скончыў народнае вучылішча, што адкрылася ў суседніх ад нас Карыцах. Таму ў часе рэвалюцыі, калі інтэлігентнаму чалавеку давяралі толькі кірку з лапатай, ён, бядак, мог заняць вышэйшую, нават кіруючую пасаду: Іосіфа Шайбака прызначылі дзяжурным па станцыі.

Там, на Паволжы, дзе ён апынуўся з сястрою Разаліяй, у часе эпідэміі халеры, якая пачалася разам з голадам, Іосіф Шайбак і памёр.

«Нябожчыкаў вазілі, як дровы, — помніцца, прыгадвала баба Разэля. — 3 усяго вялікага дому на два паверхі засталася толькі я ды мужчына».

Але бабе Разэлі, калі яна расказвала пра свае бежанскія пакуты, голад і жорсткасць бальшавікоў, амаль ніхто ў нашай Варакомшчыне не верыў. «Выдумляе», — казалі.

Бальшыня варакомцаў, асабліва гультаі, чакалі, як яны гаварылі, прыходу камуны. Калі ў нашага суседа Юліся Нагорнага з капою дзяцей у хаце хтосьці спытаў, чаму ён не ўстаўляе ў акно заміж пабітай новую шыбу, той адказаў: «А нашто? Неўзабаве прыйдуць бальшавікі і дадуць мне хату з вазонамі».

Праўда, дзеду майму Янку Пятровічу Шайбаку (1875—1944), прыйшоўшы, бальшавікі далі, як бедняку, з панскага двара, здаецца, з Язяран, дзе калісьці гаспадарыў брат Дамейкі, сытую вішнёвую карову. Я пасвіў яе і помню, як ашалела-радасна крычалі мне, найменшаму з іх, варакомскія пастухі: «Чэсік, пасі ўсюды! Вайна пачалася».

У той жа ўжо згаданай касцельнай кнізе, якую склаў ксёндз Ян Карвеліс, у раздзеле «Метрыкі шлюбныя» я натрапіў на прозвішча свайго дзеда. Вянчаўся ён, Ян, сын Пятра і Ганны Шайбак, у 1899 годзе. Браў за жонку Юзэфу Баравік, дзяўчыну з працавітай каталіцкай сям’і. Дарэчы, ён і сам быў католік. Юзэфін бацька Лаўрын (Ваўжыняц) Баравік меў асаблівы аўтарытэт сярод навакольнага сялянства — ён у Дварэцкай воласці працаваў пісарам.

У яго, як прыгадвала мая маці, была адна на ўсю вёску лазня, смольная, добрая хата, абнесеная парканам, а за ім — садок, які называлі Лаўрынавым раем, і ў ім — калоды пчол.

Матчын дзед быў працавіты і спраўны гаспадар.

Матчын бацька, Ян Пятровіч, аказаўся чалавекам іншай натуры — любіў скрыпку, рыбалку, доўгія, на ўсё лета адлучкі з дому, калі ён ездзіў ажно ў Кітай на будаўніцтва Маньчжурскай чыгункі.

«Бывала, надыдзе вясна, пара сяўбы, а наш бацька збіраецца на чыгунку, — успамінала не раз яго дачка, мая маці Браніслава. — Дома ўпраўляецца пры малых дзецях адна Юзэфа, твая баба. Яшчэ і грошы зарабляе: назбіраўшы разам з дзецьмі воз каменняў на полі, вязе іх прадаваць. Тады якраз брукавалі шашу».

Для мяне мой дзед пахнуў тытунём і рыбай. На ім вясёлкай адсвечвала луска, асабліва на грудзіне, дзе ў яго вісела торба з рыбаю, а пальцы на правай руцэ былі жоўтыя ад тытунёвага дыму. Помню яго торбачку з крэсівам, асколкам крэменя і пухкай, рудавата-цёмнай, як сухая порхаўка, губкай. Прыгадваю, як ён варыў, тоўк і сушыў скрылі яловай губы.

А найперш у памяці ўваскрасае яго самаробная, што вісела на сцяне над ложкам, светла-яловая скрыпка. Дзед быў яшчэ музыка.

Гэта адбывалася, як у нас кажуць, не за маю памяць. Узяўшы скрыпку і сабраўшы гурт спеўных маладзіц, дзед у велікодныя дні хадзіў па вёсцы і пад вокнамі хатаў выспёўваў валачобныя песні.

У дзеда быў спрыт не толькі да скрыпкі, але і да кельмы — ён умеў вымураваць цагляную печ. Як і зрубіць новую хату. Сваю ён будаваў, нават не маючы каня, болей перанёсшы дзеравін на ўласных плячах.

Коні з'яўляліся ў яго пазней, калі, зарабіўшы грошы на чыгунцы, ён вяртаўся ўвосень дадому. Тады і пачынаўся гандаль коньмі. Дзед ператвараўся ў цыгана. А дзе гандаль, там і барыш, там і гарэлка.
Ізноў жа ўспамінала мая маці Браніслава, як, не стрываўшы гэтага гандлю і залітых гарэлкаю вачэй, баба Юзэфа перахрысцілася і дастала з-за коміна недасушаны грабавы біч. Дзед, упаўшы на парозе, толькі цяжка стагнаў.

Пасля такога хрышчэння дзед тыдняў два адлежваўся на печы, а прычакаўшы вясны, зноў ехаў на заробкі ў далёкую Маньчжурыю.

Адтуль ён прывозіў такія-сякія падарункі, а найперш не знаныя дагэтуль у нашай Варакомшчыне прыгожыя шоўкавыя хусткі і шалікі.

Памёр дзед на згоне зімы 44-га года, захварэўшы на запаленне, — пасля спаленай немцамі хаты на голым хутары, дзе ўжо нават засадзіў садок, ён збудаваў дашчаную буду, у якой жыў з новаю жонкаю, бо Юзэфа памерла перад вайною, і ў якой застудзіўся падчас дужага студзеньскага марозу. Яму, здаецца, яшчэ не было і сямідзесяці.

Як адзначалі ў даўнейшых пасведчаннях аб смерці, пасля сябе ён пакінуў трое дзяцей: двое сыноў і дачку, маю маці Браніславу Янаўну.

Старэйшаму сыну Яну бралася за сорак. Ёсць і метрыка яго хрышчэння. Для мяне засталося толькі загадкай, чаму хрысцілі дзядзьку Яна не ў блізкім, Дварэцкім, а ў дальшым — Дзятлаўскім касцёле.

«Тысяча дзевяцьсот трэцяга года Кастрычніка семнаццатага дня ў Дзятлаўскім Рымска-Каталіцкім прыходскім касцёле (збудаваны ў 1632 годзе, фундатар Леў Сапега. — В. А.) ахрышчана дзіця імем Іван (Ян) ксяндзом Юсцінам Пятранісам, настаяцелем Дзятлаўскага касцёла, з здзяйсненнем усіх абрадаў таемнасці».

Не ведаю, у якім годзе, але дзядзька Ян скончыў Рабкоўскае народнае вучылішча (у суседняй вёсцы) і зіму ці дзве ў роднай вёсцы працаваў настаўнікам — тым, вядомым па коласаўскай паэме «Новая зямля», вясковым дарэктарам.

Ад пашы да пашы — ад глухое восені да ранняга прадвесня — у свайго будучага швагра вучыўся мой бацька, Ладзімер Тодаравіч. Вучыліся па чарзе ў хатах, дзе былі вучні.

Адзін вучань у хаце — адзін дзень вучобы ў ёй. А ў Петрука Аблажэя, вядомага ў нашай вёсцы штукара і гультая, дзяцей было найбольш.

Мой бацька са смехам успамінаў: «Мы вучымся, а ён, Пятрук, прывязаўшы за бэльку, мне круком сухую аўчыну. Наступае босаю нагою на вяроўку. Бачыць, што вучыцяль павярнуўся да дошкі і стаіць да яго спіною, ён адскочыць і зробіць які выбрык нагою, альбо рукамі паказвае розны муштрыкі. Дзеці, вядома, рагочуць. Ім ужо не да вучобы, калі дзядзька чвэрыць розныя штукі».

А пра гэта ўжо расказвала маці. Шаснаццацігадовы рослы хлопец, калі польскі фронт перад Вялікаднем 1919 года наблізіўся да мястэчка Наваельні, уцякае з дому і, прызнаўшы сябе за паляка, уступае добраахвотнікам (охотнічым) у шэрагі польскага войска. Уцякае не адзін, а намовіўшы равесніка і суседа Язэпа Рака (арыштаваны пазней, у 30-я гады, у Слуцку за пераход польска-савецкай граніцы).

Першае баявое хрышчэнне неабстраляныя салдаты прымаюць недалёка ад роднае хаты каля вёскі Рыбакі на рэчцы Маўчадцы (цяпер там забудаваны знакаміты санаторый «Радон»). Ім шанцуе — бальшавікі, кінуўшы зброю і кажухі, якія тут жа падбіраюць варакомскія пастухі, спешна ўцякаюць на ўсход.

Вызвалены Наваградак. Згаладалае польскае войска, трацячы падбітых, здарожаных коней, губляючы не столькі ад куляў, колькі ад хваробы сваіх неабвучаных салдат, наступае на Мінск.

Недзе ўжо за Наваградкам шаснаццацігадовы шараговец захварэў на тыф. Пэўна, заразіўся. Завашывены і ледзьве жывы, ён варочаецца дадому — у родную Варакомшчыну. Наша баба Юзэфа, кабета разумная ды спрактыкаваная ў леках, зёлкамі ды напараным льняным семем адхадзіла сына. Але, акрыяўшы, добраахвотнік зноў уцякае з дому, каб паступіць у падафіцэрскую школу ў горадзе Слоніме. Аднак афіцэрскага ці падафіцэрскага звання польскія вайсковыя ўлады прысвоіць беларусу-добраахвотніку не захацелі. I паступова беларус-католік пачынае разумець, што ён не сапраўдны паляк, а чалавек нейкага другога, ніжэйшага гатунку.

«Што я беларус, — прыгадваючы тыя далёкія гады, расказваў мне ўжо сам дзядзька Ян, калі астатні раз наведаўся ў родную Варакомшчыну з Польшчы, з кашубскага мястэчка Лэба, дзе апынуўся пасля вайны, прайшоўшы ў другі раз добраахвотнікам нялёгкі фронт, — даведаўся пасталеўшы, калі пачаў выпісваць віленскія газеты на роднай мове».

Тады ён і арганізаваў з больш-менш пісьменных маладых мужчын-вяскоўцаў, што скончылі народнае вучылішча і маглі ўжо чытаць газеты і разбірацца ў палітычнай сітуацыі, якая запанавала ў Заходняй Беларусі, гурток грамадоўцаў. У Агніску каляёвым (культурным вогнішчы чыгуначнікаў) станцыі Наваельня яны ўжо ставілі беларускія спектаклі, аб чым нават паведамляла віленская прэса, і праводзілі таемныя сходы.

У нашай Варакомшчыне, у хаце дзядзькі Яна, на гэтакім беларуска-нацыянальным, затоеным ад паліцыі і канфідэнтаў-сышчыкаў сходзе пабылі дзеячы Беларускай сялянска-рабочай грамады, шматлікай, папраўдзе народнай партыі, якая налічвала ў сваіх шэрагах каля ста тысяч членаў, найболей сялян. Мой бацька-нябожчык прыгадваў такія прозвішчы: Рак-Міхайлоўскі, Валошын, Мятла, Аўсянік.

Апроч сялянска-асветніцкай дзейнасці, мой хросны займаўся зборам нашага, варакомскага фальклору.
Шкада, што гэты неацэнны скарб — запісы песень, казак, паданняў, прыказак і прымавак, поруч з падшыўкамі віленскіх беларускіх газет і часопісаў, купленымі на астатні сялянскі грош, выданнямі Кухты і Клецкіна, — увесь гэты скарб згінуў у агні 41-га года, калі запальнымі снарадамі была расстраляна наша вёска і яе навакольныя хутары.

Восенню 1944 года дзядзька Ян, як ужо сказана вышэй, добраахвотна ўступіў у Польскае войска, каб скончыць вайну каля чэшскай Прагі. Прадчуваючы, што ўсёдасведчаны смерш ці НКВД за нацыянальна-беларускую дзейнасць могуць не дараваць, застаўся як польскі салдат на землях «адзысканых» (землях вернутых) — нямецкіх, што адышлі пад народную Полыпчу. Нават атрымаў ва ўзнагароду баўэрскую гаспадарку. Дадому не вярнуўся, паклікаўшы ў помач васемнаццацігадовага сына. Ды і цяжка было вяртацца да старэйшай за сябе на дванаццаць гадоў жонкі, да якой калісьці, беззямельны, прыйшоў у прымы і з якою жыў не ў згодзе.

Але нядрэмнае вока НКВД высочвала і выследжвала нацыянальных беларускіх дзеячоў не толькі ў Беларусі, але і за яе межамі. Арыштаваны і кінуты за краты разам з акоўцамі (Армія Краёва) і гамулкаўцамі (былыя польскія камуністы), дзядзька Ян нізашто адбыў два гады турмы. На волю ён выйшаў разам з тым жа Гамулкам, у дні хрушчоўскай адлігі, што прынесла пацяпленне і ў Польшчу.

Астатнія гады жыў на беразе Балтыйскага мора, у мястэчку Лэба, загадваючы адным са збожжавых складаў, якія збудавалі яшчэ немцы і куды з караблёў згружалі зерне.

Там, на чужыне, і памёр ён, змагар за беларускую справу, як паміралі тысячы гэтакіх, адданых Бацькаўшчыне, то ў халоднай тундры, то ў гарачай Аргенціне, то за блізкі свет нечуванай Аўстраліі.

Малодшы дзядзькаў брат Юзаф, што па прыкладу старэйшага цягнуўся да беларускага друкаванага слова, зведаў ужо савецкую турму і вярнуўся адтуль хворы на трасцу. Гэта з яго гарышча ў мой карычневы «шкапік» трапілі кніжкі Адама Станкевіча, Уладзіміра Жылкі, Наталлі Арсенневай, Антона Навіны, Вінцука Адважнага, Максіма Гарэцкага.

Не дзіва, што малады сарамяжы аспірант Алесь Адамовіч на першай сваёй лекцыі, атрымаўшы маё запытанне, ці ведае ён названых літаратараў і што чуў пра іх, за трэцяй маёю запіскаю наліўся кроўю і выкрыкнуў: «Хто мяне экзаменуе?» Пасля гэтага выкрыку я зразумеў, што распытваць пра заходнебеларускіх дзеячоў і знарок забытых літаратараў не трэба. Але праз пэўны час, асмялелы з нагоды палітычных пераменаў, я з падобнай цікавасцю падступіўся да Максіма Танка, але ён спахмурнеў, а потым знайшоўся — пачаў расказваць анекдот пра раздзел абкамаў: «Во паслухай. Аднаму трэснулі молатам па лобе. Ён пайшоў са скаргаю ў сельскі абком. А там кажуць: звяртайцеся ў абком прамысловасці. Во калі сярпом па я...х, тады — да нас». I раскаціста, дужа, па-Танкаўску зарагатаў.

Не менш цікавыя гісторыі можна было б расказаць пра маіх стрыечных братоў, што, прайшоўшы высылку, фронт, апынуліся далёка ад роднага парога. А дзеці іхнія, тым болей унукі, што гавораць па-ангельску, па-польску, па-эстонску ці па-расейску, наўрад ці будуць распытваць і ўяўляць тую шарую вёску ў шэсцьдзесят хат з саламянымі стрэхамі, з-пад якіх іхнія дзяды выпырхнулі ў свет.

Генеалагічнае дрэва Адамчыкаў так шырока разраслося, што галіны яго аплялі ўсю зямную кулю. I няхай прыветна і ўтульна шумяць.

Я толькі мушу ўспомніць тут свайго малодшага брата Яна, што марыў стаць музыкантам, але, скончыўшы мараходнае вучылішча, трапіў на катэр матарыстам, які абслугоўваў ледакол «Ленін». У беспрасветны кіпучы шторм, што гнуў і ламаў на палубе парэнчы, іхні катэр даплываў ледзьве да берагоў Англіі, каб падвезці паліва ледаколу, які вёў разведку.

3 гэтых падарожжаў малодшы брат вярнуўся дадому хворым. Першая аперацыя ў Бараўлянах прадоўжыла яму жыццё, але не на шмат. Другое ўжо не было, бо не выявілі захворвання — лячылі туберкулёз.

А ён хацеў жыць. Яму ішоў усяго сорак дзевяты. «Чэсік, знайдзі лякарства», — папрасіў ён, працягваючы кволую руку пры нашым астатнім спатканні. Праз тыдзень ён памёр. Стаяў грымотны жнівень 1993 года.
Якая фатальная для мяне лічба «3».

Мінск, 22 снежня 1999 года

Р.S. Згодна гіпакратаўскаму трактату «Аб сядміцах», у чалавека ёсць сем сезонаў, якія называюць узростамі: да сяміжды сямі — пажылы, аж да пяцідзесяці шасці гадоў, да сяміжды васьмі і адтуль — стары. Значыць, сённяшні мой узрост паміж шостым і сёмым сезонам. I мне ўжо забаронена ўжываць салодкае, есці толькі салёнае і памяншаць насалоду.

На гэтым скончу, прыгадаўшы толькі Арыстоцеля: «Той, хто шукае мяне, знойдзе мяне ў дзецях...»

Чужая бацькаўшчына (раман)

Чужая бацькаўшчына (1978):

Частка I. ("Чужая бацькаўшчына")

I.

Быў лістапад, было святога Міхала — блізілася пара зімы, а ў гэты год стаяла цяпло. Павярнуўшыся з полудня, павільгатнеў вецер, памякчэла пад нагамі зямля, і крот стаў тачыць каля пустых, ужо зацягнутых, як раскаю, дробнаю макрыцаю градаў рудаватыя сырыя замежкі. У зацішку за хатамі, каля чорных голых яблыняў, на якіх яшчэ трымаўся дзе збуцвелы, але чырванаваты з аднаго боку яблык, віліся слупом, нейкія болыпыя ў гэту пару, камары.

Уночы завязваўся туман, асыпаючыся наранкі імжою: на мокрым зеленаватым галлі дрэў дрыжалі і наліваліся, як сляза на вейках, кроплі вады. Сярод дня пазірала белаватае сонца — туман разыходзіўся, падымаючыся жаўтаватымі, як дым ад сырога алешніку, хмарамі. Адкрываўся свет — белаватае, выпаласканае дажджамі ржышча за вёскаю, зялёная рунь на грудку, рудая і пухкая, як выхаджанае цеста, ралля, сівыя абымшэлыя каменні пры чэрствай пясчанай дарозе, што выдавалі здалёк авечкамі.
Праз рэдкае галлё пруткіх дрэў у вёсцы былі відаць каўпакі стрэх з зялёнымі пляйстрамі сырога моху, нечы не дакрыты яшчэ жоўтым, як воск, кулём хлевушок. На прывязаным уздоўж страхі тоўстым рублі стаяў мужчына, ляпаў шырокаю стрыхалкаю, падбіваючы густую шчотку саломы.

Учуўшы цяпло ў гразкіх, без гною, хлявах, рыкалі каровы, і нехта выпускаў сваю на зрудзелы прыгумень, каб выветрылася, а потым гнаў вуліцаю да вады, забягаючы наперад, лёгка ляпаў рукою па шыі, заварочваў да рэчкі. 3 вёскі было відно, як праз голы і карычняваты, нібы дзяркач, алешнік блішчыць настылым холадам вада.

Узяўшы за дзве полкі спадніцу і пераступіўшы калючы дрот, наўпрасты праз садок, дзе між радкоў карчыстых яблынь ляжалі на козлах накрытыя кажухамі яловай кары шарыя калоды вулляў, да рэчкі спускалася кабета з лазовым кошыкам у руцэ, з якога выпіраўся сіняваты авечы трыбух.
У чорным лісці пад вішнямі грабліся і ціўкалі, шукаючы яшчэ квактуху, цыбатыя, бясхвостыя байстручкі-кураняты, што вывеліся пад самую во-сень, недзе за хатаю, у дзіравым і сівым, нібы абсыпаным попелам, лопусе.

Вуліцаю ехала падвода — па пяску пруткімі вяршкамі шоргаў накіданы на воз малады алешнік. Перакідваючы лейцы і астаючыся ззаду воза, чалавек у суконным паўшубку з рудым цялячым каўняром кіраваў каня на брукаваны надворак — на гладкіх каменнях з грукатам падскоквалі колы.
За рэчкаю смяяліся бабы, варочаючыся з маладога, жаўтлявага пад зіму, хвойніку і несучы ў радзюжках кастрыцу — падкінуць на подсціл карове ці высыпаць на прызбу. Іхні тонкі голас і смех быў доўга чуваць, нават яшчэ з надворкаў, калі яны ўвайшлі ў вёску і па адной адлучаліся ад купы, заварочваючы кожная пад сваю хату.

Людзі ўпраўляліся да зімы. Мянялася квадра месяца — чакаліся халады. Трымаючы пад пахаю ўкручанае ў салявы мяшок шкло, па вёсцы хадзіў шкляр. За ім бегла і гаўкала, трасучы доўгімі вушмі, жоўтая з крываватымі лапамі сучачка. Шкляр ішоў, задраўшы голаў і высока паднімаючы ногі, як ходзяць сляпыя, і не азіраўся. Сучачка мінула колькі хат, пагаўкала, стоячы сярод вуліцы, і, вінавата ўгнуўшы голаў, пабегла назад.

Вёска сцішэла, толькі недзе далекавата, у другім канцы яе, быў чуваць цяжкі, тупаваты грукат цапа. I раптам зноў зайшлася ад брэху і клубком выкацілася на вуліцу аблавухая жоўтая сучачка.
У другой ад канца хаце ўжо ведалі, што ў вёску ідзе нехта чужы — пільная сучачка ніколі не брахала на тутэйшага чалавека.

— I каго ж гэта там нясе? — не вытрывала маж-ная, сытая, як ялавіца, маладзіца і, стаўшы каленам на лаву, глянула ў запацелае акно.

3 белаватае ад перацёртага жвіру шашы, што хавалася ў карычняватай навісі старых, карэлых бярэзін, на пясчаную чэрствую дарогу, у вёску, звярнулі двое мужчын. Адзін у кароткім белым ка-жусе з нявыдубленых аўчын, у чорнай, як граковае гняздо, авечай шапцы, другі — у суконным рудым паўшубку.

Той, што быў у паўшубку, выдаваў высокім і, як можна было пазнаць па лёгкай хадзе, маладым.

Мужчыны дайшлі да шарага, перакошанага ад старасці крыжа з белым новым ручніком, завязаным каля абразка, і завярнулі да першай, што глядзела на вуліцу адным кутным акном, хаты.

— Да Чадоў пайшлі, — зняла з лавы калена і пакруціла на клубах спадніцу сытая маладзіца.

— Мо швагір з Восава? — аказалася старая, седзячы на палку, што быў замест ложка, і трымаючы растапыранымі пальцамі цяжкі клубок пражы — у кошыку на зямлі круціўся высушаны ў печы і раз'еханы пачынак. Старая намотвала арэхавым юрком на клубок пражу. Каструбаватая нітка суха трашчала ў юрку.

— Чужыя саўсім людзі, — маладзіца адышлася ад акна і развязала пад барадою белую ў сінія валошкі хустку. — Духата, каб мы не пачадзелі, — і яна пацягнула за адзін ражок хустку, паказаўшы пышныя, пэўна наранкі вымытыя, цёмна-русявыя валасы, скручаныя на патыліцы ў тоўстую куклу.

У хаце стаяла парная гарачыня — на стале і на лавах астывалі накрытыя чыстымі ручнікамі гарачыя боханы хлеба. Ад іх пахла гаркаватаю падпаленаю скарынкаю і кляновым лісцем. У хаце, густа запацеўшы, плакалі вокны — яны былі без дубэльтаў. Буйны серабрысты, як луска, пот збягаўся ў кроплі і сцякаўся па шкле на жаўтаватую нефарбованую шуфляду — на ёй ужо вымаклі чорныя палосы. Праз шырокія вадзяныя рагі на шыбах было відаць, як па частаколе скача не злінялая яшчэ, з нейкім мокрым, як выскубеным, чубком пярэстая сарока.

— Навіну ж нейкую прынясла, — сказала старая, ссоўваючы з высокага палка худыя жоўтыя ногі, каб раскруціць сухі асыпаны пачынак.

— Во, да нас ідуць тыя людзі, — пазяхнула маладзіца і зірнула ў люстэрка, убачыла свой ружаваты ад гарачыні твар і асталася давольнаю.

За вокнамі доўгім хвастом мільганула сарока, і на другі бок хаты, зайшоўшыся ад брэху, клубком пакацілася заядлая сучачка. Маладзіца высунула галаву з-за сцяны і ўбачыла за акном тых самых мужчын.

— I што ж гэта за людзі? — сказала яна і адступілася ад акна.

Дзверы знадворку рыпнулі — у сенях затупалі, загаварылі.

Кабеты, сцішыўшыся, пільна глядзелі на дзверы. У клямцы падскочыў і дзынкнуўязычок. 3 цемнаты сяней паказаўся белы кароткі кажух, і ў хату ўсунулася калматая авечая шапка. Услед за старым, прыгінаючыся, каб не зачапіцца галавою за вушак, зайшоў чарнявы, год дваццаці, хлопец з даўгаватымі, пачырванелымі ад холаду рукамі — суконны паўшубак быўяму караткаваты.

— Дзень добры вам, — сказаў старэйшы, расшпільваючы тоўстымі вузлаватымі пальцамі кажух і адкладваючы настаўлены каўнер. Маладзейшы стаяў за ім, мусіць, саромеючыся, што відаць з рукавоўяго доўгія рукі.

— Дзень добры, — азвалася старая і палажыла на прыпол свой цяжкі клубок.

— Ці патрэбны вам малацьбітэ? — глянуўшы спярша на маладзіцу, потым на старую, спытаў мужчына ў белым кажусе.

— Чамуж, патрэбныя, — сказала маладзіца, падсоўваючы на лаве хлеб. — Садзецеся...

— О, і нагрэцца можна, — памацаў рукою лаву і прысеў на цеплаватае вільготнае месца старэйшы мужчына. — Садзіся, Імполь, за пастой грошы не плоцяць, — ён падсунуўся, даючы сесці хлопцу.

— У нас ужо і мышы добра памалацілі, — ссунулася з ложка старая і, трымаючы на сашчэмленых руках вагкі клубок, панесла яго да печы — там ля коміна сохла яшчэ зеленаватая пража.

— Нічога, і нам хваціць, — сказала маладзіца, падхапіўшы пад пахі два боханы хлеба, памкнулася да дзвярэй, каб, мусіць, палажыць іх у стопцы.

Мужчыны аглядалі чужую хату: яшчэ не пабеленую, з замазанымі глінаю пазамі, дзе выглядаў мох, з новаю, таксама яшчэ не беленаю печчу з сухімі плямамі ніжай пячорак Хата была без падлогі — на гліняным току было знаць круглыя ўмяціны ад калодкі, якою трамбавалі гліну. Ці ад таго, што хата была новая і пуставатая — яна выглядала прасторнаю. Каля глухое сцяны стаяў драўляны, паточаны шашалем ложак, засланы жоўтаю ў чорныя елачкі радзюжкаю. У яго ўпіраўся шырокі дашчаны палок. Між акон на сцяне, спяшаючыся, цікаў вялікі ў драўлянай аправе гадзіннік — на медным ланцужку вісела алавяная гіра з іржавай (мусіць, для цяжару) шрубкай. 3-за абраза на покуці выглядалі жоўтыя чачоткі піжмы і бурачковы таўкачык васількі.

— А хто ж вам нараіў да нас зайсці? — спытала маладзіца, вярнуўшыся ў хату і забіраючы пад пахі яшчэ два боханы хлеба.

— Духам чуем, што ў хаце гаспадара нямашука, — у старога скрывілася губа і стаў відаць чорны, дуплявы зуб. — Хто ж так прыбівае? — паказаў ён на покуць, дзе быў крыва прыбіты трыкутнік палічкі. — Відаць, што бабская работа.

— Гэта ж праўда, — засмяялася маладзіца, прыжмурыўшы адно вока. — Я прыбівала, — прызналася ўжо яна, трымаючы пад пахаю два боханы і папіхваючы локцем непрычыненыя дзверы.

— Мо людзі галодныя? — сказала старая, калі маладзіца вярнулася ў хату.

— Во і праўда, мы сягоння капусты наварылі як на велькую сям'ю, — яна зіркнула толькі на маладога — ён засаромеўся і замыляў губамі, не ведаючы, што сказаць.

— У такім разе можам памагчы, праўда, Імполь?

— Во, цэлы гаршчок, — маладзіца падышла да прыпека, адняла засланку і, прыгнуўшыся, паглядзела ў печ. Мужчыны моўчкі глядзелі на яе белыя вышай лытак ногі, бо іх улетку хавала ад сонца нізкая доўгая спадніца.

3 прыпека запахла кіслаю капустаю. Малады каўтнуў сліну і зняў шапку — чорныя валасы яго адлівалі сінявою.

— Падсажвайцеся да стала, — маладзіца паставіла на стол гліняную міску і паклала дзве счарнелыя драўляныя лыжкі.

Мужчыны падняліся з лавы, распрануліся і, склаўшы тут, дзе сядзелі, адна на адну адзежу, зверху яшчэ прытаптаўшы яе шапкамі, падышлі да стала.

Трымаючы анучамі гарачы гаршчок, маладзіца наліла ў гліняную міску капусты: спярша рэдкага шчолаку, проста з гаршка, а потым гушчы, чэрпаючы ўжо лыжкаю.

Стары паднёс расхістаны, з клінкамі ў ножках, заслон, папробаваўшы, ці будзе стаяць, сеў.

Малады таптаўся зводдаль, усё хаваючы за спіну рукі — у яго паркалёвай рубашцы павылазілі локці.

— Чаго ж стаіце, садзецеся! — маладзіца вярнулася да прыпека і прынесла тонкі, што ўжо з'еўся, нож.
— Як даюць, то бяры, а як б'юць, то ўцякай, га?
— абярнуўся і сказаў за плячо старэйшы мужчына.
— А хто ж яго тут будзе біць? Дый ці дасі такому рады? — зірнула на хлопца і засмяялася, крывячы мяккую з залацістым пушком губу, сытая маладзіца.
— Можна, толькі дзе ўзяцца, — махнуў натапыраным чубком валасоў стары лысаваты малацьбіт.
Малады, чырванеючы і не паднімаючы вачэй, ціха прымасціўся на заслоне.

Мужчыны, сцішыўшыся і моцна сёрбаючы, пачалі есці. Маладзіца бачыла, як у Імполя варушыліся сківіцы. Яна глядзела на яго гладкі карак, на закручаныя ў лагчынцы валасы, на яго шырокія плечы, на якіх не сыходзілася тонкая паркалёвая рубашка, і падумала, што вот добра, што ён наняўся малаціць, і нават убачыла, здалося ёй, як ён сціснуў бы яе гэтымі дужымі рукамі і яна не вырвалася б.

На надворку затупалі ногі, і за вокнамі мільганула шарая суконная хустка.

— Во, мусіць, наша кудзельніца ідзе? — сказала старая, атрасаючы з прыполу кастрыцу, што нацерушылася з пражы.

Адчыніўшы дзверы і выставіўшы наперад прасніцу з барадою недапрадзенае кудзелі, у хату ўвайшла кабета ў шарачковым, завужаным у таліі сачыку. 3-пад суконнай хусткі выбіваўся пучок русявых валасоў з белаватаю сіваю пасмаю. На шчаку, недзе з-за вуха, лезла лілова-пякучая чырвань — радзімы знак. Жанчына, прыжмурваючы адно вока і перакошваючы разяўлены рот, пільна ўзіралася на чужых.

Яны, перастаўшы жаваць, азірнуліся.
— Во, малаціць будуць, — маладзіца сагнула ў локцях абедзве рукі і памахала імі, паказваючы, як малоцяць.

— Ы-ы-ы, — паставіўшы на ложак прасніцу, заківала галавою кабета, і яе сіні, скамянелы ад холаду твар памякчэў.

Мужчыны, сумеўшыся гэтага крыку, яшчэ раз азірнуліся. Кабета была нямая.

— Гэта мая залувіца, — прызналася маладая гаспадыня. — Сястра майго нябожчыка.
Нямая выглядала на адны гады з маладзіцаю, але, раскруціўшы і зняўшы з галавы хустку, выдалася старэйшаю.

— Нашто раздзяешся? — Маладзіца паказала на вядро, што стаяла на калодзе ў памялешніку. — Пара карову паіць.

Нямая паківала галавою, апранулася і, глянуўшы спадылба на чужых мужчын, выйшла з хаты.

Стары аблізаў лыжку, склаўшы тры пальцы, перахрысціўся на абраз і падзякаваў за полудзень.
— Няма за што, — азваліся абедзве разам кабеты.
— То якумовімся з платаю? — спытаўён, не абарочваючыся, а толькі настаўляючы вуха туды, куды гаварыў, да маладзіцы, — што скажа яна.
— А сколькі ж бяруць цяперака за малацьбу?
— Два злоты і кіля солі.

Маладзіца насупілася, пакусала край ніжняй губы і падняла голаў:
— Дарагавата, але хай, бо мышы даўно авёс стачылі.

Малады адсунуў міску, выцер рукою губы і, седзячы за сталом, слухаў. Гаварыў толькі стары:
— А колькі ж коп нажалі?
— Чатырнаццаць.
— Ого!

— Нічога, дзядзька, зіма з велькім горам усё з’есць.

— Як, Імполь, да каляд змалоцім? — стары, задраўшы рэдзенькі чубок, глянуў на маладога, пацёр шорсткую, у вострым, як нацярушаным, шкле сівых валаскоў няголеную шчаку. — Управімся ж па капе за дзень. Шэсць пасадаў... У пасадзе дзесяць снапоў... А дзесяць снапоў што? За гадзіну не саб'ём?

— I больш, пэўня, — адкідваючы з брыва навіслую кудзерку валасоў, малады падняўся з-за стала.
— Тады мо сходзім у гумно? — стары азірнуўся на маладзіцу і адсунуў заслон, каб таксама ўстаць.

Гумно стаяла ўпоперак пляца, вялікае, з дзвюма палувенкамі паабапал дзвярэй. Хлеў і падпаветка, перасыпаныя са старога дзерава, былі ў адным пашарку з новаю хатаю. Між гумном і пашаркам хаты раслі старыя, тоўстыя ў камлях яблыні. Каля высокага, выплеценага з яловых частаколін плота падняліся недзе з непавысяканых карэнняў вострыя і голыя пасынкі маладых слівак — вецер назмятаў туды белага курачага пер'я. Было чуваць, як з адчыненых дзвярэй хлява крычала, ці можа так гаварыла да скаціны, нямая. За хлявом, дзе стаяла сплеценая з саломы і не прыкрытая стрэшкай прыбіральня, у збузаваным гурочніку куры дзяўблі гурок-насеннік.

Пад дзвярыма каля гумна ў нацярушанай мякіне грабліся трапяткія вераб'і. Прыпадаючы да зямлі і варушачы кончыкам хваста, да іх краўся сыты шары кот. Згледзеўшы яго, вераб’і купаю падняліся на палувенку і адтуль ужо, рассыпаючыся, падалі на зялёна-ліловы, прыхоплены першымі замаразкамі бэз.

— Сядзіш тут, а мышы жыта стачылі, — маладзіца тупнула нагою на ката і, выняўшы з прабоя прывязаную на вяровачцы затычку, адчыніла абедзве палавіны дзвярэй. Мужчыны зайшлі ў гумно.
— Мы як змалацілі на насенне, то болей і не чапалі, — сказала маладзіца, прывальваючы каменем дзверы. — Старое ўсё яшчэ ямо.
— Ого! — пакруціў галавою стары, аглядаючы гумно. Яно аж пад кладку было заложана збожжам: адна старана жытам — тоўстымі, вязанымі па мно-га жменяў снапамі, каб, мусіць, лічылася, што менш коп нажалі, другая старана — аўсом і ячменем. Там недзе лускаў перасохлымі струкамі гарох, пахла саладжавая канюшына і яшчэ леташняя, сточаная мышамі салома.

Кот скочыў на пярыла і палез у старану, мусіць, счуўшы недзе іхні піск.

У куце на таку стаяла яшчэ новая з зялёным колам сячкарня — пад ёю ляжала горба нарэзанай разам з канюшынаю сечкі.

Малады крутнуў за кола — тупы, даўно не востраны нож пачаў жаваць спрасованую, што лезла з-пад брыля сячкарні, шчотку саломы.

— Ого, гостры, як у шаўца! — засмяяўся стары, кінуўшы вокам на сячкарню.
— Дзіва што, а хто ж мне яго навострыць? — зіркнула з-пад хусткі маладзіца, сціскаючы яе абедзвюма рукамі пад падбародкам.
— Давайце папробую, — малады выцягнуў са шчыліны ў сцяне пляскаты без ручкі напільнік.
— Старайся, Імполь, старайся, — пагладзіў шчаку, нібы закрываючы рот, каб не было відаць, што ён смяецца, стары малацьбіт. — Можа, і для сябе робіш.

Маладзіца спярша насцярожылася, потым крыва ўсміхнулася, і на твары ў яе плямамі выступіла чырвань.
— А чаму ж гэта для сябе, а калі і для другога зробіць? — нібы не дагадаўшыся, што да чаго, перапытала яна і, узяўшы з кутка венік, стала падмятаць сухі ток — з гумна на двор пацягнуўся вялы пыл.

Імполь, не абзываючыся, налёг пахаю на кола, зашоргаў напільнікам па нажы. У сечку, бліскаючы, зацерушыўся жалезны пылок.

— Пакажэце ж вашы цапы, — стары, пераступіўшы емецце, падышоў да шула: там, на вялікім цвіку, віселі цапы і граблі. — I ліхтар нам на заўтра патрэбны. Ці ёсцека ж ён у вас? — спытаў ён і зняў з цвіка цяжкаваты з гладкім бічом цэп.

— Чаму ж не, толькі пазычылі некаму... I каму ж гэта? — разагнулася маладзіца і абкруціла кругом шыі рог раз’еханай хусткі. — Цяперашнім светам вока не спускай, а то гаспадарку і распазычыш.

— Яно можа і так, — сказаў стары малацьбіт, перавязваючы ў цэпе расслабленае вушка. — Не тая, кажуць, гаспадыня, што збярэ гаспадарку, а тая, што ўдзержыць.

— А дзе ж тут яе ўдзержыш? Пры гаспадарцы трэба спрыт і сіла, а тут сабраліся тры бабы, пабабску ўсё і робім.

— Яно ж і відно, — зняў з цвіка другі, з расколатым бічом, цэп і абярнуўся да Імполя стары малацьбіт. — Бічы нам трэба было б памяняць, а то якая гэта будзе работа.

— А дзе ж ты іх возьмеш? Хіба гэтыя якім дротам перавязаць, — Імполь папробаваў ногцем нож і крутнуў за ручку кола — на абслізганыя дошкі, на жытнія снапы ў старане востра пырснула жоўтая сечка.

— Бічы ёсць, — вымеўшы з гумна смецце, маладзіца кінула ў куток сухі бярозавы венік. — Мой нябожчык як палажыў іх сушыць, то і цяперака ляжаць за комінам на печы.

— Трэба будзе зрабіць, — сказаў стары, першым выходзячы з гумна і трымаючы абедзвюма рукамі пад пахаю цапы.

Маладзіца стаяла каля дзвярэй, чакала, калі выйдзе Імполь.

— Дзякуй, Імполька, — сказала яна, гледзячы ямуўтвар.
— Няма за што, — паціснуў ён плячом, убачыўшы ў яе на верхняй губе малюсенькую карычневатую бародаўку.
— Як жа ж няма за што? — адвярнулася яна ад яго вострага позірку і пачала зачыняць дзверы. — Мужчын усё прасіла, ажно брыдка ўжо.

— Алеся, ты тут? — крычала з-пад хаты маладым голасам прысадзістая дзеўка ў малінавай вязанай хустцы.
— Го, тут! — адгукнулася гаспадыня, высоўваючыся з-за Імполевых плячэй.
— Газы пазыч.
— А ці ёсць там у саміх?
— Калі захочаш сабаку выцяць, то кій знойдзеш, — засмяялася дзеўка, уцікоўваючыся ў Імполя.

Заходзячы следам за старым малацьбітом у сені, Імполь чуў, як зашапталіся, астаўшыся трохі ззаду, дзеўка з гаспадыняю, і дагадаўся, што гэта пра яго.

Частка IІ. ("Чужая бацькаўшчына")

II.

Ужо трэці год, як Алеся асталася ўдавою. Алесін чалавек, Радзівон Мондры, секучы дровы, абсек сабе калена: нагу спярша падцягнула, потым, калі ён выцяўся балячым месцам аб вось у калёсах, яна развярэдзілася і болей ужо не гаілася. 3 гэтае нагі, памучыўшыся яшчэ зіму, ужо не ўстаючы з ложка, Радзівон і памёр.

Неяк і не шкадавала яго Алеся. Ішла замуж не любіўшы — спадзявалася, што звыкнецца, а звыкнуцца не магла. Здаецца, валасы на сабе рвала б: столькі хлопцаў у сватах было, а яна ўсё перабірала — то малы, то брыдкі, то «рускае веры» (Алеся была каталічкаю), покуль не заседзелася ў дзеўках і не сталі сватацца ўдаўцы. А за аднаго з іх, кульгавага Лабара з мястэчка, што дачок меў ледзьве не Алесіных равесніц, бацька нават стаў выпраўляць замуж. Тады якраз засватаўся Радзівон Мондры. Які там хлопец — аршын з шапкаю, але выйсця не было. Прыгледзелася на вяселлі да маладога і жахнулася, убачыўшы, што нават на кончыку носа ў яго растуць валасы. Пабыла з ім год, а прывыкнуць не магла. Не хацела, каб нават дзеці былі з ім. Прынесла раз на рэчку паласкаць бялізну, ужо была тоўстаю, дзіцем хадзіла, і, нібы звар'яцеўшы, пачала душыць свой жывот: на сёмым месяцы яно і радзілася нежывое. А праз год Радзівон і памёр.

Пасля яго смерці Алеся паспраўнела, стала выглядаць лепш, як была дзеўкаю: на вечарынках і вяселлях каля яе пачалі круціцца хлопцы і п'яныя маладзейшыя мужчыны.

Бабы спярша за вочы, а потым і ў вочы абмаўлялі яе, а дзеці, падвучаныя старэйшымі, лазілі на страху, затыкалі комін, а некаторае ночы, выцягнуўшы з-за хлевушка, паставілі ў весніках прыбіральню.
Алеся прынясла з дому ад бацькі жоўтую сучачку, але яна ўжо не памагла — Алесю зачаравалі.

Было гэта летась, на восень бралася: высока ў небе віліся і востра цвірчэлі, сабраўшыся разам, ластаўкі; абсыпаўшыся жоўтымі бубкамі, цвіў палын каля плота. Алеся сядзела ў зацішку на сонцы, шыла сабе сарочку. Адвярнулася ў хату напіцца вады, прыйшла назад, а на сарочцы жаба ляжыць — сухая, пляскатая, нібы раздушаная колам, і вялікая ржавая іголка каля яе. Алеся страсла з шытва гэтую сухую жабу і пабегла ў хату, а на галаве аж валасы зашавяліліся. Алеся як чула бяду. Назаўтра яна пачала недамагаць: балела галава і ў вушах стаяў гуд, нібы званы званілі. Пад вечар яна сядзела на ложку, сонца ўжо закацілася, толькі на небе астаўся чырвоны пасак. Хацела падысці да акна, але ног не чуваць і свет засланіўся: перад вачмі бягуць то чырвоныя, то чорныя палосы. А ўночы з горла кроў пайшла.

Запалілі лямпу — кроў чорная, як запечаная свіная юха. Свякроў, збегаўшы, паклікала Алесінага бацьку з братам. Запрэглі каня, і брат Змітрык павёз Алесю да доктара. Покуль даехалі да мястэчка — Алесі трохі адлягло. Яна ўжо, саромеючыся доктара, распранацца не хацела, покуль брат крыку не нарабіў. Паслухаў яе доктар ды ў вочы ўжо сказаў: «Маладзічка, я вам не памагу, у вас нэрвы... Шукайце бабку».

За тыдзень Алеся зблажэла і ссохла, як тая жаба. Нават ад памяці пачала адыходзіць. Асталася раз адна ў хаце — і падалося ёй, што скрыпнулі дзверы. Азірнулася — адно ж каля парога нябожчыца маці стаіць: у шэрым, яшчэ пасажным, бурносе і ў хустцы-канаплянцы. Алеся аж утрупянела. Скоранька перахрысцілася — і маці прапала, там толькі нейкая яснасць асталася.

Бацька апытаў недзе далёка, аж пад Наваградкам, знахарку, завёз да яе Алесю. Тая загаварыла на хлеб, сказаўшы есці яго, як усходзіць і заходзіць сонца. Тры дні. Алеся з'ела астатні раз той хлеб, і з вачэй ссунулася каламутнасць, пасвятлеў свет, нібы туман разышоўся. Але ў галаве астаўся гуд і звінела ў вушах, як званы званілі.

Акрыяла Алеся не скора, толькі праз год. Чужая кабета, з якою разгаварылася, ідучы з кірмашу з мястэчка, куды насіла прадаваць, збіўшы, фунт масла, сказала ёй:
— Вы ўжо, дзеткі, не гневайцеся на мяне, але я скажу праўду. Дзіця вам трэба мецека. I хвароба пройдзе, і паздаравееце вы. Без мужчыны ссохнеш...

Пасля гэтага Алеся ціхенька, нікому не кажучы, пачала прыглядацца да чужых мужчын. I адзін з іх, Бронік Літавар, падкі да дзевак, як счуў — прывалокся п'яны сярод ночы, стукаў у акно. Алеся чула, але ні ганяць яго, ні адчыняць яму не пайшла. Свякроў, перапалохаўшыся гэтага стуку, пачала гукаць да Алесі. Але як жа ж ты адчыніш пры старой? Ды ці добра гэта — мець без мужыка дзіця? Яно ж будзе лічыцца чужым у гэтай хаце.

Нямая, ведама глухая, грала носам на ўсю хату, нічога не чуючы. Алеся, не аказваючыся, таксама знарок захрапла. Літавар мацюкнуўся на старую і адышоўся ад акна — за ім усё ўлягала, заходзячыся ад брэху, заядлая сучачка.

Але Літавар не адступіўся, пачаў чапіцца і цвярозы. Ужо гэтай восенню, калі яна пайшла за рэчку ў алешнік, каб награбці лісця, ён, як знарок ведаючы, дзе яна павернецца, падцікаваў яе там. Нібы смехам, нібы ў жарт, пхнуў яе на зямлю разам з гэтай вялікаю ад сухога лісця радзюжкаю на плячах. Яна аж самлела, падумаўшы, што можа і адолее. Скоранька выкруцілася з тае радзюжкі і што было моцы штурхнула яму граблішчам у грудзі.

— Ну, пачакай, яці тваю!.. — крыкнуў ён, спатыкаючыся на купешку і ловячы на ляту сваю шапку.
Яна, выракшыся таго лісця і старое радзюжкі, пусцілася што ўжо было сілы дадому. Свякроў потым усё шукала тую радзюжку і, не перасціхаючы, кляла.

Цяпер у хаце быў Імполь. Алеся, не саромеючыся, пачала прыглядацца да яго.

Частка IІІ. ("Чужая бацькаўшчына")

III.

Разбудзілі ўсіх куры — якраз у першы і самы моцны сон.

Пад печчу жаласна цвіркнуў а потым, просячыся, заверашчаў, нібы яго паклалі на калодку, малады певень. I, лопаючы крыллямі і б'ючыся ў глухой цемнаце, з перапуду закудахкалі ўсе куры. Надоечы з курніка ў хату іх пусціла старая Мондрыха, каб начавалі ў цяпле, — мо пасля каляд пачнуць нясціся.
Першаю, падхапіўшыся ад сну, яна і счула іхні крык.

— Алеся, ты спіш? Алеся! — гукнула старая, ссоўваючыся з печы і папоцемку шукаючы нагою лаву, каб не зваліцца.
— Чую, ну чаго вы! — азвалася з ложка маладзіца хрыплаватым і чужым ад сну голасам і, пляскаючы босымі нагамі, мільганула да печы шукаць на мурку запалак.

Адкрыўшы вочы, Імполь убачыў яе белую, невыразную ўпоцемку сарочку. Малацьбіты спалі сярод хаты на разасланым кулі саломы.

Пырснуўшы серкаю, загарэўся запалак, асвяціў зморшчаны ад раптоўнага агню маладзіцын твар, распушчаныя валасы, голыя да пляча і паўнаватыя рукі. Кароткая сарочка высока адкрывала таямнічую белізну гладкіх сцёгнаў.

Маладзіца, трымаючы перад сабою запалак і прыкрываючы локцямі грудзі, пайшла сюды, дзе ляжалі мужчыны, — якраз над імі на цвіку, што быў убіты ў бэльку, вісела лямпа.
Імполь недзе блізенька каля сябе чуў гэтыя голыя цёплыя ногі. Маладзіца лавіла рукою лямпу — аб дрот дзынкала талерка.

— Шашок, не іначай, як шашок убіўся, — падняўшыся з пасцелі і падцягваючы шырокія ў паясніцы порткі, сказаў стары малацьбіт.

Нібы з перапалоху, на лысаватай галаве ў яго дыбком стаялі рэдкія сівыя валасы.

Маладзіца запаліла ўжо лямпу і, трымаючы яе за дрот, панясла да печы — па сцяне пабег вялікі пераломаны цень. У хаце запахла газаю.

— I адкуль жа ж ён тут узёўся? — нагнуўшыся, старая цікавала пад печ.

Нямая, звесіўшыся з палка, таксама глядзела туды, і ўяе на твары мільгаў не то страх, не то дзіва.

— Дайце ж я гляну, — стары ўзяў у маладзіцы лямпу, стаў на калені перад драбінкамі, адкінуў іх і бокам, на локці, палез пад печ. Засвяціў там лямпаю.

Хату абняла густая, задушлівая цемната. Пад печчу зноў закудахкалі куры і хрыпла закаркаў, як вараня, калі яго ловяць, малады певень.

— Ён, шашок! — счакаўшы, азваўся стары, суну-чыся назад з-пад печы і ўстаючы на калені. — Нару зрабіў Сядзіць там і не аддае кураня. Я сабе цягну, а ён сабе. Во, ледзьве адабраў...

Стары выпусціў чырвонага з караткаватым хвастом пеўня. Накульгваючы на адну нагу і звесіўшы крыло, певень забегаў па хаце, не ведаючы з перапуду, дзе дзецца, зашыўся між вялікіх чыгуноў.
Загукаўшы здушаным, цяжкім, як у сне, голасам, нямая схапілася з палка, падскочыла да пеўня, падняла яго на рукі, абсыпаючы раскалмачанымі валасамі, прытуліла да шчакі.

— Анучу якую дайце, нару заткну, — сказаў стары, усё стоячы на каленях. — I сам вытруся. Во як вывадзгаўся, каб на цябе нарат! — Ён пакруціў рукаво, гледзячы на запэцканы локаць.

— А дзе ж яе знайсці? — старая круцілася каля печы, недабачваючы ўпоцемку, абмацвала лаўку.
Малацьбіт падняў лямпу — жоўтая яснасць

Пад печчу яшчэ ўсё крычаў малады певень і з перапуду кудахкалі куры.

— Шашок, не іначай, як шашок убіўся, — падняўшыся з пасцелі і падцягваючы шырокія ў паясніцы порткі, сказаў стары малацьбіт.

Нібы з перапалоху, на лысаватай галаве ў яго дыбком стаялі рэдкія сівыя валасы.
Маладзіца запаліла ўжо лямпу і, трымаючы яе за дрот, панясла да печы — па сцяне пабег вялікі пераломаны цень. У хаце запахла газаю.

— I адкуль жа ж ён тут узёўся? — нагнуўшыся, старая цікавала пад печ.
Нямая, звесіўшыся з палка, таксама глядзела туды, і ўяе на твары мільгаў не то страх, не то дзіва.

— Дайце ж я гляну, — стары ўзяў у маладзіцы лямпу, стаў на калені перад драбінкамі, адкінуў іх і бокам, на локці, палез пад печ. Засвяціў там лямпаю.

Хату абняла густая, задушлівая цемната. Пад печчу зноў закудахкалі куры і хрыпла закаркаў, як вараня, калі яго ловяць, малады певень.

— Ён, шашок! — счакаўшы, азваўся стары, суну-чыся назад з-пад печы і ўстаючы на калені. — Нару зрабіў Сядзіць там і не аддае кураня. Я сабе цягну, а ён сабе. Во, ледзьве адабраў...

Стары выпусціў чырвонага з караткаватым хвастом пеўня. Накульгваючы на адну нагу і звесіўшы крыло, певень забегаў па хаце, не ведаючы з перапуду, дзе дзецца, зашыўся між вялікіх чыгуноў.

Загукаўшы здушаным, цяжкім, як у сне, голасам, нямая схапілася з палка, падскочыла да пеўня, падняла яго на рукі, абсыпаючы раскалмачанымі валасамі, прытуліла да шчакі.

— Анучу якую дайце, нару заткну, — сказаў стары, усё стоячы на каленях. — I сам вытруся. Во як вывадзгаўся, каб на цябе нарат! — Ён пакруціў рукаво, гледзячы на запэцканы локаць.

— А дзе ж яе знайсці? — старая круцілася каля печы, недабачваючы ўпоцемку, абмацвала лаўку.
Малацьбіт падняў лямпу — жоўтая яснасць абліла хату.

— За комінам гляньце, — надзеўшы на голаў спадніцу і высоўваючы з яе рукі, крыкнула маладзіца. Сарочка на ёй паднялася яшчэ вышай.

Імполь, косячы вокам, як злодзей, глядзеў на маладзіцу, чуў брыдкавасць, што яго цягне, як магнэсам, зірнуць на гэтыя незнарок заголеныя гладкія ногі, па якіх трапятлівымі сполахамі бегаў нізкі агонь лямпы — стары ізноў лез пад печ, затыкаць шашковую нару.

Яе як укалоў гэты востры зірк — яна борзда абцягнула ніжай спадніцу, падкручваючы яе на клубах, няўзнак азіралася туды, на разасланую сярод хаты салому.

Гэты шашок і выбіў усіх са сну — спаць ужо не клаліся. Нямая пагукала да пеўня, носячы яго на руцэ і паказваючы ўсім на аблітае цемнаватаю кроўю, мусіць, перакусанае, крыло, упхнула яго за драбінкі пад печ. Паставіўшы на лаву прасніцу, узялася за прадзіва — пстрыкала яшчэ голым, лёгкім верацяном, што не хацела круціцца.

Старая выкідала з печы цёплыя, што пахлі ўжо гаркаватаю карою, алехавыя ружаватыя дровы, азіралася на дзверы, за якімі драпалася і вішчала ўпушчаная некім ноччу ў сенцы трапяткая сучачка. Гаварыла да яе:
— Во якая ты, сядзіш там, а шашка не дапільнавала.
— А дзе яна дапільнуе, калі ён, няхай яго нарат, недзе са стопкі нару пратачыў, — сказаў стары, нагнуўшыся над цэбрам і фыркаючы ад вады, што сцякала ў яго з броваў і носа.

Пачырванелы ўжо ад пруткага палатнянага ручніка, прыгладзіў абедзвюма рукамі свой ната-пыраны сівы чубок і гукнуў на Імполя, што яшчэ ляжаў на разасланым сярод хаты кулі саломы, цікуючы блішчастымі ад сну вачмі, дзе паварочва-лася Алеся, як цікуе, стаіўшыся, за пташкаю кот.

— Уставай, Імполь, добрыя гаспадары, не тыльма што, даўно намалаціліся.
Імполь скоранька падхапіўся і, свецячы праз раз’еханыя ў сподніках дзіркі ружаватымі каленьмі, стаў нацягваць порткі, блытаўся са спеху ў калошах.

— Другая толькі гадзіна, ці не рана яшчэ? — заступілася за Імполя маладзіца, але сцягнуўшы з раз'еханае саломы радзюжкі, пачала скручваць яе ў адзін вялікі куль. Ад перацёртае, мусіць, леташняе, саломы паднімаўся гаркаваты пыл.

— Дайце ж я сам, — папярхнуўся ад едкае і горкае саламянае пацярухі Імполь.
— Хіба ж я не здужаю? — разагнулася маладзіца, і ў яе вачах бліснуў ясны язычок агню ад лямпы.
Імполь, чуючы на сабе гэты пільны блішчасты зірк, адступіўся, прысеў на лаву, угнуўшыся, пачаў накручваць на нагу каравую парцяную анучу.

Стары малацьбіт, ужо адзеты ў нявыдублены ломкі кажух, нейкі раптам як паменшаны ў сваёй вялікай авечай шапцы, запаліў у закурэлым ліхтары невысокі агарак свечкі. Трымаючы за драцяны вочап ліхтар, папхнуў каленам дзверы — у хату, угінаючы галаву і віляючы шчуплым хвастом, ускочыла сучачка. Баязліва пашылася пад лаву.

— Во, і ты тут ужо, — маладзіца за перавясла падняла раз’еханы, шапаткі куль і ўслед за малацьбітом, цярушачы на ток саломіны, панясла з хаты.

— Цапы хоць не забудзься, чуеш? — засмяяўся адтуль, з сяней, стары малацьбіт.

Імполь наспех ужо, нацягнуўшы абедзвюма рукамі на голаў шапку, схапіў з памялешніка яшчэ ўчора вечарам напраўленыя, з новымі бічамі і вушкамі, цапы і, чапляючыся імі за вушак, выйшаў у сені. У густой, што церушылася, як мак, цемнаце наткнуўся на маладзіцу. Тая войкнула і ўпусціла з рук шапаткі куль саломы.

— Што, пабучаваліся там? — засмяяўся знадворку стары, закрываючы ад ветру ліхтар.
— Ага, — аказалася з чарнаты сяней маладзіца.
— Сваякамі будзеце.
— Чаму?
— Знак такі, — ужо здалёк, з надворка, аказаўся малацьбіт — туды за ім паплыла, трапечучыся і маргаючы, рэдзенькая яснасць ад ліхтара.

Маладзіца, высунуўшыся з сяней, бачыла, як мужчыны, закрываючы сабою ліхтар, памаленьку сунуліся да гумна, перад імі высокаю сцяною ўставала чарната ночы. Рассоўваючы яе, на густым частаколе плота бегала святло ад ліхтара, высвечвала сюды, пад хату, вузкую раскіслую сцежку.

Пад страхою шастаў, ірваў салому вецер.

Маладзіца, здрыгануўшыся ад сырога, што аж браў за сэрца, холаду, вярнулася ў хату. Наспех надзела сачык, накінула на сябе вялікую суконную хустку і зноў выскачыла ў сені, навобмацак знайшла дзверы ў стопку — доўга шукала той стары кажух, пад якім вісела схаваная ад пільнага і скупога вока свекрыві торбачка з акрайцам хлеба і доўгенькім бруском сала.

Учора звечара, прыйшоўшы ў стопку да кубельца ўзяць сала, каб прыскварыць булён, яна няўзнак яшчэ адрэзала ад жоўценькага, выхаванага ад леташніх каляд і высушанага пад страхою на гарышчы апольца доўгенькі брусок. I, каб не агледзела свякроў, схавала ў торбачку пад кажух. Нават сабе не хацела прызнацца, што рабіла ўсё дзеля маладога малацьбіта. Баялася, каб нехта ведаў, што спадабала яго нават з таго моманту, калі ён увайшоў у хату. Высокі, плячысты, і вочы цёмныя, ліловыя, як у барана. I сам падобны да барана — сваёю чарнатою, трохі гарбаценькім носам і густым, што, мусіць, не прытопчаш, кучаравым чубком. I ўжо не ведала, як угадзіць яму, і саромелася, што ўсе ведаюць ці здагадваюцца пра гэта.

Алеся асцярожненька, каб не нарабіць груку, зачыніла стопку, але, ідучы на глыбокую, як вада, зеленаватую яснасць адчыненых дзвярэй, спатыкнулася на пусты саган.

— Што там? — адсланіўшы цемнату, з хаты ў сені вызірнула старая Мондрыха.
— Грэбень во згубіла. — Алеся прыняла з-пад ног і прыставіла да сцяны пусты саган.
— Знойдзеш там упоцемку, — старая ўжо насцеж адчыніла дзверы.
— Во, знайшла, — змахлявала Алеся, адступаючыся ўпоцемак і ўсё хаваючы за спіну торбачку з салам.

Старая Мондрыха, як чуючы што падазронае, паўзіралася на Алесю і зноў зарыпела дзвярмі, забіраючы з сяней жоўценькую яснасць ад далёкае лямпы. Глыбокай вадою Алесю абняў халодны поцемак ночы. Яна, як сляпая, памаленьку спусцілася з ганка. Мокрай зямлёю, сапрэлым лісцем пахла глухая ноч. За душу браў холад, што скора зіма. Захлынаючыся ад ветру, Алеся пайшла да гумна. У прычыненых дзвярах свіціліся шчыліны. Стаіўшы дух, прыпынілася каля іх, услухалася, што робяць у гумне мужчыны. Там быў чуваць голас старога малацьбіта:
— Авёс скідай, — крычаў Імполю стары малацьбіт. — 3 аўса пачнём, а то ж яго любяць мышы. Дый на кісель трэба ж змалаціць...

Алеся зашкрабла за папярочную ліштву, цягнучы да сябе з сярэдзіны прычыненыя дзверы.

— Хто там? — па току зашоргалі ногі, і з прабоя скінуўся, забрашчаўшы, жалезны крук. I далей вецер сам ужо турзануў і панёс да сцяны дзверы — у гумне завіўся віхор, выкруціў з кутка з-пад сячкарні і растрос па чыстым, падмеценым таку жоўтую сечку. У павешаным на шуле ліхтары радаснай матылькай затрапятаўся жоўты агоньчык.

— Скарэй зачыняйце, а то й страху сарве, — да Алесі падбег і памог зачыніць дзверы стары малацьбіт.
— Дзе вы бачылі, гэдакі вятрыска, — ускочыўшы ў гумно і азіраючыся на Імполя, засаромелася Алеся.

Ён стаяў на торпе збожжа, трымаў, узяўшыся за перавясла, кароткі аўсяны сноп. Чакаў, покуль стары падмяце зацярушаны сечкаю ток.

Алеся з-пад ражка тоўстае, накінутае на голаў суконнае хусткі цікавала туды, на торп, бачыла, як у яго, Імполя, на верхнюю губу смешна вылез кончык языка, калі ён, ганяючы вецер, адзін за адным пачаў кідаць на падмецены ток шапаткія аўсяныя снапы. 3 аднаго сашмаргнулася і асталося ў Імполевай руцэ перавясла — на току разбэрсалася пучкамі слізкая аўсяная салома.

— От удалы, — пакруціў калматаю авечаю шапкаю стары малацьбіт, нагінаючыся і зграбаючы ў сноп аўсяную салому.
— Велькая бяда, што каторы разаб'ецца, — яна адступілася да дзвярэй і выняла з-пад суконнае хусткі торбачку з салам, утаптала каля пярыла на жытнія снапы. — Во, падсілкуйцеся трохі...

Стары малацьбіт, падбіваючы вышай на лоб цяжкую касматую шапку, прыжмурыў вока, з дзівам паглядзеў на маладзіцу — на губах у яго задрыжаў хітры і шчаслівы смех.

— Зачыняйце ж гумно, — згледзеўшы гэты смех, крыкнула Алеся і зняла з прабоя доўгі крук.
Густы вецер заглушыў прыткі тупат яе ног.

Прычыніўшы расхрыстанае гумно, стары малацьбіт развязаў торбу, зазірнуў туды і падняў свой дзюбаносы твар:
— Ого, цябе даглядае, каб дужэйшы быў. Дзіва што, гэдакая маладзіца... Без сілы не абыдзешся.
— Ты ўжо, дзядзька, гавары, ды не ўсё дагары. — Імполь скочыў на ток, папраўляючы з'еханую набок кепку, спытаў: — А што яна прынясла?

— Што? Сала во цэлы брус, — ён зноў махнуў вастраватым доўгім носам. — Дак мо праўда падсілкуемся?
— Не, саб'ём ужо гэты пасад, — Імполь папляваў на далоні, зняў з шула стары, абслізганы цэп.
— Ну, што ж, пакуль цэп, датуль хлеб, — стары малацьбіт, нібы нехаця і паволі, толькі патрапляючы Імполю ў такт, раскручваў цяжкі грабовы біч.

Бэрсаючы і падкідаючы салому, высока ўгору адзін за адным паднімаліся вагкія бічы і, перакручваючыся там, з гакам прыставалі да трапятлівых снапоў. Па дошках пярыла секлі мігатлівыя зярняты, уздрыгвалі і шапацелі, як жывыя, кароткія аўсяныя снапы.

Стары малацьбіт скінуў з галавы аб’еханую на вочы авечую шапку і, пабліскваючы мокрай лысінай, зноў з крэхтам замахаў цэпам, трапляючы Імполю ў такт. Ад натугі ў яго ўпіраўся ў левую шчаку язык — на ёй расла і цвярдзела вялікая гула.

3 гумна ляцеў расцяжны гупат, аддаваўся за чужымі будынкамі. Здаецца, малацілі ў іншым гумне.
Тугою радзюжкаю за вугламі бухаў вецер, ірваў цяжкі водгалас цапоў. Чапляючыся за чорныя каўпакі стрэх, з сіверу паўзлі нізкія жаўтлявыя, як зляжалая сівая воўна, снегавыя хмары. Пры зямлі бэрсалася глыбокая цемната. У Верасаве нідзе не было агню, толькі ў Мондрых дрыжалі жоўтыя вокны — у хаце, з падкручаным кнотам, гарэла лямпа. Падсунуўшыся бліжай да яе, на цяжкай прасніцы сядзела нямая, насліньваючы каля ніткі кудзелю, скубла зубамі кастрыцу і пстрыкала яшчэ голым і лёгкім верацяном. Потым, паставіўшы яго на прыпол, накручвала напрадзеную нітку.

Вярнуўшыся з гумна, Алеся засцілала свой ложак, накрываючы яго новаю, нядаўна вытканаю ў рознакаляровыя бабы, ад якіх аж стракацела ў вачах, радзюжкаю і думала пра Імполя, думала, што і дзеці пойдуць ад яго гэткія харошыя, як ён сам, — чорныя, кучаравыя, з сінімі вачмі, як былі дзеці ў дварчанскае краўчыхі, да якое яна, Алеся, яшчэ дзеўкаю насіла шыць сукенку.

Частка IV. ("Чужая бацькаўшчына")

IV

Сяло збіралася ў Корсакаў. Збіраліся ўжо не адзін год: спярша, як удома была Алеся, а потым, калі яна выйшла замуж, падняўся Міця, ці Змітрык, як казалі на яго ў вёсцы, — і хата ў Корсакаў па-ранейшаму не зачынялася ні ў святні, ні ў будні дзень.

Раніцаю, укінуўшы на дзень скаціне і не чакаючы, покуль зварыцца снеданне, яшчэ нашча, прыходзіў хто-небудзь з мужчын. Прыходзіў паслухаць, што робіцца на свеце, — Міця выпісваў газеты, найболып усё беларускія, з Вільні.

Іншы селявік прыходзіў так сабе, абы пагаварыць, бо дома ўсё змалочана, астаўся хіба толькі лубін, што ляжыць пад застрэшкам ці ў палувенцы, лускаючы перасохлымі струкамі, але з ім пачакаецца да вясны, а цяпер няма чаго рабіць, як пасядзець на сяле. I ён прыходзіў да Корсакаў. Не расшпільваючы кажуха, не скідаючы шапкі, садзіўся на парозе і гаварыў то да Міці, што мянціў аб вузкую папругу брытву, падвярнуўшы ў рубашцы каўнер і расшпіліўшы грудзіну, — збіраўся галіцца, то да маладое гаспадыні, што стаяла каля печы, падважвала вілачнікам чыгуны, і ў яе на твары, на грудзях, на голых да локцяў і пруткіх руках трапяталася чырвань ад агню. Гэта была тая самая прысадзістая дзеўка, што некаторага дня прыбягала да Алесі пазычыць газы. Прыходзілася яна Алесі і Міцю стрыечнаю сястрою, і звалі яе Хрысця.

Узялася яна тут у Верасаве яшчэ з жніва: падмеўся яе гадаваць ці то ўзяў за наймічку стары Улас Корсак у яго сястры, што была замужам за дваццаць вёрст адсюль, памёр мужык, а ў хаце тры дачкі, адна пад адну, — сястра і аддала меншую з іх, Хрысцю. Корсак дакляраваў, што адпіша гектар.

Аўдавеў Улас Корсак даўно, але браць у хату новую гаспадыню не хацеў ужо дзеўкаю была Алеся
— яна абмывала і абшывала мужчын. I ўсё было добра, покуль удома сядзела Алеся, а выйшла замуж
— адразу перавярнулася гаспадарка — нідзе парадку няма: ні ў полі, ні ў хаце. I Корсак узяў гадаванку.

А Хрысця спрытная кругом была — і да гуляў, і да работы, і хараством удалася: валасы густыя, рудаватыя, твар чысты, белы, нос дробны і рот свежы, як у дзіцяці. Іншаму маладому мужчыну быў інтарэс як бы няўзнак паглядзець ды пагаварыць з маладою дзеўкаю. I ён сядзеў да тае пары, покуль не прыбягала жонка і, стукнуўшы ў акно, крычала глуха з надворка:
— Снедаць ідзі, каб ты карчом сеў!

Селявік нехаця, упіраючыся рукамі ў калені, уставаў з парога, гаварыў, што вот жонка гудзе, як калаўротак, што пасядзець не дасць, і браўся за клямку.

Управіўшыся дома, перад полуднем збіраліся дзяўчаты: прыносілі абвязаныя хусткамі прасніцы з тоўстаю кудзеляю — іхнія калаўроткі стаялі ў Корсакавай хаце яшчэ з учарашняе раніцы. Але прадзіва не было — дзень перад калядамі малы, як у зайца хвост, а на шарай гадзіне прыходзілі хлопцы, падсаджваліся да кудзельніц, неўпрыкметку скідалі з калаўроткаў шнуры, адбіралі лёгкія і голыя яшчэ верацёны, а як з куткоў вылазіў і блытаўся пад нагамі рэдзенькім растрэсеным пачассем мяккі поцемак, бралі каторую за рукі і цягнулі за пліту на ложак. У хаце стаяў сыты рогат даволь-ных хлопцаў і востры, тонкі крык дзявок.

Чэз, наліваўся слепатою сіні вечар, у хаце гусла, хоць ты бяры яе навобмацак, цемната. Ужо было не пазнаць у твар чалавека, хіба толькі па росце, калі ён устане, ці па носе, калі ён паверне яго напроці акна. Ружаватым агнём пыхкалі і тлелі папяросы. Дзяўчаты сядзелі без работы, паставіўшы ў кут прасніцы і пазатыкаўшы за кудзелю верацёны, і з імі ўжо дзеразаваліся хлопцы.

У хаце яшчэ ўсё не запальвалі лямпу. Ціш мяша-лася з цемнатою. I толькі чуваць было, як некаторыя з дзявок паціхеньку прасіліся ў хлопца:
— Ах, божа, пусці! Ці чуеш, пусці...

А потым, ліпка прыстаўшы, ляснула рука, мусіць, па чужой.
— Каб ты не даждаў! — раптам закляла і падхапілася з ложка дзеўка.

Але вось нехта шлупаўся ў сенях, вобмацкам шукаючы клямку, адчыняў дзверы і ставіў з прыходу вядро — поўнае, бо чуваць было, як глухавата дзынкнуў аб яго вочап.

— А чаму ж лямпу не запаліце? — спытаўся ў цемнаце і грукнуў, зачыняючы дзверы, стары Корсак. Ён ужо, мусіць, накарміў скаціну.

Аднекуль з кутка выйшла Хрысця. Напроці акна было відаць, што ў яе раскалмаціліся нізка падрэзаныя валасы. Падступіўшыся, зняла лямпу і панесла пад акно — выціраць закуранае шкло і падліваць газу.
Зарыпелі ложкі — дзеўкі церабіліся ў хлопцаў з рук.

Жмурачыся ад лямпы і кругом сябе абгладжваючы сукенкі, беглі да сваіх прасніц: брыдка ж прыйсці дахаты з пустою шпуляю ці голым верацяном.

Ізноў пачыналі рыпець панажы ў калаўротках, фыркалі, ганяючы вецер, шпулі, мігцелі колы, зноў круціліся, спадаючы да зямлі, верацёны, і белыя ад сліны і абшморганыя ніткай пальцы ўсё скублі і скублі, торгаючы, шары дым кудзелі.

Самым прыцемкам, разапрэлыя, з рагамі поту на шчоках, каля вушэй, у хату яшчэ ўвальваліся дзеці — адразу цэлаю плоймаю. Цяжка саплі і аддыхваліся, збіўшыся каля парога і хаваючыся адно за аднаго, каб не пазналі.

Але хто-небудзь з хлопцаў, болей зухаваты, спадцішка расшпільваў папругу, вышморгваючы яе з порткаў.
— А вас хто клікаў? — пытаўся ён і складваў у дзве столкі папругу.

Учуўшы, як дзынкае спронжка, дзеці хлынулі назад, у сені, і, зачапіўшыся за парог, пападалі адно на аднаго — і тут ужо па іхніх спінах, як па мяшках з мякінаю, вухкала папруга.

Падхапіўшыся і не зачыніўшы дзвярэй, дзеці ўцякалі на двор і адтуль, ужо зманваючыся, рагаталі. Толькі той, па кім сцебанула, быдта гарачым жалезам апякла шыю, папруга, адышоўшыся ўбок, мацаў балячае месца і ціха, каб ніхто не чуў, плакаў.

А давольны кавалер стаяў на парозе, падпяразваў, падтрасаючы, порткі і яшчэ страшыў, мусіць, каб чулі дзяўчаты:
— Я це пакажу!

Дзяўчаты, сцішыўшыся, маўчалі, пэўна думаючы, што і сам ён не надта далёка адышоўся ад такіх, бо ці даўно на вечарынках сыпаў на падлогу бубкі з палыну: калі іх разатруць, расшаруюць, гуляючы, — у хаце аж не дыхнуць ад гаркаты, як ад атруты.

А тая з дзявок, што надоечы, мусіць, сварылася з ім, раптам крыкнула, не ўтрываўшы:
— Хату зачыняй!

Па нагах з сяней цягнула холадам.
— Пачакай, хай порткі падцягне, а то зваліліся, пэўна, — азваўся нехта з хлопцаў з-за белае высокае пліты.
— I праўда духата, учадзець можна, — агрызнуўся зухаваты, але дзверы зачыніў.

— Гы-гы-гы, — зарагатаў нехта і раптам змоўк — відаць, закрыў рот рукою.

За плітою сядзеў Бронік Літавар, па мянушцы Чад, — сталы ўжо хлопец, адзін у бацькі сын на траціну1 зямлі, што сватаўся да багатых і харошых дзяўчат, але нешта ўсе яму сплочвалі за гарэлку — замуж ніводная не ішла: меў ён ганьбу, бо ў яго, як ва ўсіх Чадоў, смярдзела з рота.

Трацiна — трэцяя частка валокi.

Цяпер ён падходжваў да Хрысці, наровячы кожны раз пасядзець з ёю на ложку за плітою.
Адтуль ён і высунуўся — чорны, мажны, з гарбаватым каля пераносіцы і трохі прыплясканым да губы носам, падобны да старога каршуна. Картовая кепка, пашытая ў кліны і з гузікам на макаўцы, сядзела ўяго на правым вуху.

— А ты глядзі, а то папраўдзе забаліць, і знахар не паможа, — сказаў ён, адводзячы вочы і кусаючы ніжнюю губу. Твар і шыя ў яго пачалі налівацца тугою злой чырванню.

— Не страш бабу адным, калі яна двох не баіцца! — цыркнуў сабе пад ногі слінай невысокі, усяго па плячо Літавару, з ружаватымі гладкімі шчокамі, як у дзяўчаці, бо, пэўна, яшчэ не галіўся, малодшы тут за ўсіх хлопцаў Жэнік Рэпка. Літавара ён не вельмі баяўся — тут сядзеў яшчэ яго брат, гэткі ж дробны, як ён сам, толькі белы, як злінялы прусак, вуграваты Сяргей. Гэта былі Рэпкі, ці Каты, як брахалі на іх у вёсцы. Каты жылі ў Прылуках — так называліся тыя хутары на пяць хат, што былі за рэчкаю, — але штодня прыходзілі ў Верасава на сяло. Старшы, Сяргей Рэпка, што цяпер маўчаў, ад злосці адно ўгінаючы голаў і скоса зіркаючы на Літавара, таксама пробаваў хадзіць да Хрысці. I на спаса, калі ў Прылуках была вечарынка, ён, п'яны, схапіўшы бязмен, пераймаў Літавара на кладцы — той падводзіў дадому Хрысцю.

Ноч была позняя — зжоўк поўны, як наліты яснасцю, месяц, усё сцяжэла ад расы, прэсны холад падымаўся з балота, нібы браўся мароз.

Сцішна булькала на вірах рэчка: вада ў ёй была поўная, з берагамі, і, здаецца, густая, нібы растоплены тлушч. Кот змёрз, схаваўшыся на другі бок кладкі за кустом і трымаючы нагатове бязмен — алавянаю булавою ўверх. Але Літавара ён тады не пабіў, толькі перапалохаў Хрысцю; яна ішла першаю і, скочыўшы з высокае кладкі, што ляжала між камлёў старое вярбы, на бераг, наткнулася на яго. Кот сп'яна ці то разгубіўся, ці то не ўскораў размахнуцца бязменам, як яго за абедзве рукі схапіў Літавар і, крутнуўшы кругом сябе, вырваў бязмен і пхнуў на куст — там акурат канчаўся бераг. Кот, ломячы пераспелую высокую крапіву і разложыстую лодзьму і абвальваючы дзярно з пяском, паехаў у рэчку і з цемнаты, з-пад берага ўжо, заенчыў:
— Ну, Чад, я табе не дарую!

Літавар яшчэ пастаяў, паглядзеў, як боўтаецца каля берага Кот, хватаецца недзе за карэнні, каб вылезці, і пабег даганяць Хрысцю.

Бязмен застаўся ў Літавара, па яго ніхто не прыходзіў. 3 таго разу Каты не паказваліся ў Верасаве, можа, знарок, а можа — не. Сёння яны былі ўдвух і прыйшлі не так сабе, бо старшы з іх, Сяргей, схаваўшыся за прасніцу, каб не было відаць Літавару, маргаў Жэніку белым выцвілым брывом: «Не бойся, калі што».
— I праўда, нешта галава разбалелася, — падняў шапку Жэнік Рэпка, падгладжваючы пад яе рассыпаныя на два рады валасы.

— Можа, у с... лягчэй!.. — не стрываў ужо стары Корсак, высунуўшы з-за пліты лысую да вушэй — толькі на патыліцы чорны вянок — галаву. Ён сядзеў на лаве, каля нізкае, з выцертым ужо мелам, печы, трымаючы валёнак — падшываў сырамятным, недзе са старых чаравікаў, лапікам стаптаную ўжо да дзіркі пяту.

Каты пераглянуліся: старэйшы з іх, што сядзеў каля акна ў шарачковым з закручанымі кляпамі пінжаку, матнуў галавою:
— Хадзем.
— А ніхто і не просіць, каб ты тут сядзеў. Ідзі, свет адчынены, — Корсак ссунуўся з лавы, трымаючы высмалены, з жоўтай плямай на галянішчы, валёнак — на дратве целяпалася і бліскала тоўстая іголка.

Каты пасунуліся з хаты, прыгрукнуўшы за сабою дзвярмі, аж у лямпе падскочыў жоўты язычок агню.
— Баба з воза — каню лягчэй, — сказаў Корсак, калі ў сенях аб кручок дзынкнула клямка.

Сяло маўчала — усе ведалі, што стары Корсак проці, каб нехта з Катоў сватаўся да Хрысці. Каты ў Верасаве павагі не мелі. На іх, як на людзей, не зважалі яшчэ здаўна. Каты былі бедныя, казалі, што яшчэ за паншчынаю ў іхняга прадзеда, бо ленаваўся рабіць, пан адабраў палавіну надзелу. Цяпер у Катоў асталася шастуха — шостая частка валокі, па цяперашніх мерах — тры гектары з нечым, ды і тая не зямля, адна камяніца. А на голага сабакі брэшуць. I калі ў Верасаве была якая пакража — падазрэнне падала заўсёды на Катоў. А за руку, як кажуць, злавілі таго самага іхняга прадзеда — ён у Мондрых, некалі першых на ўсё Верасава багатыроў, краў са свірна, з глыбокіх засекаў, збожжа, пракруціўшы свярдзёлкам у сцяне дзіркі.

Паздзекавацца ды пасмяяцца з Катоў у Верасаве любіў кожны. Яны ж, людзі і пунтовыя і заядлыя, помсцілі па-свойму. Іхні бацька, Рэпка Адам, астаўшыся пры паляках солтысам, пачаў удаваць людзей: палякі тады пабралі ў вёецы коней і збілі да паўсмерці Корсака — ён схаваў жарабіцу, перагарадзіўшы хлеў яшчэ адной глухою сцяною. За гэта Катам ужо дараваць не маглі.

— У, Катэ, у, кашэчнікі! — стары Корсак заварушыўся каля печы, мусіць, спомніўшы сваю даўнейшую злосць.
— Ці не досіць?! — аказаўся ўжо Міця, не залюбіўшы, што бацька не перастае сварыцца. — Пагаварыў, і досіць!..

— Яны некалі ўсю вёску баламуцілі і цяпер во, — Корсак нагнуўся да іголкі, што вытыркнулася з валёнка, выцягнуў яе зубамі і хацеў нешта сказаць яшчэ, але ў сенях штосьці загрукацела, як падаў пусты кубелец ці дзежка, і зазвінела парожняе вядро.

— Хто ж гэта заблудзіўся? — засмяялася Хрысця і, вылезшы з-за калаўротка, адчыніла дзверы.
У сенях стаяў Імполь, крыва і сарамліва ўсміхаючыся, што не знайшоў дзвярэй.
— А мне бог ведае што падалося, — сказала Хрысця, убачыўшы і пазнаўшы Алесінага малацьбіта. — Заходзь жа ў хату, — і адняла ад клямкі руку.

Усё сяло глядзела туды, на парог. Дзяўчаты ўжо зналі, што да Радзівонавай Алесі наняліся малаціць чужыя мужчыны — адзін з іх малады і надта ж харошы хлопец. Расказала Хрысця, а некаторыя дападныя ўскоралі падцікавіць самі і цяпер таўклі, штурхалі адна адну локцем пад бок: «Глядзі, хто прыйшоў».

Імполь убачыў, што з-за кожнае прасніцы блішчаць, выглядаючы, вочы, і закруціўся сярод хаты, шукаючы, дзе гэта дзецца, і сагнуўся, як гнецца вялікі чалавек, нібыта саромеючыся свайго росту.
— Садзецеся, — хлопцы рассунуліся на лаве, ляпнуўшы рукою на пустое месца.

Імполь абвёў вачыма хату і дастаў пачак папярос, выстаўляючы яго хлопцам: да яго нават здалёк пацягнуліся рукі — тытунь быў дарагі, а свайго садзіць не давалі — і хлопцы былі ласыя пажывіцца чужым ды дармовым.

У хаце запахла саладжавым сінім дымам, пах яго быў нязвыклы пасля ўдушлівае махоркі. Гэтакім пахучым, лёгкім дымам у верасаўскіх хатах пахла толькі ў свята, калі хлопцы, нават і тыя, хто не курыў, дзеля фасону куплялі ў мястэчку папяросы.

— Ну і запыхкалі, — папярхнуўшыся дымам, Міця падышоў да печы і адкрыў у коміне верхнік.
— Вой, які далікатны. А мне дак хораша пахне, — азвалася дзеўка, у якой, мусіць, самлела рука — патрымай яе перад носам, скубучы кудзелю.

— I праўда, што ж гэта за папяросы? — нацягнуўшы падшыты валёнак і ўсё тупаючы нагою і гледзячы на яе, пракульгаў, бо другая была босая, да Імполя стары Улас. — Дай жа я сапсую адну.
— Курэце, дзядзька, курэце, — Імполь абмацаў кішэні, зноў шукаючы пачак папярос.
— Гэй, курцы, ці чулі, што было пад Пінскам? — выйшаўшы на сярэдзіну хаты, спытаўся Міця.
— Не, а што?

— Не выдумляй, — дзяўчаты нават перасталі прасці, прыпыняючы за кола свае калаўроткі.
— А во паслухайце, — Міця падступіўся, дастаў з-пад бэлькі скручаную ў трубку газету, разгарнуў яе, прыжмурыўшыся, пачаў чытаць: — «Нязвыклы выпадак здарыўся пад Пінскам. Мяшканцы хутара Глуша Каленік Талерка і Аўдоцця Мядзведзь вязлі хрысціць дзіця. Удома кумоў так напаілі, што толькі каля цэрквы яны агледзеліся, што згубілі дзіця. За вярсты тры ад хутара яго знайшоў Дзямян Калета з Сваловіч. Яно ляжала жывое ды здаровае збоку дарогі. На трэці дзень у Глушы нанава спраўлялі хрэсьбіны».

— Ах, ліха! Во, і не забілася, — сказала некаторая з дзяўчат, зноў націскаючы нагою на понаж і слінячы кудзелю.
— А што там пра Чэхаславацыю пішацца? — Літавар адарваўся ад лавы, але не ўстаў, а толькі выцягнуў руку, просячы газету.

— Што? Восем гарадоў адышло да Венгрыі. Уся Падкарпацкая Русь.

Міця адышоў да стала. Хлопцы абярнуліся, слухалі, што расказвае ён. Адно дзяўчат, мусіць, не абыходзіла гэтая палітыка, яны сцішана пралі, задумаўшыся пра нешта сваё: толькі каторая, бывае, няўзнак зыркала на Імполя, у яе, сарваўшыся з рукі, падала і кацілася пад лаву верацяно.

А кучаравая Сабіна, што аж з другога канца вёскі, паднялася з прасніцы і пачала абкручваць кругом шыі рог тоўстае хусткі.

— Ой, і нам пара, — падхапіліся астатнія дзеўкі, забіраючы з сабою прасніцы з вялікімі бародамі недапрадзенай кудзелі.

Цішком адзін за адным кінуліся ў сені хлопцы, каб злавіць якую ды падвесці дадому. У сенях падняўся віск, быў чуваць сыты рогат Броніся Літавара.

Імполь выходзіў апошнім. 3 ім ужо, каб прысунуць дзверы, накінуўшы на галаву вялікую суконную хустку, выбегла Хрысця.

Хлопцы з дзеўкамі смяяліся на вуліцы. Але раптоўна гэты рогат сціх. Немы чужы крык працяў вясёлую ціш:
— А людзечкі, ая-ёй!

Імполь дагадаўся, што некага б’юць. Тупацелі ногі, трашчаў плот — ламалі недзе частаколіны.
— А божачка, што там? — Хрысця злавіла Імполеву руку.
— Б’юцца, — сказаў ён, чуючы, што яна дрыжыць не то ад холаду, не то ад страху.

На надворку валтузіліся: нешта мякка і глуха вухкала, як у падушку, і нехта крактаў, нібыта сек дровы.
— Ізноў, мусіць, гэтыя Катэ, — сказала яна, стаўшы на высокі парог і цікуючы на надворак, — кругом яе галавы, ад белага месяца, стаяла сінява тая яснасць.

— Ой, не суньцеся ж хаця, — яна ўчапілася Імполю за рукаво, калі ён пераступіў парог. 3-пад веснікаў, угнуўшыся і без шапкі, уцякаў сюды Бронік Літавар, твар у яго быў заліты крывёю — яна выдавала чорнаю, як гразь. I нехта ніжэйшы, трымаючы ў руках калок, насціг яго каля хаты і з усяе моцы гахнуў па плячах — калок трэснуў, і адзін канец, скачучы, як скача адсечанае ад калодкі палена, паляцеў аж пад парог.

— Ах, божачка, заб'е ж, — зноў немым голасам заенчыла дзеўка. Гэта была Сабіна — стрыечная Літаварава сястра.

Астатніх дзяўчат і хлопцаў як ветрам змяло з Корсакавага надворка, кожны наравіў быць далей ад бяды. У весніках толькі стаяў Жэнік Рэпка, каб, на выпадак чаго, памагчы брату.

— Ну, Чадзіна... — Сяргей мацюкнуўся і, не выпускаючы з рук канец адламанага калка, спусціўся з пакатага надворка да веснікаў.
— I што гэта ім зноў тудака трэба? — крыкнуў туды, на вуліцу, Корсак Улас, выйшаўшы разам з Міцем на двор.
— Хадзі і ты сюды, хадзі, — аказаліся з-за плота Каты.
— А ты паагрызайся болей! — Міця саступіў з пляскатага каменя, што ляжаў каля парога. Рукі ў яго былі закладзеныя за спіну — ён хаваў ззаду нешта караткаватае, ці не жалезны прэнт.

Каты змоўклі. Высунуліся з цянька і пайшлі вуліцай, схаваўшыся за рогам чужое хаты. Адзін дробна, з пералівам, высвістваў польку.

— Ідзі ў хату, Бронісь, — сказаў Корсак, хаваючыся ў цёмных сенях. — Ідзі, абмыйся хоць.
— I праўда, Бронік, — Сабіна з Хрысцяй пагналі Літавара ў хату.

Імполь выйшаў на вуліцу, каля веснікаў наступіўшы на нешта чорнае і мяккае, ці не на Літавараву шапку.
Вечар быў ясны — высока на полудні стаяў белы месяц з сіняватым у сярэдзіне і бурым па краях кругам. На нечым шчыце ў аконцы блішчаў асколак шкла. Пахла вострым марозам і чэрствым гаркаватым лісцем. На звялай і шэрай, як ссыпанай соллю, траве пераліваўся, цьмяна мігцеў іней. Каля чарнаты плота белым паскам ззяў малады ўчарашні снег, што не растаў за дзень. Дужэў прымаразак — камянела зямля. Усё выдавала пустым, голым, і звон стаяў, як у парожняй дубовай бочцы. Так бывае позна ўвосень у сухі мароз. Толькі недзе ў хляве бляяла, акаціўшыся, авечка — там нехта свяціў ліхтаром: у адчыненых дзвярах мільгаў скупы жоўты агонь. У канцы вуліцы чуўся злы, здушаны голас:
— I яе, гадзіну, трэба правучыць...

Гаварылі, мусіць, пра Хрысцю. Падыходзячы бліжай і заварочваючы да Мондрых у двор, Імполь прыслухаўся, але нічога болей не распазнаў. 3-за хлевушка высунулася і загаўкала, кідаючыся да ног, аблавухая сучачка — яна яшчэ не асвойталася з чужымі ў хаце людзьмі. У вокнах раптам палахліва затрапятаўся і патух агонь — гаспадыня, гатуючыся, пэўна, спаць, баялася, ці не падглядае хто.

Імполь пастукаў у цёмнае, што адлівала месячным бляскам, прадпечнае акно. За глухою шыбаю паказалася Алеся. Распушчаныя валасы падалі на плечы, глыбокі выраз сарочкі адкрываў цеплату грудзей.

Частка V. ("Чужая бацькаўшчына")

V

Бацьку свайго Імполь не помніў. Расказвала маці, што бацька быў рослы, кучаравы — ён, Імполь, і крошкі па ім падабраў. Толькі бацька ганьбу невялікую меў: на правай руцэ не хватала двух пальцаў — аджавала трыбаю сячкарні. Праз гэтае калецтва яго і ў войска не ўзялі, таму жаніліся яны з мацераю ў той год, як пачалася вайна. Людзі якраз у бежанства ўцякалі, спярша здалёк, недзе з-пад Сувалак, — мазуры ўсё. А на другі год, калі фронт падышоў бліжай, ускораўшы пажаць толькі жыта, выправілася ў дарогу іхняя вёска.

Але за вёрст дваццаць ад дому, ужо ў лесе, бежанцаў насціг фронт: ззаду стралялі з гарматаў, нібы хто грукаў вялікімі дзвярмі, аж дрыжала і прыгіналася ўсё. Звар'яцелыя ад страху людзі сталі падганяць коней, фурманкі збіліся, заторыўшы дарогу. Ламаліся наладаваныя збожжам ды розным пажыткам вазы, ірвучы гужы, наравіліся спуджаныя коні. Падняўся гвалт, крык. Рыкалі напрывязваныя да драбінак каровы, выскачыўшы з вазоў, ляцелі на злом галавы авечкі, плакалі, адбіўшыся ад мацярок, дзеці.
Засцігнутыя гэтай нечаканай стралянінай, не ведаючы, куды дзецца, людзі пачалі варочацца дадому — найболей з малымі дзецьмі і старыя.

А маладзейшых страх гнаў далей, у гэтую невядомую прорву свету: гаварылі ўсе, што немцы гвалцяць дзяўчат, адразаюць ім грудзі.

Выбраўшыся з лесу і апярэджваючы адзін аднаго, бежанцы ехалі полем, дратуючы няспелы, яшчэ сівы авёс, лапушыстыя картоплі і белую, звінючую ад пчол грэчку. Над дарогаю вісеў, асядаючы ў збожжы, едкі, сухі пыл.

Быў канец жніўня — стаяла пякучая, астатняя перад восенню гарачыня. Не ўставала, падбіўшыся хадою, быдла. Дух забіваў саладжавы смурод. Яго нясло ад спруцянелай, раздутай, як горы, скаціны. Яе ніхто не закопваў Укінуўся мор, паміралі людзі — пры дарогах аставаліся свежыя капцы магілак з тонкімі, высечанымі наспех сырымі крыжыкамі.

Змучаныя, знэнджаныя дарогаю людзі сцякаліся ў Мінск — тут іх ужо садзілі на поезд. У вагоне і разрашылася Імполева маці — нарадзіўся Платон, старэйшы Імполеў брат.

Бежанцаў прывязлі за Самару, у нейкі чужы, якога яны дагэтуль не чулі, горад Бугуруслан. Усё там было нязвыклае — людзі, іхняя гутарка і нават адзежа: кабеты насілі сплеценыя ў поясе з доўгіх, у розны колер, аборак спадніцы.

Імполеў бацька рабіў на чыгунцы, «лячыў», перавязваючы дротам, старыя, патрэсканыя шпалы. Новых не хватала — ішла вайна, потым пачалася рэвалюцыя. Імполеў бацька ўсё гэтаксама «лячыў» шпалы — чыгунка патрэбна была ўсім.

Тут, якраз у гэту калатэчу, і знайшоўся Імполь. Праз год-два ўсё ўляглося, але настаў голад. Дажджу не было з самае вясны. Першы раз захмурылася на Ілью, але дождж толькі папырскаў зямлю, запахла горкім пылам, як пахне жалеза, і з хмары пасыпаліся чэрві — сівыя, з чорнымі галоўкамі, валасні. Яны кішэлі, скручваючыся ў клубок і прытка паднімаючы свае чорныя галоўкі.

Трэскалася зямля — уваткнеш у шчыліну кіёк, і ён ідзе — як на той свет. На дрэвах, скручваючыся ў трубку, сохла зялёнае лісце. Як у напаленай печы, яно не паспявала зжоўкнуць.

Бежанцы хлынулі назад, дадому — у той год якраз скончылася вайна і каля Мінска ўстала новая граніца.
Імполю быдта ў сне помніцца вагон, шырокія дашчаныя нары — іхняя сям'я варочалася дадому. Яму тады браўся трэці год. Далей ужо ведаў з таго, што расказвала маці, калі ён падрос.

Ехалі доўга — поезд гадзінамі стаяў сярод поля з чорнымі, выгаранымі адхонамі каля чыгункі, там, дзе на сухую, як порах, траву ўпала з паравоза іскра. У жаўтаватым высокім дыме, нібы ў хмарах, хавалася слепаватае сонца — гарэлі лясы. Расцягнуўшыся бясконцым шнуром, ляцела чырвоная кабылка — саранча.
3 вагонаў на доўгіх, мусіць, знарок зробленых дзеля гэтага, насілках выносілі нябожчыкаў — бежанцы пухлі і паміралі ад голаду.

Перад самаю граніцаю, ужо ў Мінску, вынеслі з поезда Імполевага бацьку — ён захварэў на гішпанку, у яго была гарачка.

Ужо адсюль, з Польшчы, маці падавала на розыск. 3-за граніцы ў Дубатоўкі прыходзіла папера, што весцяў пра бацьку няма. Але ёй не верылася. Завязаўшы ў белую, выцвілую хустку паўкапы яец, яна хадзіла за блізкі свет у нейкую вёску да варажбіткі, і колькі тая ні варажыла — каля чырвонага караля заўсёды стаяла чорная карта — смерць.

Бацька так і не знайшоўся.

Маці, выплакаўшы сваё гора, асталася з імі двума.

Але адною бяда не ходзіць: старэйшы бацькаў брат не аддаваў зямлю — ён з бацькам быў не аднае мацеры. Толькі пасталеўшы, Імполь разабраўся, што да чаго. Імполеў дзед быў прымак — прыйшоў ён у Дубатоўкі на чужое. Кінуўшы пры грудзях дзіця, без пары памерла першая дзедава жонка — жаніўся ён другі раз, браў таксама ўдаву. Ад яе і быў Імполеў бацька. Права на спадчыну ён не меў.
Маці, выбіўшыся са здароўя, усё ж адсудзіла два гектары нішчымнага пяску.

Але хіба з іх пражывеш? I маці хадзіла прызарабляць — летам жала ў асадніка-ўдаўца, што мо знарок наймаў збедаваную па мужчыну маладзіцу, восенню бегала ў сушню, што была пры тартаку ў мястэчку, лупіць машынкаю яблыкі і выкручваць з іх костачкі. 3 сушні варочалася, прыносячы карове поўную радзюжку гэтых лупін, карычневых костачак і гнілых, мяккіх, як порхаўкі, яблыкаў з драбнюткімі бародаўкамі сівое плесні.

Аднае ночы, перад усімі святымі, ужо маразы браліся, яе нехта пераняў каля рэчкі на балотцы, выскачыўшы з сіняватай ад месяца смугі, з-за голых вербаў. Абамлеўшы ад страху, яна кінулася на другі бок, на гразкае, што бліскала інеем, балота, уляцела ў крынічныя лёхі — выкупаўшыся па пахі, ледзьве выбралася адтуль.

Вярнулася дахаты, калоцячыся ад холаду і страху. Расказвала і плакала.

Да мацеры прыкінулася нейкая абложная хвароба. I яна ўжо не ачуняла. Губы ў яе пасінелі, яна звяла і была лёгкаю, як дзіця, калі Імполь памагаў ёй легчы вышэй на падушку. На трэцім тыдні, неяк у нядзелю, калі ёй трохі адпусціла, яна папрасіла прынесці пад голаў сена; покуль Імполь вярнуўся з гумна — маці ўжо нерухома ляжала, гледзячы недзе ў столь; на жаўтлявай шчацэ стыла, выкаціўшыся, сляза. Імполь, схаладзеўшы ад страху, пачаў тузаць маці, а потым нема заенчыў, але яна ўжо не чула...

Яны асталіся ўдвух — Імполю ішоў трынаццаты, Платону — васемнаццаты год. Платон ужо хадзіў на работу — грузіў на чыгуначнай станцыі папяроўку — караткаватыя, на паўтара метра, яловыя круглякі. Ён уружыўся піць і разбэсціўся саўсім. Прыходзіў дадому п'яны і соваўся да Імполя біцца. Імполь перабыў зіму дома, а вясною перад Юр’ем да іх прыехаў багатыр Радзюк, што купіў у Вясёлым Двары, ужо растрэсеным панскім маёнтку, дваццаць гектараў зямлі, згоджваць Імполя ў пастухі.

«Што тут будзеш вошай карміць, — сказаў Платон, які збіраўся жаніцца і хацеў выправіць з хаты меншага брата. — Ідзі, людзі хоць абмыюць ды адзенуць».

Імполь, не хочучы, згадзіўся. Пасвіў пяцёра чужых кароў, а прыгнаўшы на полудзень — бегаў ірваць свінням свірэпу Дыхнуць Радзюк не даваў.

На другі год Платон ажаніўся, узяў старэйшую за сябе, худую, з тонкімі жылаватымі рукамі і вострым, як цвічок, носам дзеўку — пагнаўся на пасаг. Знайшлося дзіця, там у Дубатоўках была другая сям'я — Імполя цяпер дадому не цягнула.

Радзюк, апытаўшы новага пастуха, пакінуў Імполя за парабка.

Радзюкоў сын, хворы на сухоты Ладак, рабіць нічога не мог. Трымаў усю гаспадарку Імполь, памагала яму хіба толькі Радзюкова нявестка — круглая, як бонда, бялявая, заўсёды расхрыстаная і з босымі, ад снегу да снегу, пляскатымі нагамі Ваця. Дужая, спраўная да работы, яна ніколі не хварэла.

3 кожным годам сталеючы, Імполь неяк і панаравіў яе. Да маладых дзяўчат яго не цягнула: саромеўся каму-небудзь сказаць, што падабаліся маладзіцы, налітыя сокам, шырокія ў крыжах, тыя, што ўжо радзілі дзяцей і ведалі смак мужчыны. Ён, як ад салодкага чаду, п'янеў, няўзнак цікуючы, калі Ваця раздзявалася, астаючыся ў караткаватай, без рукавоў, палатнянай сарочцы, калі яна нязграбна сядзела і было відаць яе белае, тоўстае, як бручка, калена.

А раз нават снілася яму тое, пра што ён думаў, гледзячы на яе.

Сніцца яна пачала пасля таго, як вадзілі мыць авечак. Узяўшыся за тоўсты закручаны рог, Ваця выцягнула з хлява чорнага з шырокаю, як лава, спіною барана, што раскарачыўся і, упіраючыся нагамі, ніяк не хацеў ісці на двор. Потым адною рукою схапіла за абедзве столкі спадніцу, падцягнула высока ўгору, перакінула нагу цераз барана і паехала на ім, свецячы белаю мякаццю сытых сцёгнаў Баран, угінаючыся і круцячы галавою, ляцеў што ёсць моцы. Імполь, каб не астацца, стаў падганяць трапятлівую авечку. Уперадзе ўсё бялела гэтая мякаць сытых сцёгнаў і стаяў рогат:
— Ха-ха!.. Во нясе, во дужы!

Яна паднімала, выцягваючы, ногі, каб не датыкацца імі да зямлі. Баран угінаўся, але бег, хістаючыся пад цяжарам яе гладкага маладога цела.

— Ха-ха... — яна азіралася, трасучы галавою, каб адкінуць з вачэй кароткія, падстрыжаныя ніжэй вуха валасы, з якіх, мусіць, вывалілася шпілька.

3 грудка спускалася пад рэчку на балотца, дзе на маладой, засыпанай вербнымі таўкачыкамі траве ў некалькі радоў сохла там-сям скручанае ветрам палатно. Бабы, што сядзелі тут са сваёю работаю, найболей з шытвом, чакаючы, покуль палатно не высахне, каб сцягнуць у гармонік і зноў утаптаць у рэчку, убачыўшы Вацю, пачыналі гукаць:
— Ваця, вышай паднімі спадніцу, вышай, а то, дальбуг, нічога не відаць!
— А каб вам засляпіла, як вы ўбачыце, — адбрэхвалася яна і кіравала барана да рэчкі.

Імполь, апярэдзіўшы яе, ужо стаяў каля берага. Стромаю сцежкаю Ваця спускалася да зялёнага, аблепленага бадзягай карча. Злазіла з барана і, трымаючы яго за рогі, скакала ў ваду, крыпнуўшы ад холаду і жаху.

Кругом яе белых, кароткіх у вадзе ног, падняўшыся сухім пухіром, плавала спадніца. Баран, бліскаючы чорна-ліловым вокам на ваду, круціў галавою і, адступаючыся назад, жалосна бляяў. Яна што было моцы тузанула яго за рогі, і ён, высока падскочыўшы, плюхнуўся ў рэчку, апырскваючы Ваці твар і грудзі. Яна, зноў усеўшыся яму на спіну і ўтапіўшы аж па самае горла, пачынала яго мыць — скубла і аджымала жменяю паскручваную ў струкі воўну. Нарэшце, скупануўшы ў глыбшым, выганяла на бераг, папіхаючы яго за худы ад мокрае, зліплае воўны азадак. Баран, выскачыўшы з рэчкі і цвёрда паставіўшы растапыраныя ногі, абтрасаўся, густа пырскаў кругом сябе вадою.

Імполь, трымаючы за воўну, падводзіў на край берага спуджаную, што дрыжала, ірвучыся з рук, авечку.

Ваця, гэтаксама пагушкаўшы ў вадзе, памыла яе і выгнала на бераг. Ссунуўшы локцем з вачэй рассыпаныя валасы, падала Імполю руку
— Памажы, Імполька, дальбуг, змучылася.

Ён браў Вацю за мокрую, трошкі слізкую руку, чуючы нялёгкую вагу, памагаў вылезці з рэчкі. Мокрая паркалёвая спадніца гладка абцягвала яе ногі. Яна, адвярнуўшыся спіною, збірала ў вузел перад спадніцы, выкручвала на калене. Ён, нават не гледзячы ў яе бок, бачыў тыя гладкія белыя сцёгны. I нешта дурное з’юшчвала яго азірнуцца, але брыдкасць і сорам не давалі.

А яна, як ведала, што яго разбірае гэтая дурнаватая салодкая сіла, знарок дзеразавалася з ім, зманвалася, украдкам заглядваючы яму ў вочы, калі яны часам аставаліся адны ў гумне ці даставалі з ямы картоплі — у Радзюка іх аж да новых, — і ён падаваў ёй кошык, зіркаючы на гэтыя белыя кароткія ногі.

Свайго мужыка, худога, з паўпадалымі шчокамі Ладака, што хадзіў, як сугнет, і заўсёды не голены, з рыжаю, чырванаватаю шчацінаю, яна, пэўна, не любіла. Ішла пагалоска, што некалі дзеўкаю Ваця круцілася з хлопцамі, скінула дзіця і ўжо не спадзявалася на лепшага кавалера, а Ладак быў багаты... Звыкшыся, мусіць, і жыла. Знайшліся дзеці — усё дзяўчаткі — гэткія даўгавідыя, непрыгожыя, як бацька, і гэткія нездароўчыя.

Як чуючы што, на нявестку скоса паглядалі старыя Радзюкі — вельмі ўжо свякроў: яе ад злосці аж гнула ў крук. Звесіўшы доўгія, паскручваныя ў пальцах рукі, яна хадзіла ў сваёй жоўтай, мусіць, падпаленай на гарачым чаране, камізэльцы і, парадкуючы ўсё, крычала: «Вот не дагледзь, і не так зробяць». Унаравіць ёй было цяжка: ступіў не так — бяда, недаступіў — яшчэ горш.

Старыя Радзюкі не любілі нявестку ад зайздрасці, што яна здароўчая, дужая, непераборлівая да яды, што на яе і зносу не будзе, і яшчэ больш шкадавалі свайго хворага на сухоты сына, чуючы яго блізкі канец. Душыліся ад злосці, ведаючы, што і ім бог адпусціў няшмат дзён і ўсё тое, што збіралася па саломінцы, усё багацце, зямля, якую купіў стары Радзюк, прарабіўшы пяць гадоў у капальнях у Францыі і пакінуўшы там здароўе, увесь іхні труд астанецца, лічы, гэтай сытай, што толькі, мусіць, дбае пра сябе, маладзіцы і яна будзе толькі займаць мужчын.

— Гультай, несусветны гультай — таму і мяса на сцёгнах столькі нарасло, — пад’юшчвала сына свякроў.

А сын — худы, з паўпадалымі шчокамі Ладак — маўчаў. Ён ужо не толькі біцца, але звязаць воза, уціснуць рубля не мог — яго мучыла задышка. Усю цяжэйшую работу рабіў Імполь. Астатні год ён стаў выглядаць на мужчыну — зрасліся яго чорныя бровы, верхняя губа, раздвоены падбародак і шчокі каля вушэй засінелі ад густой шчаціны, не сходзіліся ўжо на карку неданошаныя Радзюком рубашкі, патаўсцелі, зрабіліся шырокія, як карчы, яго рукі. I Ваця ўчула свежую моц маладога грыбка, што, падняўшы кастрыцу, вылез на самай дарозе, — і ёй захацелася сарваць яго, як ірвуць гэты малады, цвёрды грыбок, а ў душы недзе трапечацца аж да бяспамяцтва радасць.

У той год рана жалі авёс, яшчэ стаяла звялая, сухая гарачыня. Імполь прынёс на поле збанок свежае вады і пад пахаю пук скручаных з жытняе саломы і змочаных у вадзе перавяслаў. Ваця была ў гэтай самай караткаватай, без рукавоў, з шырокім выразам на грудзях, палатнянай сарочцы — млела ад гарачыні. Яна разагнулася, палажыла на жменю серп, узяла збан і, разліваючы сабе на загарэлую шыю ваду, пачала піць — вада лілася ў шырокі разрэз сарочкі, недзе вострым холадам бегла ў ямку між грудзей. Імполь глядзеў на рудаватыя валаскі пад белымі пахамі... I нейкай жаночай цеплатою, распараным малаком дыхнула на яго ад гэтых грудзей, мяккіх белых рук. Нейкая салодкая гарачыня абліла яго. Ваця села на выцвілую радзюжку, што была разаслана тут, у разоры, каля аўсяных кароткіх снапоў, і ўзяла яго за руку, цягнучы да сябе. Галава яе хілілася на адзежу, якую яна кінула, распранаючыся, калі прыйшла зажынаць загон.

— Сядзь, аддыхні, Імполь... — вочы ў яе зажмурыліся не то ад сораму, не то ад сонца.

I ён, трымаючы мяккую самлелую руку, пачуў, што яго калоціць, як ад холаду, ад нейкага звар'яцелага страху...

Ён счах, апомніўся першым. Перад вачыма ў яго раптам паяснеў свет, як паяснее, ачысціцца ён, калі пройдзе навальніца.

— Ой, божа, якое ты яшчэ дзіця, — сказала яна з нейкай пякучаю крыўдай. Голас у яе як асіп — ёй, мусіць, сушыла ў роце. Яна адвярнулася, закрываючы локцямі твар.

Недзе блізка, з'язджаючы з дарогі на поле, ляскаталі калёсы.

— Едуць!.. — сказаў ён, адчуваючы брыдкасць перад ёю, перад самім сабою, што зрабілася з ім. Падняўшыся, убачыў, што да жытніх пашаркаў ехаў стары Радзюк — была відаць яго палатняная, рудая, забруджаная сарочка і чорная, з кароткім лакіраваным брыльком, яшчэ царская шапка. Радзюк пад'ехаў да мэндляў і, злазячы з воза, гукнуў:
— Імполь, ідзі сюды! Імполь...
— Кліча ж во, ідзі, — Ваця спешна абцягнула караткаватую сарочку і села, паставіўшы на калені паліваны збан.

Імполь пайшоў, слухаючы, як шастае, трашчыць жоўтае аўсянішча; за ім ужо было жытняе, зеленаватае ад маладое сырадэлі ржышча.

Падыходзячы да воза, азірнуўся: з другога боку поля, карычняватаю ад пераспелага быльніку мяжою, сюды ішоў Ладак. У Імполя ад брыдкасці, ад страху нешта адарвалася ў грудзях — падумаў, што гэты з мяжы, з грудка, пэўна бачыў усё. Ваця жала авёс — сагнуўшыся, махала локцем, потым нясла, прытрымліваючы сярпом, і клала «жменю.

— Чаго стаіш, скідай рубаль! — стары асцярожна сцягнуў з дзесяткі лёгкую растапыраную «шапку» і панёс да воза.

Ладак, злы, раз'юшаны, падышоў да каня, тузануў за цуглі, адрываючы ад сівенькае маладое сырадэлі, што ўжо рэдзенькімі калівамі паднімалася з іржышча.

— Здыхата на цябе — не наеўся!

Стары скоса зірнуў на сына, але нічога не сказаў, палез на воз укладваць снапы.
Ладак памахаў кулаком, але не выцяў каня, мусіць, пашкадаваў.

Носячы шапаткія, з сухімі каласамі, снапы, Імполь стрэўся вачыма з Ладакам — і адвёў свае: яму здалося, што гэтыя паўпаданыя і пустыя, як у старых, вочы, мусіць, бачаць усё.

I Ладак, вядома, бачыў, як жонка занадта лагодна ходзіць каля Імполя, як падае яму есці, як сцеле пасцель, чуў, як яна рагоча, астаўшыся з ім сам-насам у прычыненых сенях, як чэпіцца да яго і строіць нейкія жартачкі. Але ён маўчаў, покуль аднойчы не напіўся, покуль не асмялеў, здурнелы ад гарэлкі.
Было гэта на Ларывона, на свята коней, што прыпадае ўвосень. Ён вярнуўся з кірмашу з вянком абаранкаў на шыі, распрог каня, але вёў яго ўжо не ў хлеў, а ў хату — тут якраз сядзелі Ваця з Імполем.
— Ах, божачка, ды што ж гэта ён робіць?! — яна пляснула рукамі, убачыўшы ў адчыненых сенях белую конскую галаву. — Здурэў чалавек.

Ён пераступіў парог, трымаючы адною рукою каня, другою здымаючы з шыі абаранкі.
— Ужо заліў сабе вочы, — яна паднялася з лавы і, злая, пайшла да парога. — Куды ж гэта каня вядзеш? Засляпіла, ці што? — яна турзанула яго за руку, каб адарваць ад конскае грывы.

Ён кінуў аж адтуль, ад парога, мецячы на стол, вянок абаранкаў, але недакінуў — храснуўшыся аб падлогу і б'ючыся на кавалачкі, абаранкі паляцелі пад стол. I цяпер толькі, мусіць, убачыў Імполя. Доўга думаў, што да чаго, і нарэшце змікіціў, што яна тут з ім.

— Пусці, кажу, каня, — Ваця, ужо чырванеючы ад натугі, вырывала ўяго з рук павады.
— Не руш, — сказаў ён цвёрда, і раптам яго худы, з паўпаданымі шчокамі твар перакасіўся. — Адыдзіся, гавару! — Ён растапыранаю рукою пхнуў яе ў грудзі.

— Ды што ж гэта з ім? — азірнулася яна на Імполя, абапёршыся аб вушак, каб не ўпасці.
— Яна пытае што?! Што?.. А ты думаеш, я не бачу, што з ім скруцілася? Не бачу, га?! — ён скрыгануў зубамі, раптам зняўшы руку з канёвае грывы; конь адвярнуў галаву, грукаючы і круцячыся там, у незачыненых сенях, каб выйсці на двор.

— Я з ім буду жыць, з ім, — махнуў Ладак галавою на адчыненыя і з хаты, і з надворка сені — каня ўжо там не было. — Скаціна не прадасць...
— Ды і праўда, то ўжо лепш са скацінай, — яна выпрасталася, адступаючы да акна, да паліцы, дзе віселі драўляныя счарнелыя лыжкі, — чым во з такім слінкатым страшыдлам.

— А чаго ішла? Чаго? На дабро пагналася? Думаеш, я не знаю, што чакаеш мае смерці. Але не дачакаешся.
Я цябе першаю... Першаю на той свет заганю, — ён схапіў яе за белую батыставую блузку з круглаю фаралінаю і банцікам і турзануў да сябе.

— Пусці, злыдух, пусці, кажу, — яна хацела адапхнуць яго ў грудзі, але не здужала. Ён яшчэ прутка стаяў на нагах. Рука яго за спіною абмацвала чорны прыпек з чырвонаю сточанаю цэглаю, на якой вастрылі нож. Там ён і ляжаў — тонкі, шчарбаты, з драўлянымі тронкамі. Ладак яго згледзеў раней.

— Імполька, ратуй, Імполька! — збялеўшы, закрычала Ваця, ловячы Ладакаву руку з гэтым шчарбатым зрэзаным нажом.

Імполя працяў гэты прыдушаны, самлелы ад страху крык і запёкся нейкаю злосцю ў грудзях. Ён абедзвюма рукамі пхнуў ад сябе стол і, прыгнуўшыся, сігануў туды, да печы. Ладак, пусціўшы жонку, неяк перагнуўся трохі назад, адставіў адну руку, а другую высока падняў над галавою — вострым халадком блішчаў у ёй тонкі вышчарблены нож.

Зірнуўшы ў міг вока на гэты нож, Імполь учуў, як каля сэрца перавярнуўся страх. Не падступаючы бліжай, з усяе моцы цяў нагою Ладаку ніжэй жывата — Ладак застагнаў, нібы мучачыся ў цяжкім сне, скурчыўся ад болю і задам паехаў у памялешнік — на яго пасыпаліся вілы і качэргі.

Імполь пашукаў вачыма, каб што схапіць у руку, убачыўшы на лаве каля печы пусты чыгун, узяў яго за шурпаты бераг.

— А Імполька, а божа мой, перахрысціся — заб'еш, — Ваця падскочыла да яго і абвіла накрыж рукамі, прыціснуўшыся мякаццю сваіх грудзей, дыхнуўшы той самаю знаёмаю, як каля аўсяных снапоў, цеплатою.
Імполь бачыў, як з памялешніка выграбся спацелы, распараны, з прыліплымі да лысіны мокрымі валасамі Ладак — на сіняватых губах ніткаю накарэла, запяклася сліна.

Імполь, не выпускаючы з самлелае рукі чыгун, крутнуў плячыма Вацю, але не скінуў — недзе ў яго за спіною кляшчом сашчаміліся яе рукі.

— Пусці, — крыкнуў ён, бачачы, як да іх, сагнуўшыся, трымаючы ў руцэ той самы шчарбаты нож, падступаецца Ладак. — Пусці. — Імполь павярнуў плячом, каб як выслабадзіць руку. Але размахнуцца ён ужо добра не мог і неяк наводмаш пусціў гэты цяжкі чорны чыгун. Глуха зазвінеўшы, чыгун гахнуўся аб сцяну каля печы і разляцеўся ў памялешніку на вострыя зломкі.

Ладак, прыскаліўшы вока і перакасіўшы рот, ступіў яшчэ крок. Імполь толькі паспеў адхіліць Вацю — і тонкі шчарбаты нож упіўся, аж нешта там заскрыпела, Імполю ў левае плячо, выгнуўся дугою, тоненька зазвінеўшы, як звініць сагнутая піла, луснуў напалам.

Ваця расшчаміла ў Імполя за спіною рукі, падняла іх, заенчыла:
— Людзі, ратуйце, а божа мой, — і, спатыкнуўшыся на парозе, наляцела ў сені. Закрычала, ужо зноў, на вуліцы.

Ладак захроп, як храпе япрук, калі яму ўваб'юць швайку, і замахаў гэтым зломкам нажа. Імполь злавіў яго руку і, узяўшы яшчэ Ладака за горла і чуючы пад пальцамі цвёрды кадык, на якім слізгала калючая ад шчаціны скура, пхнуў ад сябе. Ладак цяўся галавою аб кант лавы, ніцма паляцеў на падлогу. Плюхнуўшы вадою, на лаве зазвінела вядро.

— Ты гэта за што, га? — з сяней высунуўся стары Радзюк, загроб рукамі ў памялешніку, каб выбраць які млён.

Пераскокваючы цераз Ладака і збіваючы з ног старога Радзюка, Імполь выскачыў у сені, адтуль ужо на двор. Над галавою зафуркала кароткае тоўстае палена, трэснула ў перастоены яловы плот. Апомніўшыся, кідаў, пэўна, стары Радзюк, але Імполь не азіраўся. Пхнуў, аж закалываўся гнілы слупок, веснікі і выйшаў на вуліцу.

— Імполь, Імполь, пачакай, — задыханая, з чужога надворка бегла Ваця. Імполь абярнуўся — там стаялі купкаю бабы, мусіць, збегліся паглядзець на чужое дзіва. I яму зрабілася брыдка і за цяперашнюю бітву з Ладакам, і за тое здарэнне на полі каля аўсяных снапоў, што ён, як злодзей, крадзе чужое і ўсе бачаць.

Ваця даганяла яго, дыхала недзе збоку:
— Ой, у цябе кроў! Няхай крые бог, як ён цябе пабіў. Во кроў.

Імполь пацягнуў рукою па падбародку і ўчуў, як ліпнуць пальцы. Пякла рассаджаная зломкам нажа рана. Шчымела, абліваючыся гарачынёю, плячо, дзеравянела ўся рука.

— Дык куды ж ты, Імполь? — спытала яна, не паспяваючы за ім.

Ён маўчаў — не хацелася гаварыць, было брыдка перад ёю, перад самім сабою, перад цэлым светам. Ён прыбавіў крок і ўчуў, як сціхае шоргат яе босых па пяску ног.

Імполь вярнуўся ў Дубатоўкі, а ўслед за ім, вырасшы з казла на быка, прыпаўзла чутка: гаварыла вёска, што, сышоўшыся з Вацяю, ён хацеў забіць Радзюковага сына Ладака. Імполь не паказваўся на чужыя вочы, сядзеў удома, покуль не загаілася, зацягнуўшыся маладою ружоваю скураю, рана на плячы і не зваліўся, пакінуўшы на барадзе косую нарасць, карычняваты струп.

Акрыяўшы, Імполь хадзіў у мястэчка шукаць падзённую работу: наймаўся да яўрэяў рэзаць і калоць дровы. Вацю з таго дня не бачыў, але яна ўсё стаяла ў вачах, з памяці не сходзілі і тая разора, і аўсяныя снапы.

Да Радзюкоў спаганяць плату не пайшоў, падмовіў Платона: не хацелася страчацца з Ладакам — не счахла яшчэ злосць, хоць неяк і шкада было яго, хворага, і брыдка, што вінаваты перад ім. I Імполь ніяк не мог разабрацца, чаму ў жыцці ўсё гэтак зблыталася, сплялося, зашмаргнулася, як у збэрсаным матку нітак.

Вацю ён стрэціў на другі год увесну, калі рабіў на шашы — брукаром. Неяк і дзень яму запомніўся той — сухі, ветраны. У канаве, прабіўшыся праз сухі леташні бруд, трапяталася вострая маладая трава. Вецер падварушваў сатлелае леташняе лісце і сцішна шумеў у сухім палыне і счарнелым пры сцежцы быльніку. У сінюткім, здаецца, настылым ад холаду небе дрыжаў жаваранак.

Імполь якраз палуднаваў разам з усімі, седзячы на ўтоптанай сцежцы, што бегла на другі бок канавы каля шашы. Фурман, малады хлопец, пад'ехаўшы да таго месца, дзе стаяў белы калочак з нацягнутаю вяровачкай, дзе канчаўся акуратна падагнаны, утрамбаваны брук, зняў з воза закарэлую сухім гноем драніцу і пачаў скідаць на жоўты пясок каменні — яны востра цюкалі адзін аб адзін. Імполь бачыў, як нейкая маладзіца ў чорным плюшавым паліто, суконнай хустцы з кутасамі старалася абысці фурманку, асцярожна пераступала цераз вяровачку, нацягнутую на калочкі. I зіркнула на брукароў — ці не крычаць яны. Імполь убачыў бялявы твар і задыхнуўся ад раптоўнае гарачыні — пазнаў Вацю.

Ніжэйшаю, чужою здалася яна цяпер.

— Ваця! — паднімаючыся з зямлі, паклікаў ён. Яна збілася з хады, прыпынілася на міг, як прыпыніцца чалавек, калі раптам стрэліць пярун.

— Ваця! — гукнуў ён яшчэ раз, не верачы ўжо, што гэта яна.

Кабета спынілася, неяк спіною адчуваючы, што клічуць яе, і цяжка, у гэтай суконнай хустцы, абярнулася.
— Ах, божа, Імполь! — сказала яна, расслабляючы пад падбародкам хустку.

Чырвань заліла ёй шчокі, і сполах, перамешаны з радасцю, затрапятаўся на твары.

— Куды ты выправілася?
— У мястэчка, у аптэку іду, — губы ў яе перасохлі, на іх, як на звялым яблыку, сцягнулася скура.

— Ладак злёг — другі ўжо месяц не ўстае з пасцелі.
— Гэтыя сухія, звялыя губы яе задрыжалі. Яна знайшла ў закарвашы хустачку з малінавым беражком і выцерла вочы.

— А ты як? — спытаўся ён.
— А што я — старэю, — усміхнулася яна пачырванелымі не то ад ветру, не то ад плачу вачмі, яшчэ болып пабрыдчэла.

Яму падумалася, што летась, каля аўсяных снапоў, яна была другою — харашэйшаю.

— Сам мо ажаніўся ці гэткім дзіцем астаўся? — апусціўшы галаву і краем вока цікуючы на яго, спытала яна.
— Не, дзе там... Вось шашу брукую... Швэндаюся па свеце.
— Чаго ж так?

Яна падцяла сухія, звялыя губы і павярнулася да яго спіною, мусіць, чуючы, што ён глядзіць услед. I яму зрабілася шкода яе, і брала дзіва, што ён наравіў яе некалі.

Пасля гэтага ў яго памяці стаялі яны дзве — дужая, маладая целам там, на аўсянішчы, і другая — пабрыдчэлая, чужая, якую ён стрэў тут, на шашы.

Гэтакаю дваякаю яна помнілася і цяпер, калі ён са старым Ладзімерам, з якім сышоўся, брукуючы шашу, наняўся да Алесі малаціць.

Бронікі, альбо Навела пра каня

Дзве сям'і, і ў кожнай па два Бронікі — бацька і сын. I межавалі яны не толькі полем, але і сенажацямі. Хоць якая там сенажаць — адно куп'ё, зарослае стрэлкамі конскай цыбулі ў белых кутасіках — пушніцы, як на яе яшчэ кажуць.

Вось там і пасвіўся спутаны вераўчаным путам драбнаваты, але цягавіты Варанец — конь Броніка Жука. На пашу ў спякотны полудзень прыехаў на ім, прыгнаўшы перад сабою яшчэ пяцёра сівых авечак і цёмна-вішнёвую карову, меншы Жукоў хлопец.

Ён і згледзеў, нават здалёк, як сюды ішоў, несучы за брызентавы пасак вінтоўку і ледзьве не чапляючыся ёю за купіны, іхні сусед па сенажаці і полі, белабровы Бронік Крывеня па мянушцы Маслянка, што нядаўна апынуўся ў партызанах. Быў хто болей з ім ці не, Жукоў хлопец не заўважыў. Лежачы на разасланым каптане і затоена сочачы за Маслянкам, ён чакаў нечага іншага, а не таго, што ўзброены Маслянка падыдзе да іхняга Варанца, які прагна прыпадаў да травы, адмахваючыся доўгім ільсніста-чорным хвастом ад заедзі, здыме пута, закіне каню за шыю і ціха павядзе з лужка. Вобруць засталася ляжаць на тым жа шарачковым каптане, на якім сядзеў уражаны і перапалоханы ўбачаным басаногі падлетак. Але сядзеў ён да той пары, покуль за зялёным ад мройнага аўсу боханістым грудком не схаваліся чорны пакорны конь і злінялая пілотка на белабрысай галаве. Пудкім зайцам хлопец рвануўся з месца і цераз поле паімчаў у вёску. Бацьку ён застаў якраз дома — той на дрывотні, пабліскваючы лязом сякеры, калоў дровы і, убачыўшы ўстрывожанага сына і здагадваючыся, што ўчынілася нешта благое, убіў у калодку сякеру і падаўся насустрач сыну ўжо сам.

— Каня Маслянка забраў, каня! — ледзьве адсопся задыханы хлопец.
— Каня, кажаш?
— Каня.

— Тады бяжы назад, глядзі скаціну, а я пайду ў мястэчка, у паліцыю... Накажу Броніку.

...Не вельмі хацелася старому Жуку ісці на паклон да старэйшага сына, з якім летась, звозячы з поля снапы і ўкладаючы воз, яны пабіліся. Праўда, біўся ён, бацька, калі ўкладзены сынам і ўжо ўціснуты рублём воз, пахіснуўшыся на разоры, раптам рассыпаўся. Нядобра і не спрытна ўложаныя снапы выслізнулі з-пад рубля і шухнулі на яго, на старога Жука. Злосны, пунтовы і не заўсёды разважны бацька як трымаў у руцэ ядлаўцовае пужальне, так і смальнуў ім па галаве і па сынавых плячах. Перад гэтым яшчэ перавярнуўшы тое пужальне тоўстым канцом. Сын адбегся, знайшоў на іржышчы камень, але не кінуў у бацьку — асцярогся — шпурнуў міма. I тут жа ўцёк з поля. Дзе ён бадзяўся, што рабіў, але прыйсці нанач дадому не прыйшоў. А праз дзён колькі старога Жука нібы аглушыла нечаканая і балючая навіна — яго старэйшы Бронік запісаўся ў паліцыю. Жонка, праўда, збегала ў мястэчка, але сына дахаты ўжо не прытурыла. Сам Бронік Жук, помслівы і злосны на сына, нікуды не хадзіў і нічога не дамагаўся — ведаў, што ўсё гэтае старанне марнае і дарэмнае.

Сустрэліся яны выпадкам праз тыдняў колькі на вуліцы ў тым жа мястэчку — сын быў у дзюбатай шапцы і ў чорнай форме з сівымі закарвашамі і каўняром. Яны абодва толькі здзіўлена зіркнулі адзін на аднаго і моўчкі, нібы чужыя, размінуліся.

Трохі адышоўшы ад крыўды і знявагі, паліцыянт тады-сяды прыходзіў дадому ў вёску, але на бацьку паглядаў скрыва, помнячы тое гарачае пужальне, што апякло голаў і плечы, і гаварыў толькі да мацеры. На бацькавыя роспыты адклікаўся няхочучы і суха, нават абыякава, даючы гэтым знаць, што з бацькам ніякіх спраў мець не хоча.

Можа і ён, стары Жук, не паступіўся б сваім гонарам, каб справа мела іншы паварот. Але ж шапка не зваліцца, калі пераступіць цераз сваю пыху, бо гонар гонарам, а конь канём. Без яго ў гаспадарцы як без рук. I трэба схадзіць не толькі да сына, каб ведаў, з каго і які спрос, а ў блізкія Панікарты да Броніка Крывені, сын якога нарабіў столькі бяды — ды каб чый сын, а то іменніка і равесніка, з якім калісьці ў маладыя гады ён, Бронік Жук, таварышкаваў, піў чарку, на вечарынкі ў далёкія вёскі хадзіў і з якім нават жаніўся ў адзін дзень. Яны тады, маладыя, пад'юджваючы і падзадорваючы адзін аднаго, нават спрачаліся, чыё вяселле будзе гучнейшае.

А выйшла, што яго, Броніка Жука, на якім ігралі ажно тры музыканты — дудар, скрыпач і гарманісты, а ў Броніка Крывені трэнькалі адны цымбалы.

Пасля польскай камасацыі, калі доўгія шнуры былі парэзаны на хутаранскія дзялкі, яны, абодва Бронікі, і па полю сталі суседзямі — іхнія надзелы апынуліся поруч, цераз зялёную калматую мяжу. Ужо і будынкі збіраліся перавезці на хутар. Але ён, Бронік Жук, капаючы калодзезь, не дастаў да вады. Апусціў у глыб васемнаццаць труб, а вады — ні кроплі. А Бронік Крывеня, купіўшы яшчэ не старую хату ў суседніх Панікартах, не паспеў перавезці на свой надзел — усё перабіла вайна. Прыйшлі бальшавікі, здзівіўшы і зняверыўшы ўсіх арыштамі і вывазамі ў Сібір, прымусовымі згонамі на «трудовое участие» і запісамі ў калгасы. I Крывеня, перабраўшыся ў купленую і даволі спраўную, зрубленую з непадсочанай сасны хату, да часу застаўся ў Панікартах.

А цяпер ужо, на трэцяй раце, з'явіліся немцы, перайначваючы ўсё на свой лад — касуюць тыя калгасы, зганяюць яўрэяў за калючы дрот у гета і вывозяць дужых маладых дзяўчат і хлапцоў у Нямеччыну. Таму і ўцякаюць падшыванцы — хто ў лес да партызанаў, хто ў мястэчка ў паліцыю. А там ужо і паразбэшчваліся, узяўшы ў рукі зброю. I во прыйшоў, за браў каня — і не знайся. Што ўжо ні будзе, а цягавітага Варанца трэба вярнуць.

...Стары доўга стаяў перад ганкам карычневага ашалёванага дома на высокім падмурку і накрытага памутнелым ужо, як старое вядро, цынкавым дахам. Наўкруга карычневага дома з расхрыстанымі аканіцамі мігацела сетка драцяной агароджы. Выштукаваны прыгожы будынак да нядаўняга прыналежаў ганарыста-нізенькаму пры дзябёлай жонцы Моўшу Ліпскаму, гаспадару тутэйшага местачковага тартака, восенню спаленага партызанамі. А самога Моўшу, пратрымаўшы паўгода на пасадзе інжынера ў сваім жа тартаку, пасля пажару немцы ўсё ж расстралялі. Казалі, што гэта быў самы апошні яўрэй, якому Бог падараваў яшчэ некалькі месяцаў жыцця.

Як ні турзаў Бронік Жук хітры замок у жалезнай фортцы, ён ніяк не адмыкаўся. I так і гэтак круціў ручку, але фортка не адчынялася. Покуль з дому на прыгожы ганак з баляскамі, убачыўшы дарэмныя мукі няспрытнага старога, не выйшаў хлюставата-ганарысты з падбрытымі тонкімі вусікамі сам камендант паліцыі ў чорнай уніформе. Стары Жук прызнаў у ім колішняга местачковага сальніка, што трымаў найлепшы каўбасны магазін.

— Я на пастарунак, — стары зноў пагрукаў жалезнаю форткаю з загадкавым замком.
— Па якой справе?
«Казаць ці не? — запнуўся стары і схаваў свае вочы. — Мусіць, не».
— Я пытаю, па якой справе?
— Справу маю да сына. Ён служыць тут у вас.
— Прозвішча як?
— Браніслаў Жук.
— Ён дзяжурыць пры складзе за вакзалам.

Знайсці склад аказалася не проста і яшчэ горш — небяспечна: хадзіць каля чыгункі і цераз чыгунку было забаронена. I ў нікога не распытаеш — наўкруга адны непадступныя немцы. I найбольшу чорнай форме чыгуначнай паліцыі ці аховы.

Але, прыгледзеўшыся да аднога, трохі недалужнага і нягеглага, на якім форма сядзела вахлакавата, Жук здагадаўся, што гэта нехта з тутэйшых, — і загаварыў. Салдат аказаўся сапраўды сваім тутэйшым хлопцам і нават ведаў Броніка.

Паказаўшы на доўгі пакгаўз за рампаю, на якой стаялі вялікія, знятыя, мусіць, з касцёлаў, пацямнелыя званы і ляжалі медныя снарадныя гільзы і зломкі каляровага металу — усё ўжо гатовае да пагрузкі, — вуграваты хлопец у чорнай форме яшчэ гукнуў у крайнія, шырока рассунутыя, на кольцах, дзверы:
— Жук, тут да цябе!

Вясёлы і ў добрым настроі малады Бронік, убачыўшы прыгнутага, знябожанага бацьку, раптам спахмурнеў:
— Ты чаго?
— Інтэрас маю да цябе.
— Які?
— Ты ж ведаеш, як на яго кажуць, Маслянку... Ну, таго, што ў партызанах.
— Дзіва што.
— Ён жа ж забраў надоечы нашага каня.
— А чым жа я памагу? — насупіўся меншы Бронік.
— А тым, што скажаш немцам, дзе я прапаў.
— Як прапаў? — недаўменна зажмурыўся паліцыянт.
— Як драпянка за тры грошы. Я заўтра пайду ў Панікарты да Крывеняў і скажу, каб вярнулі каня.
— Ты здурэў, бацька.
— Не, яшчэ пры розуме. — Стары памаўчаў і, абцершы жменяю перасмяглыя губы, сказаў нарэшце тое, дзеля чаго ішоў да сына: — Калі не вярнуся, каб ты ведаў, з каго спрос. Замальдуй, ці заяві немцам, яны ўміг разбяруцца.
— Ну, намудрыў, бацька, ты на сваю галаву, — пакруціў чорнаю дзюбатаю шапкаю кір паносы паліцыянт і схаваўся ў пакгаўзе, дзе зноў выбухнуў вясёлы смех.

...Дзень выдаўся пагодны. На сонцы тлуста ільснілася маладая, але ўжо шырокая ў пер'і ярына. Чародка белых хмарак сплывала ў ліловыя сутожкі неба. Пеністымі хвалямі на гарбаты грудок набягаў светлы, яшчэ не пацямнелы бярозавы гай. Паперадзе яго ружавеў, выгнаўшы залатыя стрэлкі, малады сасоннік. Шарая дарога з грывамі травы абапал яе, дзе грэлі спі-ны замшэлыя каменні, дабягала да сіне-ліловага жыта, што выпусціла срэбна-сівы вусаты колас, і хавалася ў ім.

Вялікімі босымі ступакамі Бронік Жук пляскаў па тупкай сцежцы збоку каляін. Смуглы, ужо добра загарэлы на вясновым сонцы, з срэбрам сівых кудзеркаватых валасоў, што выбіваліся з-пад старое заношанае кепкі, ішоў ён цяжкавата, пастарэчы падаўшыся ўсім тулавам наперад.

Абнюхваючы дарогу і час ад часу азіраючыся, каб не згубіць гаспадара, яго апярэджваў чорны вялікі сабака з белым нагруднікам на персях.

Усё вечнае і паўторнае ў сваім харастве — маладое блакітнае неба, салатавы лес, мройна-трапяткая на ветры ярына — і нязводнае чалавечае зло на гэтай зялёнай зямлі, — усё блыта лася і мяшалася ў гарачых, адчайных думках старога Жука. Яны цяклі і кружылі, як кружыць вір вакол карча, набягаючы на страчанага каня.

Сабака, абнюхаўшы мышэй, драў лапамі іхнія норы, то гэльцаў за палахлівым жаваранкам, што мякка пырхаў з травы і нізенька ляцеў, адводзячы няхітрага сабаку ад свайго гнязда.

А стары Бронік Жук думкамі ўжо быў у Крывеневай хаце, што адным доўгім пашаркам расцягнулася ад брукаванай вуліцы да лужка, які зарос ружовым вобаратнікам і агеньчыкам смолкі і дзе шмыгаў, як вуж, ручай, атулены вербамі.

Хацелася ж угадаць, хто будзе ў той хаце? Каго ён застане — аднаго Крывеню ці яго сына са зграяю недавяркаў, і што скажа ім, ужо, не дай Божа, п'яным.

За думкамі і не ўбачылася, як ужо былі Панікарты. Чужыя, патаемна-цёмныя вокны з-пад саламяных застрэшкаў, здаецца, падазрона і ўважна пазіралі на старога Жука. За імі там-сям мільганулі і цікаўныя вочы. Згледзеўшы чужога калматага сабаку з белым нагруднікам, у дварах на розныя галасы забрахалі ўсе панікарцкія. Ажно Бронікаў вялікі і, здаецца, не баязлівы Рэкс падтуліў хвост.

— Ну, ты чаго спалохаўся? — гаспадар паляпаў яго па загрыўку. — Не бойся, я тут,
пры табе.

Крывенева сядзіба была якраз пасярэдзіне кароценькай, на хат пятнаццаць, вёскі. За бусловым гняздом, што чорным вялікім вянком зачапілася за верхавіну старое грушы з дупламі для шпакоў і вераб’ёў. У гняздзе на адной назе стаяў, пэўна, над малымі, яшчэ не аперанымі буслянятамі, трохі смутны, знябожаны бусел.

Пусціўшы за браму сабаку і загадаўшы яму тут сядзець, Бронік Жук увайшоў у чужы двор, чуйна азіраючы яго. 3 расчыненых хлявоў густа пахла гноем і рохкала, шукаючы ратунку ад гарачыні, і рылася ў сваім загарадку кормная свіння.

Бронік ступіў босаю нагою на гарачы камень, што ляжаў перад парогам, і прыгнуўшыся ўвайшоў у сені, а потым — у хату, успалахнуўшы чорны рой звінючых мух, што ўзляцелі з падваконня і лавы.

Нападобе было, што ў хаце нікога няма.

— Ёсць удома хто? — голасна спытаў Бронік Жук, зазіраючы яшчэ за печ, на ложкі.

На голас яго, жаласна мяўкнуўшы, з-пад стала выбегла мурзатае белае кацяня і, задраўшы хвосцік, прытульна пацерлася аб калёшыну чужога чалавека, прызнаўшы, мусіць, за свайго.

— Дзе ж яны? — Бронік плячыма падаўся назад да дзвярэй.

3 надворка ўжо ўбачыў, як вуліцаю бегла дзяўчына-падлетак. Але нечакана зніякавела перад брамаю — згледзела страхатліва вялікага сабаку, а потым і яго, Броніка Жука.

— Вой, хто ж гэта ў нас?
— Свой я, — Бронік падцягнуў на клубах шарачковыя порткі з латкамі на каленях і падаўся насустрач дзяўчыне. — А ты не дачка Броніка Крывені будзеш?

— Ага, — яна ўсё скоса паглядала на вялікага чорнага сабаку. — Вой, які ён у вас страшны.
— Ды сабака як сабака. А бацька дзе?
— Вуньдзека, — азірнулася на вуліцу і пачала адчыняць, зняўшы крук і папхнуўшы дзве палавіны разам, шырокую браму.

Ідучы за плугам, што парыпваў на суваку — шырокай дошцы са скабою, — з ворыва варочаўся сам Бронік Крывеня ў сподняй расхрыстанай сарочцы, у круглай, яшчэ царскай фуражцы, — картузе, як яе называлі, з няголеным колькі дзён тварам, сівым, нібы абсыпаным попелам. Над стомленым, натруджаным за дзень у плузе канём віўся і дацінаў яго раз’юшаны гмыз.

Убачыўшы ў сваім двары Броніка Жука, Крывеня, нібы збіўся з хады, прыстакнуў на які міг, а потым выпрастаўся і, спыніўшы каня, падаў суседу руку. У поціску Крывеневай рукі Жук нібы ўлавіў, што яна трохі дрыжала. Ён, Крывеня, мусіць, ведаў пра забранага каня.

— Здароў быў, я да цябе, — Бронік Жук прытрымаў нахіленую палавіну брамы, каб лепш і вальней праехаў у двор Крывеня.
— Ды бачу, што да мяне, — Крывеня даехаў да шырокіх дзвярэй падпаветкі і пачаў распрагаць каня.

— Арэш на сваім, а дзе схаваў майго?
— Не ў мяне трэба пытаць.
— А ў каго ж?
— Сам ведаеш, мы сваім сынам ужо не ўказ.
— Я збегаю, яны тамака, — раптам страпянулася дзяўчына, — у Дземянісі п’юць.

— Тады пачакай, — прыпыніў дачку Крывеня, — якая з п'янымі гутарка.
— Конь у цябе ёсць, і ты можаш чакаць, — не стрываў і сарваўся на крык Бронік Жук.
— Ты на мяне не крычы, браце, — падняў на яго свае сінявата-ліловыя, як у барана, вочы заўсёды спакойны і разважны Крывеня.

I гэтых вачэй, іхняга колеру нібы спалохаўся трапятліва-нервовы Бронік Жук і ўжо сам загаварыў лагадней:
— Не крычаць я прыйшоў, а папярэдзіць: не аддасце каня — будзе кепска. Бо немцы і паліцыянты ведацьмуць, чый сын ходзіць з ружжом.
— А твой хіба не?
— Мой чужых каней не забірае.
— Яшчэ як сказаць, — і з-пад чорных броваў, што закручваліся вострымі коскамі, на Жука зноў патаемна зіркнулі сіне-ліловыя вочы.
— А ты, як ні кажы, а майго каня вярнуць мусіш! — Бронік Жук прыляпнуў рукою па сцягне, клічучы за сабою чорнага, вялікага, як цяля, сабаку, і выйшаў за браму.

Яго ніхто не аклікнуў. I праклёну не паслаў услед. I гэта яго душыла помсліваю злосцю і адчайнаю крыўдаю яшчэ больш. Ішоў ён спешна, забыўшыся нават, што ў калене баліць пабітая рэпка, якою ён сёння зранку выцяўся аб кубелец у цёмнай варыўні.

У крайняй хаце, чуваць было, стаяла п'яная гамана. Нехта спрабаваў нават зацягнуць песню, але збіваўся, бо, пэўна, не ведаў яе слоў.

«Не, гэтыя злыдні каня не прывядуць. Не!» — усё шырэй і цвярдзей ступаў Бронік Жук. Крыўда балючым камяком падступала да горла.

Выходзячы на палявую дарогу, яшчэ раз азірнуўся на шара-саламяныя, прымрэлыя ад гарачыні Панікарты. Перад гародчыкам крайняй хаты, дзе крэмавымі кветкамі свяціўся язмін, сінела сукеначка таго самага дзяўчаці, што парывалася збегаць да Дземянісі і паклікаць брата, які забраў чужога каня.

«Напэўна, там дзе-небудзь у хляве і мой Варанец?..» — раптам падумаў і прыпыніўся на ясна-зялёным ад падужэлай аўсянай руні крутаватым грудку разгарачаны і ўзбунтованы Бронік Жук.
— А можа, вярнуцца? — цяжка адрываючы
ногі, ступіў на сцежку, зацярушаную пухкім,
як попел, і цёплым, як попел, сівым пылам.

Сабака азірнуўся на голас гаспадара. Недаўменна чакаў яго, седзячы пасярод дарогі.

Вялікая загарэлая рука з чорна-сінімі, вострымі, як маладзік, канцамі пазногцяў пагладзіла па галаве даверлівага і паслухмянага сабаку:
— I што скажаш рабіць? Ісці казаць немцам? Тады пагібель усёй Крывеневай сям'і.

...Стрэл пачуў хіба сабака, бо палахліва ўздрыгнуў. Але ўжо пасля таго, як, прашыты куляю навылёт, з заміжка, з дарогі ў мройна-трапяткі ад парыўнага ветру і кусцісты, шырокі ў пер'і авёс упаў яго гаспадар.

Стралялі з-пад крайняе хаты, рассунуўшы частакол і паклаўшы на жэрдку вінтоўку. Стра лялі, пэўна, наўгад. Але куля сама іншы раз выбірае цэль.

Перапуджаны сабака яшчэ пастаяў над мёртвым гаспадаром і нарэшце, панура апусціўшы голаў, пабег у вёску. Ён і прынёс дадому трывожную і загадкавую навіну, чаму не вярнуўся гаспадар і што яго трэба ісці шукаць...

На трэці дзень, гэтакі ж самы бясхмарны, спякотны і з ветрам сухавеем, нямецкая танкетка, а ўслед за ёю два грузавікі з паліцыяй і коннаю казацкаю сотняю, падымаючы горкі пыл на палявой дарозе, марудна сунуліся на груд, з якога ўжо былі відаць Панікарты — саламяна-шарая вёска ў пятнаццаць хат з чорным бусловым гняздом пасярод яе.

Стральбы ў навакольных вёсках не чулі — кароткія аўтаматныя і кулямётныя чэргі глушыў парывісты вецер. Ён прыгінаў да зямлі і сіва-рудаваты дым. Але ў тым баку, куды яго слаў і зносіў вецер, смуродна і чадна пахла спаленым чалавечым мясам.

6—23 чэрвеня 1999 года Валоўшчына—Мінск

Бронекамізэлька № 36

Кажуць, хто ў жыцці спазнаў рай, той памрэ ў пекле.

Калі быў рай у Івана Мацюка, то хіба да нараджэння, ва ўлонні маці, бо ўсё астатняе жыццё гаравалася ў чорнай агорклай бядоце.

Яшчэ ў часе вайны з гэтакімі, як сам, падшыванцамі Янак Мацюк натрапіў на горбу доўгіх, нібы ментузы, пёрыстых мінаў, выкінутых, пэўна, з вайсковай палутаркі, што, не маючы ўжо гаручага, праз вярсту застыла на абочыне жвірыстай шашы. Яны, падлеткі, дапалі спярша да кароткай палутаркі з брызентавай кабінай, у кузаве якой быў умацаваны трохствольны кулямёт. Стаяў, нібы бусел, на адной назе.

Узяўшыся за ручкі, можна было павярнуць то ўправа, то ўлева, альбо падняць ці апусціць тры тоўстыя рубчастыя «кажухі», з якіх страхатліва вызіралі кароткія чорныя рулі. Забаўка скончылася тым, што, згледзеўшы палутарку з трохствольным кулямётам, па-ястрабінаму імклівы нямецкі самалёт, які злосна вынырнуў з-за пагорка, нечакана зрабіў разварот і паласнуў нядоўгаю кулямётнаю чаргою. Кулі ўзнялі пылок каля самай палутаркі, балазе не патрапіўшы ў яе. Яны, перапалоханыя дзеці, разбегліся, каб, акрыяўшы ад страху, сабрацца каля горбы чырвоных мінаў і завалачы дзве з іх у нейкі спешна выкапаны адступаючымі байцамі акопчык...

Старэйшы за іх чатырох, сын дарожнага майстра з сіняга прыгожага дамка, што стаяў тут, пры шашы, у зацені дзвюх загранічных елак, Рома Мікульскі, прынёсшы з дому малаток і французскі ключ і разбіраючы ў гэтым акопчыку першую з дзвюх мінаў, хацеў нешта падправіць малатком. Мацюку пашэнціла — ён якраз вылез з задушлівага, напаленага сонцам акопа і толькі азірнуўся на стук малатка, каб на ўсё жыццё застацца з пасечанаю пяском рагавіцаю і ледзьве не аслепнуць. Выбух быў надзіва глухаваты, але ў разбураным акопе ад тых чатырох, што сядзелі ў ім, засталося крывавае месіва. Мацюк, праўда, гэтага не бачыў, як не бачыў наўкруга сябе нічога — у вачах бы-ла моцная рэзь і непраглядная мігатлівая чарната.
Свет трохі праясніўся толькі на трэці дзень, але ўсё бачылася як праз тоўшчу вады, калі дасі нырца ў глыбокі каламутны вір.

Вылечыў Янака вайсковы доктар, ужо немец, калі яны праз тыдзень зайшлі ў мястэчка і маці, напытаўшы пра нямецкі шпіталь, завяла туды пакалечанага, з запухлымі вачыма сына... Немец нават выпісаў акуляры, але дзе ты іх вайною купіш, ды ці патрэбныя яны вясковаму хлопцу?

Не спрыяла Мацюку і з вучобаю.

Скончыўшы тры класы акупацыйнай школкі, покуль яе не разагналі партызаны, Мацюк яшчэ пахадзіў у няблізкую местачковую сямігодку. Гэта пасля вайны ўжо. 3 іхняй невялікай, напалову расселенай на хутары Жывіцы вучылася ўсяго трое: ён, Янак Мацюк, і Сяргей Жаўрыд з сястрою.

Вайна скончылася, а ў тутэйшай лясной старане ўсё яшчэ кіпела, нібы ў гаршку, куды ўкінулі гарачы камень: то партызаны, прыгадваючы нядаўнія свае паходы на «хозаперацыі», браліся за прыхаваную зброю, то туляліся, каб не трапіць на вочы чырвонапагоннікаў — унутраных войск НКВД, — акоўцы, то проста шлындала і, як кажуць, паслася прылётная брыда, і аднойчы яны, трое падлеткаў, незнарок натрапілі на зладзюг, што абкрадалі сельпоўскую краму. Было гэта ў гадзін пяць, але позняй восенню, калі пры зямлі чорным і глыбокім разводдзем плаваў сляпы прыцемак. Перапуджаныя зладзеі, не столькі мо згледзеўшы падлеткаў, колькі ўчуўшы незнаёмыя галасы, чамусьці пачалі ўцякаць і адстрэльвацца, і забілі трынаццацігадовую Жаўрыдаву сястру.

Сяргей Жаўрыд пасля гэтага здарэння кінуў школу, а ён, Янак Мацюк, неяк дацягнуў, дабіраючыся ў мястэчка і праз цёмную яшчэ ноч, калі збоку дарогі іншы раз двума пільнымі агеньчыкамі блішчалі воўчыя вочы, і праз кудасу — непраглядную завею, калі ён патанаў па пахі ў сыпкіх курганах, каб хоць з тройкамі, але скончыць сем класаў. У восьмы Янак Мацюк не пайшоў — пасведчанне і заяву адвёз у Баранавічы, у медтэхнікум, але зрэзаўся на рускай мове — атрымаў двойку. Прыкрых дванаццаць памылак. Ён папраўдзе не ведаў, як наўкруга ўсе, чужаватай і немілагучнай для яго мовы.

Прыйшлося летаваць дома, у сумнай, прыгнечанай вёсачцы, адрэзанай сцяною цёмнага яловага лесу ад неспазнанага зваблівага свету, памагаць бацьку дабудоўваць хату, што стаяла без сенцаў. У войска Янака не ўзялі, забракаваўшы па той жа хваробе — пасечаных пяском вачах. Але яму даволі было тых сямі класаў, каб уладкавацца ў сельсавет на пасаду сакратара, адкуль яго перавялі ў райфінаддзел і прызначылі на агідную, валацужную работу падатковага агента. Хто паважаў сябе, за такую сабачую справу не браўся.

Аднак іншай работы, акрамя таго, каб завербавацца ды паехаць на лесапавал у Карэлію, ужо нідзе наўкруга не было. Ды і тыя, хто завербаваўся, папрацаваўшы там год-два, вярталіся дадому ледзьве жывыя і зарослыя бародамі, як турэмшчыкі ці жабракі, альбо сённяшнія бамжы.

I Янак, узяўшы кірзавую палявую сумку, пачаў цягацца па чуйных, адгароджаных сабачым брэхам хутарах і тады яшчэ не калгасных вёсках. Пад канец пагодна-прытульнага жніўня ён збіраў трэцюю рату сельгаспадатку і надвячоркам ужо на прылесным хутары зайшоў у хату, дзе смуродзіла толькі што выгнаным самагонам. Увішная лісявая гаспадыня тут жа на тлустых скварках падсмажыла яечню. Ад пачастунку са шклянкаю першака ён, вядома, не адмовіўся і, згаладалы за дзень, добра ўпіўся. Яму невыразна, нібы праз сон, толькі прыгадвалася, як ён дайшоў да наравістай мармытлівай рэчкі з вузкаю кладкаю і ненадзейна хісткаю парэнчаю. I дзіва — як з яе не зваліўся, не нырнуў у патайную бухту. Да калацця ўстыўшы на роснай атаве, ачуняў Мацюк ужо сярод ночы. Палявое кірзавае сумкі з грашыма і квіткамі пры ім не было. Хто і як забраў яе, ці будзеш ведаць з п'янае галавы. А ў сталінскі час за страту дзяржаўных дакументаў і грошай каралі сурова. Янак Мацюк, падатковы агент раённага фінансавага аддзела, на падставе артыкула, за растрату дзяржаўных грошай, як было сказана ў выраку суда, атрымаў тры гады. I адсядзеў ён іх, як кажуць, ад званка да званка — будаваў у Мінску аўтазавод, пасля — дамы на праспекце, куды іх, брытагаловых, у злінялых бушлатах, пад аховаю салдат вазілі на крытых грузавіках. Раненька, яшчэ прыцемкам, прывязуць, а на шарай гадзіне, каб менш бачыла старонняе вока, затарабаняць назад, за высокі шчытны плот з кольцамі калючага дроту.

Нікчэмнае, заўсёды пад назіркам узброенага вартавога, агіднае, абцяжаранае прымусам жыццё, а да яго Мацюк прызвычаіўся. Ва ўсялякім разе ты хоць так-сяк, а накормлены, і ёсцека заслужанае, нязрушнае месца на нарах. Бо пасля турмы, застаўшыся ў Мінску, спачатку качагарам пры кацельнай, потым грузчыкам пры складзе з размаітымі будаўнічымі матэрыяламі — руберойдам, цэментам, шклом, нават чамусьці унітазамі — жылося мала лепш. Той самы барак, дзе ім на чатырох выдзелілі пакойчык, забруджаны наўкруга вулічны туалет, заўсёдная нястача грошай, бо калі купіш бутэльку «Маскоўскай», а адною звыкла не абыдзешся, то на абнову з адзежы альбо на тыя ж кірзавыя боты капейкі не застанецца.
Дадому да адзінокай маці — бацька памёр, упаўшы ў баразне, яшчэ тады, калі Мацюк быў, як смяяўся сам, на выгодзе — сядзеў у турме, ён прыязджаў гады ў рады. Недалюбліваў матчынага прымака — нейкага прыблуду з Казахстана, васпаватага, з сіпатым голасам Зюзюкіна. Праўда, ён як нечакана з'явіўся ў іхняй Жывіцы, так нечакана і знік.

Вось тады, калі Янак Мацюк рабіў яшчэ качагарам, з ім прылучыўся не столькі, можа, смешны, колькі дурнавата-нягаданы, прыкры выпадак. I не столькі, можа, з ім, колькі ўжо з нямогла-хвораю, састарэлаю маці.

На велікодныя святы, каб трохі назапасіцца вэнджаным кумпяком ды выхаванаю на гарышчы пахучаю ад часнаку і каляндры каўбаскаю ці сальцісонам і выпіць падкрашанае ягадамі — парэчкамі ці чарніцамі — жытняе самагонкі, Мацюк замяніўся з напарнікам — той быў праваслаўны — і прыехаў у родную Жывіцу дадому.

Выйшаўшы лагодным вясновым ранкам з самага першага прыгараднага цягніка, што ішоў з Мінска на Баранавічы, Мацюк у зманліва-светлым настроі з прадчуваннем шчодрага велікоднага стала, густа застаўленага бутэлькамі, з місаю хрумсткай, квашанай у галоўках капусты, з вяндлінаю і ружавата-сіняю, як вясёлка, нарэзанаю скрылікамі паляндвіцаю, бадзёра ступаў палявою дарогаю пад высокую і несціханую песню жаваранкаў. Пройдзеш аднога, а з акрыялай пасля зімы руні падымаецца другі. I ўжо звініць ручаінкаю, што пераліваецца праз камень ці корчык, ён, ясна-шары, асвечаны спадыспаду нізкім сонцам, трапяткі жаваранак.

Пясчаная дарога ўбягала ў вёску, убраўшыся ў ружаваты брук, з лагчынкаю пасярод, выбітаю яшчэ даўнейшымі вазамі. Прыгорблены, нікім не бачаны на адзінокай дарозе, Мацюк тут выпрастаўся, ганарыста прыўзняў голаў і скрыва зіркнуў на цёмныя і патайныя, як азёрная вада, вокны першай з канца Жаўрыдавай хаты з крыжавінаю тэлеантэны на шыферным даху, — ці не бачыць хто яго? Сыты распрэжаны конь з доўгім, даўно не стрыжаным хвастом панура цягаў з воза пачарнелую канюшыну.
3 недаўменнем Мацюк згледзеў за шыбаю перакрыўлены твар і разяўлены рот вастраносага, як дзятлік, Сяргея Жаўрыда, сябра ўжо амаль забытых падлеткавых гадоў. Узнятая рука, нібы пачэрпваючы жменяю, клікала яго ў хату.

Прыстаўшы на міг, Мацюк раздумваў — зайсці ці не.

Але, расчырванелы ад першае велікоднае чаркі, Сяргей Жаўрыд нават выбег з хаты і, зашпільваючы металічныя капялюшыкі гузікаў на расхрыстанай чорна-белай клятчастай кашулі, здзіўлёна выгукнуў:
— Янак, гэта ты?

Мацюка па-даўняму ў роднай каталіцкай Жывіцы называлі Янакам, у горадзе ён па-прасцяцку ды па-мужыцку быў звычайна — Ваня.

— А ты што — перабраў? Не пазнаеш? — Мацюк падаў сваю дужую, ужо нават загарэлую руку.
— Ды як табе сказаць... — Жаўрыд жменяю абцёр бліскуча-ільсністы ад тлушчу рот. — Пазіраю ў акно, а ў мяне ажно валасы дыбам — ты з таго свету ўстаў.

— Той свет не такі ўжо даўні — паўгода дома не быў, — хмыкнуў Мацюк, азіраючыся на акно, дзе чырванеў яшчэ адзін, але незнаёмы твар.

— Сваяк мой, — Жаўрыд прыплюшчыў п'янаватае замутнёнае вока і нават не азірнуўся. — А ты ці ведаеш, мы ж ужо былі пахавалі цябе.

— Рана ты мяне хаваеш, — прымаючы ўсё за нейкі здзек, нарэшце раззлаваўся Мацюк.

— Чаму я? Маці твая. Але хадзем у хату. Без чаркі не разбяромся, — Жаўрыд папхнуў нагою брамку і, узяўшы пад паху Мацюка, злёгку пацягнуў да сябе. — Праўда, я ажно ўмлеў, убачыўшы цябе.

— Ну, не дурыся, — зноў хмыкнуў Мацюк, пераступаючы высокі парог і з яснага, залітага вясновым сонцам дня ўваходзячы ў поцемак старое нізкае хаты.

— Пачакай, раскажу. А покуль прысядзь, — і прыляпнуў рукою па сіняй табурэтцы, бо на другой умасціўся шыракаплечы, мурлаты, з сівою чупрынаю сваяк. — Я толькі выпраўлю дачку, няхай усё ж накажа мацеры, што прыехаў ты.

I схаваўся за перагародкаю, абклеенаю паласатымі блакітнымі шпалерамі:
— Збегай, дачка, скажы Марылі, што з горада прыехаў Янак.
— Ну, гэта ўжо лішні клопат, — паглядзеў услед цыбатай дзесяцігадовай дзяўчынцы з цяжкаю залацістаю касою настроены на чарку і павесялелы Мацюк.

— Як сказаць, ад такой навіны і разрыў сэрца можа быць — сын уваскрос з магілы, — Жаўрыд падышоў да выштукаванага, мусіць, свае работы, буфета, што пабліскваў мядовым лакам, дастаў гранёную трэцюю чарку, паставіў перад Мацюком.

— На, асвяжыся, — і наліў з зеленаватае бутэлькі смярдзючае, пэўна, цукровае самагонкі.
Апёкшы ўсё ў грудзях, згаладалы Мацюк схапіў з талеркі самую болыпую скварку ружаватага сала.

— Дык што тут было? — спытаў ён, пазіраючы не на Жаўрыда, а на сівога з распухлым сінявата-ліловым носам сваяка.

— Ды пахавалі былі цябе, — Жаўрыд павярнуўся да сваяка, што моўчкі хрумстаў цвёрды салёны гурок, сарамліва ўсміхнуўся. — Дальбог, праўду кажу. На згоне зімы было. Прыйшоў нехта ў вёску і кажа: «Вунь у раён, у міліцыю прывезлі Марылінага Янака. Пад снегам усю зіму праляжаў». Паехала маці глядзець, а яго ўжо ў Мінск адправілі. Яна следам у горад. Там, у трупярні, і не разабралася, мусіць. Сын дык сын. Увесь пачарнелы.

— Чужога чалавека прызнала за мяне? — насупіўся ўжо ап'янелы і ад першае чаркі, і ад дзіўнае страшнае навіны ўражаны Мацюк.

— Ну, абазналася, значыць.
— I хто гэта быў? Я ці не я? — зубы ў Мацюка едка заскрыпелі.

— Як гэта ты? Ты во сядзіш у мяне ў хаце, а той ляжыць на нашых могілках поруч з тваім бацькам.
— Што? Поруч з бацькам? — Мацюк падняў зеленаватую з чырвонаю замежнаю этыкеткаю бутэльку і наліў сабе сам. — Во як, поруч з бацькам?!

— Бо думалі, што гэта яго сын. Ты, значыць.
— Сын, кажаш? — Мацюк растапыранаю рукою злавіў чорна-белую, як шашачная дошка, байкавую кашулю Жаўрыда і тузануў да сябе. — I хто пахаваў таго валацугу разам з бацькам, пытаю?

— Ну, хто ж — твая маці.

Мацюк павярнуў да акна наліты ўжо сінява-тай чырванню распухлы твар і ўбачыў старую прыгорбленую кабету ў вялікай сіва-ваўнянай хустцы. Наўрад ці прызнаў бы ён, што там, на вуліцы, стаяла яго знябожаная, зусім састарэлая маці, каб не падказаў Жаўрыд.

— А во — лёгкая на ўспамін цётка Марыля. Па цябе, Янак, мусіць, прыйшла.

— Каб пахаваць яшчэ раз?

Мацюк, пахістваючыся, падняўся з-за стала і шырокім няцвёрдым крокам ступіў да дзвярэй.

Як толькі ён выйшаў на брукаваны надворак, дзе галавою да воза стаяў і цягаў леташнюю пачарнелую канюшыну каштанавы конь, у браме, трымаючыся за слуп, каб, мусіць, не ўпасці, закрычала прыгорбленая, у чорнай камізэльцы і ружаватым фартушку старая жанчына — Мацюкова маці:
— Ах, Божа, з таго свету ўстаў!

— Нябось, не хацела, каб я ўстаў? — закруціў галавою п'яны і зусім ужо звар'яцелы Мацюк.

— А я ж цябе гэтак хораша пахавала. Касцюмчык нізгоршы купіла, п'яніца ты няшчасны. Кары Божай на цябе няма. На што ж ты на маю галаву з'явіўся зноў? На што ж ты ўваскрос?!

Болей прычытваць і аплакваць сябе Мацюк не даўся. Ён акруціўся наўкруга, агледзеў пры падрубе пачарнелы, азызла-гнілы млён, падняў яго і шпурнуў туды, у браму, дзе стаяла маці.

— Ах, Божа мілы, чаму ж я сама не лягла ў тую магілу, чаму не памерла?

— Маўчы! — Мацюк прыгразіў кулаком і закруціўся зноў, каб знайсці што падхватнае ў руку. — Цяпер не ты мяне, а я цябе пахаваю!

Але тут яго схапіў у пояс і пацягнуў назад у хату перапуджаны Жаўрыд.

Пераспаўшы да вечара ў чужой хаце, нанач пацішэлы, прысаромлены Мацюк прыйшоў дадому. Замірэння, праўда, з маці не было, як не было ўжо і сварбы. Мацюк сцішком пашныпарыў у варыўні, знайшоў трохлітровы слоік самагонкі — яшчэ той, што засталася ад яго пахавання, — адрэзаў ад апольца добры брус сала, спакаваў усё ў паркалёвую торбу, што муляла заўсёды ў кішэні, і назаўтра раненька сабраўся ў дарогу.

— Куды ж гэта ты? — спытала маці, калі ён наспех снедаў.
— Пайду, зірну на сваю магілку.
— Ой, дурны быў, дурным і застаўся, — маці навотліў безнадзейна махнула рукою.

Ужо зпанадворку Мацюк убачыў у акне яе заплаканы, з дрыготкім падбародкам твар.

На могілкі ён не пайшоў — чаго глядзець на копчык чужога, можа, ужо апалага і падзёўбанага дажджом долу, — і вуліцаю выкіраваў на гравійку, што вяла да ціхага, за чатыры кіламетры ад вёскі, чыгуначнага паўстанку. Усё ж, падымаючыся на прылесны пагорак, азірнуўся на белы стрункі бярэзнік за густою зялёнаю рунню — там у зямлю ўрасталі вясковыя могілкі. I Мацюк уявіў, як пад вусцішны пошум доўгага, яшчэ не ўбранага ў лістоту карычневага вецця на апалых капцах прабівалася першая ценькая трава, зелянелі пахіленыя замшэлыя крыжы, западалі глыбока ў грунт забытыя каменні і іскрыліся мармуровай крошкай новыя помнікі. Там, пад адзінокаю сухаверхаю хвойкаю, пахаваны бацька і дзве малодшыя сястры-блізняты, што захварэлі былі на водру і засаб — у дзён тры — памерлі абедзве. А цяпер поруч з імі палажылі нейкага прыблуду.

Злосць, як пена на кіпячым малацэ, узнялася ў Мацюковай апаленай крыўдаю чуйнай душы. I ён не стрываў, адкупорыў слоік, сарваўшы брудна-жоўтую пластмасавую накрыўку, і адным дыхам адпіў можа са шклянку смярдзюча-атрутнай самагонкі. У торбе намацаў сала і, не дастаючы, адгрыз яшчэ моцнымі зубамі палоску любовага.

Праз хвіліну-дзве свет лагодна паяснеў, зрабіўся празрысты, хоць над галавою ў Мацюка вісела ўжо сіняватая хмурнасць. I злосць паступова апала, утачылася, як вада ў траву.

У электрычку Мацюк сеў вясёла-раздабрэлы. Заўважыўшы гэта, да яго падсунуўся хітраваты, з наздратым задзірыстым носам, агніста-рыжы, стрыжаны пад бобрык, як ён назваў сябе, Стас.

Яны з Мацюком зноў адкупорылі той сіняваты з каламутнаю самагонкаю трохлітровы слоік. Праўда, з вакзала яшчэ здужалі дабрацца ў кацельню, каб пачаставаць Мацюковага зменшчыка. Але гэтага, вядома, аказалася мала, і Стас схадзіў у магазін і прынёс дзве бутэлькі «Агдаму». Ачмурэлі яны добра, бо нехта адкруціў вентыль, і за ноч больш як семдзесят тон саляркі сплыло ў блізкі раўчак, а адтуль ужо ў азярцо, акружанае шархоткім сухім троснікам. Сіне-ружовая пляма ўкрыла ўсю паверхню прадаўгаватага азярца з белымі лебедзямі, і тады ўжо ў мікрараёне ўзняўся крык і лямант. Трывога была як на пажары.
Пасля гэтага здарэння Мацюк на тры месяцы застаўся без работы, покуль нарэшце, згаладалы і абношаны, не напытаў месца грузчыка ў снабаўскім складзе. Тут на пару з маладым хлопцам работы было няшмат: разгрузіць ці загрузіць машыны дзве-тры то з руберойдам, то з шыферам, то з якімі-небудзь унітазамі ці скрынкамі абліцовачнай пліткі. Найбольш хадзілі з мётламі ды шуфлямі, падмятаючы склад і ходнік перад шырокім і доўгім блочным складам.

Да таўставатай, з кругленькім прыемным тварам загадчыцы склада, што разышлася з мужам, Мацюк нават пачаў быў сватацца. I ўсё, здаецца, было, як кажуць, на мазі, каб асмялелы ад бутэлькі віна, якую яны з напарнікам ціхенька «раздушылі» ў час абеду, Мацюк не паспрабаваў злёгку нахіліць раздабрэлую, сытую загадчыцу на торп мяхоў з цэментам, што ляжалі за скруткамі металічных сетак у канцы склада. Але яна так спрытна жарнула яму між ног абцасам карычневага боціка, што пачарнелы ад болю Мацюк прылёг у праходзе між гэтых драцяных сетак.

Асарамачаны, ён ажно два дні не з'яўляўся на работу, а напіўшыся зноў, познім надвячоркам націснуў чорную кнопку званка на блакітным вушаку перад яе кватэрай. Убачыўшы яго ў адчыненых дзвярах, яна з тою ж самаю злосцю пхнула яго ў грудзі.

Але п'яны Мацюк, вядома, не адступіўся, бясконца націскаў на чорную кнопку ў белым квадраце, пакуль у яго за спіною не засаплі трое дужых міліцыянтаў. У аднога з іх, самага здаравейшага, васпаватага, у руцэ аказалася карычнявата-тоўстая, што нагадвала бычыны чэлес, вагкая дубінка. I яна некалькі разоў, цяжка прылёгшы, тупою гарачынёю апякла Мацюковы плечы. Заламаўшы за спіну рукі, яго звялі па сходах уніз і там ужо з размаху кінулі плячмі на бляшаную падлогу ў закратаваным уазіку.

У шурпатай камеры без аконца, з цьмянаю лямпачкаю і адною на ўсіх вузкаю лаўкаю, дзе гэтакіх самых, з адабранымі рэчамі і вышмаргнутымі з портак папругамі, было як селядцоў у бочцы, Мацюк праляжаў на жываце цэлую ноч. Перавярнуцца на пабітую спіну ён не мог.

Яго выпусцілі позняю раніцаю, выпісаўшы на месца работы нязначны штраф.

I ўнураны, як пабіты сабака, Мацюк прыехаў на работу. Не асмельваючыся заходзіць у склад, ён моўчкі і прысутулена стаяў каля зялёнага металічнага гаража, перачэкваючы сцюдзёны вясновы дождж, пакуль яго не прыкмеціла загадчыца і не крыкнула цераз вуліцу:

— Чаго стаіш, як той на вяселлі?! Ідзі пераносіць цэмент, там з даху працякае вада.

Зрэшты, з ёю яшчэ можна было мірыцца і жыць. На абразу і крыўду яна нібы забывалася. Бо потым, калі яе прызначылі на нейкую пасаду ва ўпраўленне і за столікам у кутку склада ўладна сеў лысаваты армянін, Мацюк ужо ледзьве вытрываў паўгода, так і не дацягнуўшы да пенсіі. А здарылася тое, што здараецца не раз і з кожным — у Мацюка з рук выслізнула банка з фарбаю. Армянінаў жаўтлявы, густа зарослы чорна-сіняватым шчаціннем твар наліўся помслівай чырванню, рудыя вочы бліснулі крывавымі бялкамі, і на Мацюка пасыпалася падкрашаная каўказскім акцэнтам грозьба. Стрываць абразу было не ў натуры Мацюка, і ён з усяе моцы штурхануў новага загадчыка склада ў агідна зарослую валаснёю расхрыстаную грудзіну. Задраўшы кароткія ножкі, гарача-трапяткі, але слабенькі армянін праехаў плячмі па тлустай лужыне разлітай фарбы. Вядома, пасля гэтага давялося развітацца з работаю, а да пенсіі заставалася месяца паўтара. Мацюк жывіўся тым, што ў дварах, асабліва ў шпалерах густога, роўненька падрэзанага глогу недалёка ад гастранома і на сметніках каля металічных кантэйнераў, абкружаных цаглянымі сценкамі, валяліся пустыя бутэлькі.

Ды хто ўжо не ведаў Янака Мацюка з яго рудым пад пахаю, яшчэ пустым мяхом ці поўным — ужо на плячах. Шафёры, што прыязджалі да сметнікаў на зялёных, раздзьмутых, як аб’етая карова, пакоўных смеццявозах, знарок пакідалі пры пустых кантэйнерах шарэнгі рознакаляровых бутэлек.
Ведала Мацюка і чарада п'яных абношаных мужчын з смярдзючымі і худымі, як плоткі, маладзіцамі, пазбіванымі да чорных гузакоў і сініх кругоў пад вачыма.

— Гэй, Ваня! — крычалі яны з паласатай лаўкі, што стаяла ў цяньку пад брылём пад'езда, і кісла-п'яна смяяліся, крывавата расцягваючы рот на адутлаватых бурачкова-сінюшных тва-рах. — Раскажы, як ты ўваскрос з мёртвых.

— Я то ўваскрос, а ты як памрэш, то ўжо не ўстанеш, — злаваўся Мацюк і на іх, дурнаватых алкашоў, і на сябе, што быў прагаварыўся пад чаркаю пра тое прыкрае здарэнне, што адбылося ў роднай Жывіцы.

— Ладна, выбачай, — спагадліва суцяшаў хто-небудзь з іх і, падышоўшы, ляпаў шырокаю лапатаю пяцярні па яго худым, вастраватым плячы. — Вунь, каля століка, дзе рэжуцца ў казла, мы пакінулі табе бутэлькі. Поўнай, праўда, няма.

— Ого, каб ты паспагадаў чалавеку, — казаў Мацюк, але ішоў туды, ведаў, што не абмануць. Тады-сяды, расшчодрыўшыся, пакідалі і напарстак віна.

Мацюка не любіла чамусьці дворнічыха, сіваватая нізенькая жанчына з нетутэйшаю гутаркаю. Нават памахвала дзяркатаю мятлою:
— Чевой-та ты здеся?

Як не любілі яго і падвальныя каты, што з нізкіх пяціпавярховых хрушчовак асцярожна, каб не нарвацца на слінкатага, з шырокай пашчай, крывалапага ўкормленага бульдога, выпушчанага на выгул, падкрадваліся сюды, да смярдзючых кантэйнераў, і, седзячы на адкрытых да палавіны накрыўках, прымружана бліскалі залаціста-зеленаватымі вачмі, надзімалі на гарбатых спінах поўсць і нават па-гадзючаму шыпелі.

Вельмі ж злосна і ўнурана зіркаў на Мацюка чорны, з белым нагруднікам, сыты кот, што ажно паліскаўся, ад'еўшыся на неразважных, гультаяватых галубах, якіх затоена выцікоўваў і лавіў каля металічных кантэйнераў са смеццем.

Аднога разу Мацюк нават натрапіў, як ён валок па шурпатай стужцы асфальту дымна-ружовага галубка, што нямогла палопваў крыллямі і жаласна, нібы птушаня, цененька папіскваў, а над дваром чорнаю хмараю вілося і каркала перапуджанае вараннё — гракі, вароны, галкі — і нават наіўныя безгалосыя галубы. Стаяў такі свіргат і чыркат, што нават чалавек унаравіўся б, а ён, брыдота, адно скрыва азіраўся і падцягваў бездапаможнага голуба да падвальнага разбітага акна.

Пакуль Мацюк, пазвоньваючы пустымі бутэлькамі ў рудым, закінутым на плечы мяху, дабег да шарай цэментнай адмосткі пры белым блочным доме, чорны кот, апеты ў даўнейшай песні, якую ён, Мацюк, любіў слухаць з расколатай пласцінкі, асалавелы ад бурштынавага яблычнага віна, разам з голубам ускораў пераваліцца ў разбітае акно.

«Хто чым жывіцца! — брыдка крывячы рот, сам сабе ўсміхнуўся Мацюк, адыходзячы ад цёмнага, як прорва, падвальнага акна. — Кот галубамі, а мне, каб пракарміцца, трэба кешкацца ў смецці — выпорваць і збіраць бутэлькі. Але ўжо як чыя доля...»

А яны, пустыя сабраныя бутэлькі, ратавалі ад прогаладу Янака Мацюка нават тады, калі ён нарэшце сышоў на пенсію. Бо якія там былі грошы — адныя слёзы. Тых няшчасных васемнаццаць, як цяпер іх называюць, лімонаў сцягвала толькі на разбаўленае малако, цяслявы хлеб і няўежную каўбасу, скручаную з каніны ці пераляжалай валовіны. На чарку зноў прыходзілася кешкацца, як курыца, у смярдзючых кантэйнерах, а то нават і біцца за гэтыя сметнікі з бамжамі. Але з чым не звыкаецца чалавек! Звыкся і Янак Мацюк са сваім адзінокім бадзяннем па агідных сметніках і неадступным зазіраннем у вулічныя урны — а ці няма там кінутай бутэлькі?

У суботу, калі ў іхні мікрараён пад’ехаў крыты грузавік з блакітнымі і ружовымі пластмасавымі скрынкамі, Мацюк, прывалокшы загадзя падрыхтаваныя тры мяхі пустых бутэлек, выручыў ажно два «лімоны». I сёння, у светлую нядзельку, яму, як спраўнаму і добраму чалавеку, належала бутэлька таннейшага за гарэлку і, ліха яго ведае, з чаго выгнанага, але даволі моцнага брэндзі, што добра б’е ў голаў і валіць з ног.

Высокае, ясна-блакітнае неба, абмытае нядаўнімі ўліўнымі дажджамі, крохкае, як шкарлупка ў ластаўчыным яечку, з баязлівымі пеніста-пухкімі дзвюма хмаркамі прарочыла пагодны дзень.

Адзеўшы зношаны з закручанымі кляпамі карычневы касцюм, што, здаецца, нават свіціўся, нібы кволая лічына, і прычасаўшы ўскалмачаныя і ўжо нібы попелам абсыпаныя, сіваватыя валасы, што даўнавата не ведалі цырульні, Янак Мацюк выйшаў з свае голае — тапчан і збіты з дошак стол, — прапахлае перагарам аднапакаёўкі ў блочным доме і апынуўся ў двары, дзе падлеткі гулка, нібы стукаючы ў бубен, падбівалі нагамі чорна-белы мячык.

Не маючы сваіх дзяцей, Мацюк чамусьці не любіў чужых. Прытоеную нянавісць чуў і да маладзейшых за сябе мужчын, фанабэрыстых, ганарыста непадступных і шыкоўна апранутых. Асабліва калі яны садзіліся ў чорныя з танаваным шклом «мерседэсы». Як чужаўся атлусцелых, раскормленых, у аднолькавай плямістай форме, з грознымі дубінкамі на таўставатай, па-жаночы адтапыранай задніцы, чуйна-маўклівых «мільтонаў».

Але сёння пад настрой светлага ранку і шчаслівага адчування, што можна пахмяліцца — нутро ўжо даўно гарэла няўтольнаю смагаю, — Янак Мацюк быў ласкавейшы. Баючыся натрапіць на гайню зарослых, як дзікуны, з нямытымі бародамі, прапахлых едкім потам і ўчарашнім перагарам бамжоў, што маглі выкленчыць грош, ціхенька пракраўся ў гастраном і ў гарэлачным аддзеле ўзяў бутэльку віна, а ў каўбасным — сто грамаў варанай шклоўскай, што аказалася, як гума, зусім няўежнай.

Прысеўшы на драцяную скрынку, што стаяла па другі бок падстрыжаных кусцікаў, дзе пацвірквалі неўгамонныя вераб'і, а зводдаль, паставіўшы пры нагах мяшэчкі з семачкамі, дзярката перасварваліся жанчыны, Мацюк з горла выпіў церпкаватае віно і закусіў гэтаю пустою, што зусім не пахла мясам, шклоўскаю каўбасою. Бутэльку прыхаваў, падпіхнуўшы нагою ў густы куст. Настрой уміг прыўзняўся, і свет узвысіўся, падабрэў і прыемна задрыжэў, як летняе мроіва над нагрэтым дахам. Прытоптваючы і падгладжваючы абедзвюма рукамі пышна ўзнятыя, прыемна слізкія валасы, тупкаю сцежкаю, што перасякала асфальтныя дарожкі, Мацюк спаважна, не спяшаючыся, падышоў да тралейбуснага прыпынку.

Як ва ўсе выхадныя дні, гарадскі транспарт хадзіў рэдка, на прыпынку сабраўся нецярплівы натоўп. I калі, прыпадаючы на адзін бок, прыпоўз перагружаны тралейбус, усе хлынулі ў сярэднія дзверы, бо заднія не адчыніліся. Мацюк размашыста ступіў у таўкатню, дзе людзі, адпіхаючы адзін аднаго локцямі, шыліся ў затораныя дзверы. Паперадзе Мацюка, заступаючы дарогу, лез валасаты, ссутулены мужчына з вялікаю, напакаванаю невядома чым сеткаю. Мацюк рэзкім узмахам рукі адхіліў яе, каб яна зноў не звалілася яму на грудзі. Здаецца не ўголас, але злосна ён вылаяўся і тады ўбачыў панылы твар з даўгаватым, як рашпіль, носам. I ў Мацюка да болю ў пальцах сашчаміўся вагкі кулак — яго на падпітку заўсёды разбірала ахвота храснуць каму-небудзь па носе, асабліва, як у гэтага патлатага, па доўгім рашпілі. Балазе Мацюк устрымаўся, бо чалавек з апушчанымі валасамі прасунуўся далей, і ён нарэшце ўціснуўся ў перапоўнены тралейбус.

— Мужчына, не дышыце на меня, — раптам закрычала, адсоўваючыся ад Мацюка, коратка падстрыжаная жанчына з тоўстым, як у барца, каркам і залатымі цяжкімі завушніцамі.

Мацюк адвярнуўся, але з гэтага боку на яго не то злосна, не то палахліва пазіралі выцвілыя вочы старой прыгорбленай кабеты.

Аднак Мацюкоў позірк быў з такою, мусіць, грозьбаю і злосцю, што вочы ў старое баязліва заплюшчыліся і яна сагнулася яшчэ больш і мацней абхапіла абедзвюма худымі, у сіняватых жылках рукамі нікеляваную скобку над сядзеннем.

Мацюк задаволена ўсміхнуўся і, падымаючы твар, згледзеў за акном, на пляцы Незалежнасці, купкі людзей, абкружаных міліцыяй.

«Што там?» — хацеў спытаць, але, бачачы, што тралейбус прыцішае ход, павярнуўся і праціснуўся да дзвярэй.

— Во фашысты тусуюцца, — сказаў нехта мужчынскім сіпаватым голасам ужо за спіною ў Мацюка.
— Збіраюцца, бо ім даляры даюць, — трохі шапялявячы, бяззубым ротам нямогла выціснула напэўна тая старэнькая кабета.

— Бабуля, бяжы і ты, а то даляры разбяруць, — нехта здзекліва смяяўся з неразважлівай старой.
— А мне і не трэба чужога. Чужога не спажывеш.

«Праўду кажа», — пагадзіўся Мацюк, выскокваючы на асфальт і чуючы адразу палёгку ад свежага, трохі пранізлівага ветру, што віхрыў з блізкай аркі.

Тралейбус, крывабока асядаючы на шырокі перагружаны зад, на якім, як хвост у заезджанага каня, пацялепвалася размачаленая вяроўка, марудна пасунуўся далей і адсланіў пляц. Там, за шырокаю шарэнгаю міліцыі, што выстраілася перад «зебраю», нехта ўладна-цвёрдым голасам пакрыкваў у мегафон: «Грамадзяне, прашу разысціся! Мітынг на пляцы Незалежнасці не дазволены».

Гэты голас нібы паддаў Мацюку напорыстасці і злоснай адвагі, і ён уроскід, размашыста і рашуча ступіў на «зебру», нават не звяртаючы ўвагі на рознакаляровыя іншамаркі, што імчалі тут, набраўшы добры разгон.
Але не ўскораў дайсці да палавіны вуліцы, як недзе збоку нахапіўся таўставаты, чырванатвары афіцэр — звання яго Мацюк нават не паспеў вызначыць — і ўжо, як на якога блазна альбо смаркача, уладарна выкрыкнуў:
— Ты куда прёшь? А ну — назад! Сцяўшы кулакі, Мацюк ледзьве спыніўся — д'ябальская сіла пад'юшчвала, спакушала і несла яго на гэтага сытага з шырокай седлаватай фуражкай афіцэра міліцыі.

— На пляц Якуба Коласа трэба ісці. Там ужо збіраецца шэсце, — падказаў дробны і нейкі замуляны мужчына ў пляскатай кепцы і заношанай куртцы, што, нібы ўцякаючы ад міліцыі, шпарка перабягаў «зебру».

Чакаць тралейбуса не выпадала, тым больш, што на прыпынку, тулячыся ад скразняку, стыў і курчыўся той самы нецярплівы натоўп, і Мацюк рушыў на праспект. У пераходзе, паклаўшы каля сваіх ног футарал з некалькімі таннымі купюрамі, можа, нават яшчэ сваімі, выгінаўся і іграў на флейце рослы хлопец. Мацюк намацаў у кішэні дваццаць жоўтых пакамечаных рублёў — яшчэ старых, з Пагоняю — і кінуў у футарал. Янак Мацюк змалку паважаў музыкантаў. Бедны і недавучаны вясковы хлопец, як ён хацеў стаць гарманістам. Але не пашэнціла і тут: каб купіць гармонік, бацька нат не даўся гаварыць.

Праспект, здаецца, быў ціхі. Аднак, як падалося Мацюку, падазрона і чуйна ціхі. Неяк асцярожна, каб нікога не зачапіць, у адным кірунку рухаліся купкі моладзі. «Ідуць на пляц Якуба Коласа», — адзначыў для сябе Мацюк.

А паабапал праспекта, спіною ад праезджай часткі яго, праз кожныя пяцьдзесяць крокаў струнка застылі міліцыянеры з дубінкамі і зачахлёнымі газавымі сумкамі на клубах. Мацюку нават карцела спытаць, што там у іх. I ён, падышоўшы да аднаго, што стаяў трохі вальней і расслаблена, спытаў, але не пра сумку:
— Скажэця, што сёння за дзень такі? Чаму так многа міліцыі?

— Манеўры будуць, — адказаў малады вуграваты міліцыянер, і вочы яго хітра заблішчалі.

Скасіўшы вока на арку, Мацюк згледзеў, што там затуліліся грузавікі, поўныя зеленавата-плямістых, як балотныя жабы, вайскоўцаў. Упрытык адзін да аднаго ціснуліся уазікі з закратаванымі аконцамі.

«Во на такім, злупцаваўшы, вязлі мяне. Гады!» — вылаяўся Мацюк і тут за уазікамі ўбачыў цёмна-зялёны «бэтээр» з дзвюма рулямі цяжкіх кулямётаў на ўсечанай вежы.

«Ого, нешта ж будзе», — нібы жахнуўся Мацюк і тут жа, сплюнуўшы, жорстка вылаяўся зноў.

Чым бліжай ён падыходзіў да пляца Якуба Коласа, тым болей у дварах тулілася аўтобусаў, крытых грузавікоў, тым болей шнуравала па праспекце сіне-белых міліцэйскіх машын, а да тратуараў ціснуліся падазроныя жыгулі з танаванымі вокнамі і заміж міліцыянераў уздоўж праспекта варту няслі ўжо спецназаўцы ў белых шлемах з забраламі і ў бронекамізэльках з вялікімі лічбамі на грудзіне. Віжавалі маладыя дагледжаныя мужчыны пад вусікамі і ў цывільных касцюмах. Яны падыходзілі то да спецназаўцаў, то да машынаў з зацемненым шклом. Іх непакоіў і прыгнятаў нейкі свой таемны клопат.

Выхад на пляц яшчэ здалёк пры трамвайных пуцях заторылі шчытна пастаўленыя грузавікі. Моладзь — хлопцы і дзяўчаты — спрытна і лёгка ўзбіралася на іх і, саскокваючы, бегла туды, дзе насустрач пастаўленаму ў тры рады кардону спецназаўцаў у касках і са шчытамі рухалася, цякла паўнаводнаю ракою калона маніфестантаў.

Яе Мацюк убачыў тады, калі пераваліўся ў брудны кузаў старога краза. Ён, як дзіця, ажно захліснуўся ад радасці — над людзьмі, што ішлі шчыльнымі, шырокімі радамі, ірдзела, цякло і калыхалася безліч бел-чырвона-белых сцягоў. Яны паласкаліся на ветры і ўпарта, прыгожа плылі насустрач яму. Наперадзе калоны мужчыны ў белых комжах з гафтаванымі караткаватымі рукавамі няслі абраз. У інваліднай калясцы, гонячы яе за колы, ехаў, пэўна, бязногі пакалечаны хлопец. Чацвёра падлеткаў-дзяўчатак у белых прыталеных сукеначках і з распушчанымі, падвітымі валасамі трымаліся за блакітныя трымцівыя стужкі, што цягнуліся да абраза.

Сэрца Мацюкова млела і трапяталася ад балючай уражанасці. Ён дзівіўся і ажно палохаўся, як палохаецца чалавек, убачыўшы вялікі агонь, ці хлопец, упершыню згледзеўшы распранутую дзяўчыну.

Але яго дзіва і радасць уміг перапыніў гулкі пошчак чорных дубінак па белых шчытах, — здалося, што загрымелі сотні барабанаў, і кардон рвануўся наперад, уклініўся ў натоўп, рассякаючы яго надвое. I над галовамі людзей замільгалі вагкія дубінкі. Успуджаны лямант і крык вырваўся з калоны маніфестантаў. Янак Мацюк пудка жахнуўся, згледзеўшы, як падалі і падымаліся, абліваючыся кроўю, сталыя мужчыны.
Нейкая свая, няспраўджаная помста закіпела ў Мацюковай душы, і ён, агледзеўшы кузаў, заўважыў вялікую іржавую гайку, можа, ад якога крана, і падняў яе. Саскочыў з краза і, трымаючы настылы метал за спіною, не помнячыся, рвануўся наперад. «Біць іх трэба, біць!» — крычаў ён, але, здаецца, толькі самому сабе.

Да кардона ў белых касках і з белымі, увагнутымі, нібы ночвы, шчытамі ён не дабег. Дарогу яму перагарадзіў драбнаваты, з савіным тварам, наколькі мог яшчэ распазнаць Мацюк, спецназавец у блакітнай камізэльцы з лічбаю «36» на ёй.

Перахапіўшы руку, што ўзняла дубінку, Янак Мацюк з усяе моцы, навотліў жахнуў гэтай гайкаю ў апушчанае забрала, учуўшы хрусткі лускат і ўбачыўшы смяротную чырвань крыві.

А далей ён пачуў агністы, тупы ўдар па галаве. Адзін, пасля другі... Удары адгукаліся ў вушах, як высокі грымотны абвал. I, як ад моцнага раптоўнага грому, падкошваліся ногі.

«Б’юць тыя, што са сталёвымі штырамі», — яшчэ паспеў угадаць ён. Бо за чацвёртым ці пятым ударам памяці не было. Быў правал у глыбокую чорную прорву. Падхапіўшы за рукі і ногі, Мацюка зноў кінулі ў закратаваны міліцэйскі уазік, але на гэты раз ужо нежывога. Хто і адкуль ён быў, ніхто не ведаў, бо ніякіх дакументаў пры ім не аглядзелі.

Май—чэрвень 2000 года

Воўк прагне крыві

Біяграфічнае апавяданне

Усё пачалося з таго, што рыжавата-рабаціністы і шыраканосы Міша, як ён сябе называў, падвёў мяне да чорных, абабітых дэрмацінам дзвярэй з падазронай шыльдай, на якой срэбрам паблісквала ўсяго адно слова — «спецчасць», і, падмаргнуўшы рыжымі вейкамі, неяк уладна, па-гаспадарску, нібы пажадаўшы шчасця, сказаў:
— Зайдзі сюды. Тут цябе ведаюць.

Я адчыніў чорныя дзверы і ў другім пакоі каля бар'ера ўбачыў трохі ўстрывожанага маім нечаканым візітам рослага чарнявага мужчыну, якога спатыкаў не раз тут, пры рэктараце, прымаючы яго то за аспіранта, то за выкладчыка.

— Вы да мяне? — скоса і з падазроным чаканнем зіркнуў чарнявы мужчына.
— Не! Я памыліўся, — змахляваў я і ўміг высунуўся назад, у калідор.

Міша, прытуліўшыся спіною да адзінага тут на калідоры акна, стаяў зводдаль.
— Ты што? — ён падаўся мне насустрач.
— Ды нічога.

Нарэшце здагадаўшыся, хто ёсць гэты фіктыўны студэнт фізмата, я шпарка, з рашучым імпэтам прайшоў міма яго.

— Ну, глядзі, каб не было горай.

Ужо, вядома, не помніцца, што я адказаў тады.

Дарэчы, потым нехта з журфакаўцаў мне сцішком і таемна шапнуў:
— Што ты з ім ходзіш, мы ж усе ведаем, хто такі Міша.
— Дзякую, але запозна ты мяне папярэдзіў.

Дзіўная рэч — пасля такой перасцярогі я, нібы набожная кабета, пачаў перабіраць на ружанцы сваёй памяці ўсе пацеркі, дзе, калі і што мною было перагаворана непрыкметнаму, у шарым пацёртым касцюмчыку недаростку з фізмата. Бо гутарак папраўдзе было нямала, і каля акна, пры бібліятэчнай зале, і на лаўцы ў скверы перад знакамітай скульптурнай групай, і проста на асфальтнай дарожцы паміж універсітэцкімі карпусамі.

Iшоў 1956-ы год — час, як потым яго называлі, хрушчоўскай адлігі. Але ў турмах задыхаліся яшчэ сотні тысяч людзей, асабліва нас, заходнікаў. На пошце ў роднай Наваельні я падпісаў насліненым хімічным алоўкам на фанернай скрынцы калымскі адрас былога вучня нашай школы Iвана Мароза, асуджанага, як сказаў яго трохі нібы адрошаны, непісьменны, бездапаможны бацька, на ўсе 25.

Але, адчуўшы паслабленне, як заўсёды, гатовая да незалежнасці, пачала бунтаваць ганарлівая Польшча. I непакорная Вугоршчына, узняўшыся ўсім народам на змаганне за дэмакратычныя правы і за адлучэнне ад прыгону Масквы, аблівалася гарачаю крывёю. Яе душылі сталёвыя гусеніцы савецкіх танкаў. Кроплю чалавечай свабоды былая савецкая імперыя ўспрымала як успенены акіян варожай непадуладнасці і гнеўнай непакорнасці. Дзяржаўныя стражнікі бяспекі і прымусовага парадку ўстрывожана высочвалі і вышуквалі як за межамі, так і тут асабліва небяспечных ворагаў, якія імкнуцца звергнуць, падарваць і аслабіць «власть рабоче-крестьянских советов», «учиняют массовые беспорядки, изготовляют и хранят литературу того же характера».

I вось за мною, куды я ні іду, дзе ні прысяду, як прыручаны грак, з ціхім шорхатам падлятае ён, Міша, студэнт з фізмата. Палкія, невядомыя і, пэўна ж, небяспечныя падзеі яго хвалююць не менш, чым мяне.
Наіўны, неспрактыкаваны ў жыцці хлопец, я ж, вядома, дзялюся ўсім, пра ўсё расказваю: што здаў падборку вершаў у часопіс «Беларусь», што рыхтую апавяданне для «Маладосці», а ў «Полымі» мае быць надрукавана мая навела — першая ластаўка, як назваў яе Максім Танк.

Міша неадступна, як прыпрэжаны, ходзіць за мною. Гэта прыкмячаюць усе, апрача самого мяне. Бо я жыву ў нейкім іншым, непраўдападобным, неверагодным свеце, чакаючы з нясцерпным жаданнем чарговага нумара часопіса «Беларусь», які я разгарну і са шчаслівым дзівам убачу падборку сваіх вершаў. Аднак у кіёсках і бібліятэках з’яўляюцца новыя, пахучыя ад друкарскай фарбы адбіткі часопіса, а майго імя ў іх няма. Я саджуся на грукатлівы трамвай з тадышнімі бясконцымі званкамі на частых прыпынках і еду на вуліцу Пушкіна, 55, у Дом друку, дзе змяшчаліся ўсе нешматлікія рэдакцыі, каб выясніць справу: мае ж вершы дакляравалі надрукаваць пасля падборкі С. Гаўрусёва. Я ж так паслухмяна, старанна і ўпарта шліфаваў кожны радок.

— Нічога не ведаем, нічога не знаем. Шукайце Кавалёва.
— А дзе яго знайсці? — пытаю.
— У Маскве.

Не ўсцешылі мяне і ў «Полымі», сказаўшы, што навела дзесьці згубілася. Дакляравалі, праўда, пашукаць.
У «Маладосці» на мяне з падазроным недаверам глянула нерухомае шкляное вока:
— Што вы ўслаўляеце касцёлы і дзікія грушы? Ета всё даўно ішчарпал Кузьма Чорны, — мова і акцэнт літаратурнага работніка былі, здаецца, магілёўскія.

Дрыготкі дымок надзеі так неспадзявана і зманліва рассеяўся. Што рабіць? Як за саломінку, хапаюся за нечаканую ідэю паслаць апавяданне ў беластоцкую газету «Ніва»: там, здаецца, мяне зразумеюць і падтрымаюць — тэма заходнебеларускага жыцця блізкая ім. Перапісваю з падшыўкі адрас рэдакцыі і кіруюся на Цэнтральны паштамт. Ён, напэўна, тады ўжо працаваў.

I зноў жа з нецярплівым хваляваннем чакаю весткі з рэдакцыі. Мінае месяц, а яе ўсё няма. Пэўна ж, мне, студэнту чацвёртага курса аддзялення журналістыкі БДУ, не ведалася, што не толькі падпіска, а нават чытанне беластоцкай «Нівы» лічылася вялікім палітычным грахом і шкодніцтвам: газета на сваіх старонках магла даносіць варожыя ўплывы Захаду. Сцішком «Ніву» можна было пагартаць у аддзеле беларусістыкі, што знаходзіўся ў прыгожым зашклёным эркеры на другім паверсе Дзяржаўнай бібліятэкі, дзе нас, студэнтаў старэйшых курсаў, трохі прывячалі. Але ўжо і сюды перасталі даходзіць чарговыя нумары беларускай замежнай газеты. Яна, напэўна, затрымлівалася ў Брэсце, дзе падчас знакамітых венгерскіх, польскіх і чэшскіх падзей згружалася ўся прэса і пераглядалася замежная перапіска, тым болей рэдакцыйная.

Рабаціністы Міша з фізмата непрыкметна растварыўся і знік. Праз колькі гадоў у людным, задушлівым трамваі, што ішоў па Лагойскім тракце, нехта мяне вясёла-ўзбуджаным голасам гукнуў:
— Прывет сваім!

Я азірнуўся і за чужым высокім плячом ледзьве ўбачыў недарослага Мішу з фізмата.
— Дзе ты цяпер? — пацікавіўся.
— У політэхнічным, — усміхнуўся ён, задзіраючы свой шырокі твар, усыпаны жаўтлявым рабаціннем.
— У спецчасці?

Гэтага ён не пачуў, шыючыся да выхаду. Але, і праўда, сышоў з трамвая на прыпынку насупраць політэхнічнага.

Загадкавы Міша стомлена вычхаўся, расплыўся і знік, а да мяне прысуседзіўся нехта ўжо іншы.

На светлым калідоры пры акне недалёка ад дзвярэй аддзела беларусістыкі, дзе я тады-сяды перакідваўся думкамі аб прачытаным з Алесем Наўроцкім альбо Арсенам Лісам, няўзнак пачаў спыняцца гладзенька адпрасаваны, трохі нават дагледжаны не то аспірант, не то студэнт. Аднойчы ён і затрымаў мяне пры шырокім металічным стале з вострым, увагнутым скобкаю нажом, што стаяў у падвале і на якім, мусіць, рэзалі паперу, калі сшывалі ці перапляталі зношаныя кніжкі.

Незнаёмец папрасіў дазволу спыніцца і, поўны важнай значнасці, загаварыў да мяне па-расейску:
— Я краем уха слышал. Ты всё восхваляешь своего земляка. А знаешь ли, что во время оккупации здесь, в Минске, он заведовал складом БНС и печатался в фашистском листке?

Незнаёмец, вядома ж, назваў прозвішча.

— Советую тебе быть подальше от таких.

Я стаяў аслупянелы: Міша з фізмата знік, аднак за мною віжуе ўжо нейкі дагледжаны аспірант і, пэўна ж, старэйшы па званню.

— Ты, конечно, знаешь и другого своего земляка, — ён нейкім уважліва-пільным вокам змераў мяне. — Ну-у, этого, из Слонима... А ведь он в своё время, будучи школьником, приветствовал Арсеньеву, читал стишки, посвящённые ей. Не мешало бы тебе быть более осмотрительным и разборчивым.

Не скажу, каб я надта напалохаўся, але нечаканае папярэджанне трохі нібы прыгняло і пакорна прынізіла мяне, бо я ўжо чуў пра таямніча раскіданыя на філфаку ўлёткі.

Наколькі ўпарта і неадступна мяне выследжвала і высочвала нядрэмнае вока шпегаў і канфідэнтаў, настолькі неадступна і нязрушна імкнуўся я да свае мэты — надрукавацца. Як мог, старанна перапісаў «Зоню» і рукапіс занёс у рэдакцыю «Маладосці», на гэты раз галоўнаму рэдактару — Аляксею Кулакоўскаму.

Ні да гэтага, ні пасля гэтага ніхто не сказаў мне такіх прыязных, добразычлівых слоў, як ён, трохі пануры і чымсьці заўсёды незадаволены Аляксей Кулакоўскі:
— Я да гэтага ішоў дваццаць гадоў, а ты з першага разу напісаў такое слаўнае апавяданне.

Вядома ж, я быў усцешаны. Але амаль такія ж словы сказаў Максім Танк, аднак навела засталася чамусьці ненадрукаванай.

Нехта з рэдакцыйных супрацоўнікаў параіў змяніць назву. Ці не Вера Палтаран?

Праз колькі тыдняў мне паказалі мастацкае афармленне і паклікалі фотакора, каб зрабіў здымак.

Але на кожную чалавечую светлую радасць цёмнаю абложнаю хмараю чамусьці насоўваецца немінучая бяда.

Перастрэўшы мяне на калідоры, устрывожаны альбо, праўдзівей, нават напалоханы намеснік дэкана Р. Булацкі неяк спешна сказаў мне і гэтак спешна, каб не дацца болей гаварыць, адбегся:
— Зайдзі да рэктара. Ён выклікае цябе. — I, нібы схамянуўшыся, удакладніў: — Не-е! Да прарэктара ідзі.

Я зноў спусціўся на першы паверх у той самы паўцёмны калідор, прайшоў міма тых самых чорных дзвярэй з таямнічаю таблічкаю «спецчасць» і спыніўся каля другіх, таксама чорных.

Не помніцца ўжо, што я думаў у той момант, на што спадзяваўся, чаго чакаў, але, вядома ж, не добрага, апынуўшыся ў прасторным кабінеце з жоўтым масіўным сталом, удэкараваным зялёным сукном, і забытым ужо партрэтам на сцяне. Помніцца толькі: за гэтым масіўным сталом, што сваёю веліччу ўзбуджаў страх, сядзеў кірпаносы, стрыжаны пад бобрык мужчына сярэдніх гадоў, а поруч з ім на крэсле — густавалосы з ліловым ад перапою тварам выкладчык палітэканоміі — Баравік. Той самы Баравік, якому мы, студэнты, задавалі нялёгкія пытанні пра становішча ў калгасах, і які замест таго, каб адказаць на іх, спяшаўся ў рэктарат ці спецчасць з даносамі на нас. А піў ён, як усе выкладчыкі з кафедры палітэканоміі і асноў марксізма-ленінізма. I, вядома ж, як усе яны, крадком цягаўся за кабетамі, бо нават з выгляду быў адпаведны мужчына ды яшчэ з залатою фіксаю ў верхніх зубах.

Але парушыў маё маўчанне не ён, а прарэктар па прозвішчу, калі не мыляюся, не то Малышкін, не то Малышаў:
— Ты ж, напэўна, ведаеш Уханава? — гаварылася ўсё, як і належыць у беларускіх ВНУ, па-расейску.

Мне прыгадаўся дзябёлы рыжаваты хлопец з капою густых кучаравых валасоў. Але каб сказаць, што я яго добра ведаў, — не сказаў бы. Ён вучыўся на ніжэйшым ад мяне курсе. I я недаўменна паціснуў плячыма.

— Так я табе скажу. Ён шарыць з ножыкам па мінскіх вуліцах і каля кафэ «Вясна» ўчыніў бойку. Але ты бандыт больш небяспечны.

— Што вы мяне зневажаеце! — не стрываў нарэшце я.
— Ты глядзі, як нахабна ён сябе паводзіць, — бліснуў залатою каронкаю выкладчык палітэканоміі.

— Так вот, пісацель, я Уханава ва універсітэце пакіну, а цябе выключу, — стрыжаная пад бобрык галава нахілілася над паперамі, а потым паднялася зноў. — А ты ведаеш, ад каго залежыць твой лёс?

— Ну, цяпер толькі ад самога сябе.
— Я ж і кажу — фраер. Выключыць яго! — мусіць, каб улісціць шэфу, падтакнуў угодлівы Баравік.

На дошцы для аб'яў, што на курыных ножках стаяла поруч з фотавітрынай сталінскіх ці ўжо ленінскіх стыпендыятаў, здаецца, назаўтра я ўбачыў загад аб сваім выключэнні з універсітэта, падпісаны тым жа прарэктарам — не то Малышкіным, не то Малышавым.

Кажуць, добрае далёка чуваць, а благое — яшчэ далей. Увесь філфак з дзівам і недаўменнем азіраўся на мяне.

У «Маладосці», калі я прыйшоў вычытаць з трапяткою радасцю і ўзнёслым шчасцем першую ў жыцці карэктуру, мяне сцішком паклікаў у свой рэдактарскі кабінет Аляксей Кулакоўскі. I неяк разважна, нават з халаднаватым спакоем, нібы для інфармацыі, сказаў сухавата:
— Званілі з рэктарата. Напытвалі, ці не друкуем мы цябе. Параілі, вядома, не друкаваць, паколькі ты, як сказалі, звязаўся з замежным антысавецкім друкам. Што здарылася, Вячаслаўко?

— Мая віна хіба ў тым, што я паслаў апавяданне ў беластоцкую «Ніву».
— Ну во, нашкодзіў сабе. «Ніва» тут забаронена. Нашы пісьменнікі, бываючы ў Польшчы, за сто вёрст абыходзяць яе.

Цяпер я нарэшце здагадаўся, што тэлефанавалі не толькі сюды, у рэдакцыю часопіса «Маладосць».

— Апавяданне я не здымаю і буду друкаваць! — як заўсёды цвёрда, нават прыстукнуўшы па стале кулаком, ускрыкнуў Аляксей Мікалаевіч і ўсё ж па-бацькоўску параіў: — Але ж ты перад тым, як што і куды пасылаць, прыйдзі да мяне і парайся.

Не ведаў незабыўны Аляксей Кулакоўскі, спрыяючы мне, дваццацітрохгадоваму выключанаму студэнту і пачынаючаму літаратару, што неўзабаве чакала яго самога. У тую пару ён якраз рыхтаваў да друку знакамітую аповесць «Дабрасельцы», што віхурна прашумела, злёгку скалыхнуўшы непарушныя асновы сацрэалізма. Велічна-халодны айсберг сталіншчыны раставаў і расколваўся, сыплючы крышталёвы звон лёду, але яшчэ мог раздушыць і ўтапіць не адзін белы, поўны адвагі карабель.

Аднак у штармавое, успененае мора літаратуры пад светлымі ветразямі выплывала ўжо новае пакаленне. I пакуль што яно зрабіла ці здзейсніла найбольш — даплыло да неадкрытых берагоў святое праўды. Але ж колькі сярод іх засталося невядомых і нязнаных, выключаных з універсітэтаў, інстытутаў і тэхнікумаў.

Мне прыгадваецца знаёмае з таго далёкага часу імя паэтэсы Рагнеды Грышкевіч, вершы якой я, школьнік, з высокім паднябесным усхваляваннем прачытаў у часопісе «Полымя». I вось на першым універсітэцкім сходзе (1952), што галосна і ўзбуджана шумеў у тэатры оперы і балета, нечаканым агніста-перуновым ударам мяне апаліў жорсткі загад, прачытаны дакладчыкам: «За сокрытие фактов биографии исключить с третьего курса филфака студентку Рагнеду Гришкевич».

Гэта было маё першае, найбольш балючае адчуванне непарушнага, абвеянага пакорным страхам сталінскага рэжыму, які неспатолена прагнуў чалавечай крыві.

I ў памяці ўваскрасае ўжо не адна шчымлівая, як задаўненая рана, блізкая ці падобная гісторыя, калі ў мяне на вачах нявечылася чыясьці маладосць, калечыўся і перайначваўся чалавечы лёс. Але пра гэта з Божае ласкі напішуцца іншыя старонкі маіх нявыдуманых апавяданняў.

Лістапад—снежань 2000 года

Вяртаючыся да перажытага

Маё першае знаёмства з прыгожым пісьменствам пачалося з вершаў. Спакушаў рытм і зачароўвала мелодыка ўвабраных у форму і нязвыкла выкладзеных слоў.

I на шчасце, нібы з вышыні неба, мне былі пасланыя «Пагоня» Максіма Багдановіча і «Ты, мой брат, каго зваць беларусам» Алеся Гаруна. Упершыню прачытаўшы чуйна-жывыя радкі, я задыхнуўся ад іхняй арганнай, вадаспаднай музыкі. I гэтага, мусіць, было даволі, каб пачаў рыфмаваць сам. А потым дапамог і абнадзеіў Купала.

Кніжка яго выбраных твораў з партрэтам валошкавага колеру і кавалачкам чырвонага арнаменту на жаўтлявай кардоннай вокладцы ляжала поруч з падручнікамі на маім ясеневым стале, як Біблія перад набожным чалавекам.

Яе падараваў сусед, сірата, трохі старэйшы за мяне, які, напэўна, і сам набыльваў, як кажуць у нас, вершамі.

Да беларускасці і нацыянальнай самасвядомасці прывучалі кніжкі Антона Навіны (А. Луцкевіча) і Адама Станкевіча.

У гадоў 14—15 я ўжо ведаў, што беларусы мелі сваю дзяржаўнасць, а ў 15—17 з усёю маладою запальчывасцю і экстрэмізмам ужо думаў, як адрадзіць і вярнуць былую дзяржаўную веліч — княства Літоўскае.

А наўкруга мяне панавала беспрасветная сталіншчына — прымусовая пазыка і прымусовыя запісы ў калгас, — непісьменныя, абыякавыя да ўсяго, апрача хіба вечарынкаў, панажоўшчыны і гарэлкі, вясковыя аднагодкі. Папраўдзе ўспамінаюцца вядомыя вершы Мікалая Някрасава:

В неведожой глуши, в деревне полудикой
Я рос средь буйных дикарей...

Як падняўся вышэй усяго гэтага, як пашэнціла зразумець, што ёсць іншы свет, да якога трэба ўсімі магчымымі і немагчымымі сіламі цягнуцца і падымацца, як здолеў нарэшце паступіць ва універсітэт. I які ўсё ж гэта, калі глянуць з сённяшняй далечыні, займальны, поўны душэўных прыгодаў, неапісаны, не засведчаны мною час загадкавай маладосці.

А з якою ўпартасцю і нязрушным спадзяваннем у тыя гады чыталіся звінючыя, іскрыстыя радкі Багдановіча, нібы сам ты гартаваў і каваў востры да адчаю меч:

Ведай, брат жалады, што ў грудзях у людзей
Сэрцы цвёрдыя, быццаж з каження...
Трэба з сталі каваць, гартаваць гібкі верш...

Сапраўды, толькі бязмерная, неўтаймаваная вера і гарачае спадзяванне, як на крыллях, нясуць чалавека да яго жаданай, неспатольненай мэты.

Усе кніжкі мае — няспраўджаны пошук чагосьці страчанага ў жыцці — кахання, чалавечнасці, нязрушанай праўды, узаемнай павагі, запрацаванага акрайца хлеба.

Дарэчы, на гэта скіроўвае нас і назва вядомай французскай эпапеі — «У пошуках страчанага часу» (Марсель Пруст).

Міця Корсак з маіх раманаў — гэта ў нейкай долі я сам.

Алеся... Напэўна ж, мая маці, што, выйшаўшы замуж за нялюбага, хацела задушыць сваё дзіця. I вось наперакор усяму — злосці, адчаю, помсты, нялюбасці — радзіўся я.

О, які ненапісаны драматычны твор сатлеў на маім стале. Гэтае нялюбае дзіця робіцца любым сынам.
За кадрам, як кажуць, застаецца значна больш, чым высвеціла кінастужка.

Я перажыў вайну. У чэрвені 41-га мяне каля чыгуначнага моста абстраляў чорны (хоць ён срэбны, як лёд, і чорны, як лёд, на сонцы) месершміт. А праз тыдзень, 30 чэрвеня, я застаўся без хаты — на месцы яе смуродзіла чорнае пажарышча і бялела печ з кароткім, абваленым комінам.

У маі 44-га на палявой дарозе мяне расстрэльвалі — але Бог сцярог, пуля чапіла толькі калашыну штаноў, — двое адурэлых ад атрутнага самагону данскіх казакоў з паходнай арміі атамана Паўлава, што слугоўваў немцам.

Сёння, прыгадваючы свае падлеткавыя гады і вайну, перажываю за падзеі на Балканах. Малюся, каб югаслаўскае Косава не стала Косавам беларускім. Бо мы, беларусы, ніколі не мелі спакою абароненасці. Ніхто і ніколі не затуліў нас ад бяды. Нас не спытаўшы, як праўдзіва пісаў Якуб Колас, нас дзялілі і намі — дарам ад сябе — гандлявалі. Асабліва нашай спрадвечнай зямлёю.

Шчаслівы, што ад беларускасці не адвярнуліся мае сыны. Хіліцца да ўсяго беларускага і не цураецца, не зракаецца роднага слова і дзесяцігадовы ўнук Чэслаў.

Бо, як заўважыў Герцэн, лёгка вяшчаць разумныя ісціны з-за кафедры, цяжэй выхаваць адно сваё дзіця. Не дзіва, што многія з нашых народных не навучылі роднаму слову сваіх дзяцей і ўнукаў. Як і кіраўнікі дзяржавы.

Якая, зрэшты, безнадзейнасць — зварот да праўдзівай незалежнасці не бачыцца і ў далёкім абсягу.
Асцерагаюся, каб мы не заплацілі вялікай цаны за сваю абыякавасць да ўсяго нацыянальнага і не прынеслі бяды і шкоды нашым будучым пакаленням. Але я ўтаймую сваю крыўду і адчай. Застануся з непахісным і нязрушным спадзяваннем у душы. Так лепш — жыць з надзеяй.

15 красавіка 1999 года

Дзень ранняе восенi

Яны iшлi ўдвух выкатанаю нячутна-пругкiмi веласiпедамi сцежкаю ля шэрых нямогла нахiленых да вулiцы платоў. Стаяла лета, блiзкае да восенi. Можна было ўжо есцi яблыкi. Быў спас: дробна i весела званiлi ў белай царкве, што стаяла на грудку сярод мястэчка i была вiдаць адсюль, з прымесця. За царквою, за густа-цёмным навалам прысад, хаваўся раймаг, таксама белы. Яны iшлi туды: там недзе было людна, гармiдарна, густа, у нешта адно мяшалася людская гаворка. На плошчы перад царквою лёгка патрэсквалi i траслiся па бруку чырвона-слiзкiя "Явы" з каляскамi; ад ветравога шкла, суха мiльгаючы, адсвечвала сонца.

А тут была цiшыня, бязлюднасць i пустая вулiца. Цёмна цвiлi пад нечымi глухiмi вокнамi чырвоныя вяргiнi.

Яны iшлi ўдвух: бацька - высокi мужчына, чырвона-здаровы ў твары, у карычневым касцюме з шырокiмi, не па-цяперашняму, штанамi, i сын - востры плячыма i худы, як хрушч, падлетак у выцвiлай кепцы з пераламаным брылём i ў вялiкiх чаравiках.

З нечага падворку высунулiся i наглядзелi iм услед, цвёрда расставiўшы ногi i цяжка склаўшы на нiзкiм жываце рукi, дападныя бабы ў белых, насунутых на лоб хустках. Яны ведалi ўсё, мусiць, яшчэ з учарашняга вечара, калi ў самую крайнюю хату, да Iвана Ходаса, за якой пачыналiся неабгароджаныя, з павыварочванымi плiтамi жыдоўскiя могiлкi i быў канец горада, прыйшоў гэты падлетак.

...Быў сiнi прыцемак, цёпла жаўцелi за сполахам цiхага бэзу чужыя вокны.

У хаце вячэралi. Горка пахла i рэзала ў вочы свежа нашаткаваная капуста з алеем. Ад маладое празрыстае картоплi вiлася i мяшалася сырая пара. Над параю трасла, разганяючы яе, скрылiкам замучанага вялага сала чарнявая дзяўчынка з тоненькай белаю шыяй. Круглы тварык яе слiзка блiшчаў ад тлушчу.

Ходас сядзеў нiзка на табурэтцы, шэраю, глухою спiнаю да дзвярэй, i нават не павярнуўся. Гаспадыня, круглая ў плячах, у абвiслай, няроўнай у падоле, сукенцы, гладканогая, зачынiла за хлопчыкам дзверы, перастала жаваць i спытала:
- А ты да каго ж?

Валасы яе, рыжыя, сабраныя недзе ззаду, на патылiцы, у тугi вузел, адсвечвалi мяккаю жаўцiзною золата - i хлопчык, жаласна шкадуючы, падумаў, што яна прыгажэйшая за маму, зморшчаную, худую ў твары, з тонкiм ротам, некалi таксама прыгожую, маладую на фатаграфii з тым салдатам, валасы ў якога гладка зачэсаны i блiшчаць, нiбы змочаныя вадою.

Шырокая глухая спiна павярнулася, i хлопчык убачыў твар, толькi не гэтакi смутна-мяккi, як на фатаграфii, а сiнявата-няголены, вялiкi i жывы, з ямачкай над пераноссем, нiбы хто там выцiснуў чым вострым. I ён успомнiў, што казала мама: "Ён харошы, твой бацька..."

- А чый жа ты будзеш? - спытаў ён, бацька, цяпер у невайсковым: у шэрай рубашцы, з вялiкай ад мазуту плямай на грудзях, што, пэўна, не адмывалася.

- Аксенiн... - Хлопчык сцягнуў з галасы шапку, мусiць, успомнiўшы тое, што дома казала мама, стоячы ля прыпека, у чырвоным споласе агню, калi ўчора вечарам грэла яму ваду.

На стале клейка блiшчала цырата. Ходас выцер аб край цыраты рукi i паклаў iх на каленi.

- То ўзяў бы ручнiк, - сказала гаспадыня i неяк бокам падступiлася да вёдраў, падняла руку, белую спаднiзу, - на цвiку на сцяне вiсеў чысты выгладжаны ручнiк, але не знала: муж недзе далёка глядзеў сабе пад ногi i нiчога не бачыў.

- Якое гэта Аксенi?

- Ну, Петручковае... - Хлопчык павёў вачыма сабе за плячо, мусiць, недзе там шукаючы ратунку.
Ходасава рука шорстка папаўзла па назе ўверх, у кiшэню. Ходас закурыў, жмурачыся, зацягнуўся.

- Гэта з Моладава, цi што?
- Ыгы.

Цяжка ўпаў i востра зазвiнеў на падлозе пад сталом жалезны вiдэлец скiнула дзяўчынка.

- Гэта ж во адтуль, дзе ты служыў у войску, - невядома чаму зарадавалася жонка, прымошчваючыся на лаве, каля стала, i беручы пад пахi дзяўчынку да сябе на каленi.
Ходас устаў, хiстаючыся, дастаючы галавою да столi.

- А да каго ж ты прыехаў?

- Да вас. - Адтапыраныя вушы ў хлопчыка чырванелi i тонка свiцiлiся. Мама казала, што вы мой бацька.
Разам з дымам Ходас суха сплюнуў з языка крошку горкага тытуню i пайшоў да дзвярэй, наступаючы на адну ўсё дошку: яна гнулася i рыпела пад лiштвою, каля перагародкi. Жонка глядзела недзе мiма, на чыстыя белыя дзверы, пафарбаваныя iм учора, i, пэўна, бачыла тую цiхую чарнату, што была там, за белымi дзвярыма ў пустых сенцах. У яе з каленяў нячутна спаўзала дзiця, i яна раптам падхапiла яго.

- А як жа цябе завуць? То садзiся вячэраць...
- Ванька.

Яна няўпэўна, як пасля вiна, паднялася i, сiнеючы ў губах, пайшла з дзiцем на руках да белае печы. Недзе ў пячорцы холадна i востра зазвiнелi нажы i вiдэльцы.

- То на выпадак чаго можа бутэльку... - сказаў ён, квола i нямоцна ўсмiхаючыся.

Яна маўчала, цяжка абярнуўшыся да яго плячамi.

Iрванаю дзяружкаю на сцежцы калыхаўся цень: ад маладое грушы за плотам. Цесна павязаны пучкамi, на вострым частаколе ветраў насенны кмен. У глыбiнi нечага падворку стракаталi i мiльгалi белым воллем у нерухомым вiшняку быстрыя сарокi.

Хлопчык iшоў наперадзе, мiльгаючы парэпанымi, як у лусцэ, нагамi.

"Якi ён вялiкi, - нешта цёплае, абамлелае падкацiлася Ходасу пад грудзi. - I калi гэта я хадзiў да Аксенi? Дванаццаць год... А як учора..." - i раптам у яго перад вачыма гэтая вулiца, зелянiна гародчыкаў змяшалася з тым далёкiм i гэтак нечакана выразным, нiбы ўсё было ўчора.

Была вось гэтакая пара, блiзкая да восенi, калi ў садах пачынаюць цяжэць яблыкi, а скрозь па вёсках пяюць нядужыя, маладыя пеўнiкi, яшчэ не ўзлятаючы на плот. Быў гарадок з белымi атынкаванымi хаткамi ў цёплым сасняку. На стрэхах, на зялёнай гонце прэла нацярушаная iглiца. На вулiцы пад нагамi мякка качалiся леташнiя растаптаныя шышкi. Над галавою ў хвойках трашчалi сухiм галлём сытыя гракi, укладваючыся нанач, i трывожна-рэдка крычалi ў густой цемнаце. Гэта пазней. А перад тым як пачынала шарэць, з раптоўным шумам абсядалi старую таполю, што стаяла недалёка ад iхняй часцi, каля вакзала. У часцi салодка пахла дымам ад блiзкiх чорных паравозаў i было чуваць, як цяжка лязгалi мяккiм жалезам буферы, калi паравозы падавалiся назад, каб зрушыць з месца.

Чорныя паравозы беглi за Моладава, туды, куды ён, Ходас, кожнае нядзелi хадзiў на вечарынку. У Моладаве жыла i соладка мучыла яго раздабрэлаю дзявочай чысцiнёй Аксеня.

Ад Iвана Ходаса холадна пахла трайным адэкалонам i на нагах блiшчалi сабраныя ў гармонiк хромавыя боты, калi ён падыходзiў да сяла. Ля рэдкага цвiлога частаколу, туга нацягнуўшы на каленях спаднiцы i пахаваўшы пад лаўку босыя ногi - мусiць, ад камароў, - сядзелi моладаўскiя дзяўчаты. Хлопцы недзе пiлi i паiлi музыканта. Дзяўчат весялiў прасцякаваты, няхiтры, прыгожы ў твары конюх Мiкiта.

Iван Ходас стаяў зводдаль, бачыў, як шчаслiва саромелася i мякка хавала ад яго свае вочы Аксеня. Горача чырванела i на вечарынцы, калi iшла з iм у танец. Цiха-радасна нагiнала галаву; валасы яе пахлi далёкаю ласкава-зялёнаю мятаю. I толькi праваю рукою праз нячутную блузку ў белыя ёлачкi, ад якiх балюча кружылася ў вачах, Iван Ходас адчуваў яе ўсю, сарамлiва i стомлена паслухмяную.

Да Аксенi хадзiў Мiкiта, i ёй было сорамна перад людзьмi, перад сабою, перад Мiкiтам: казала, быў у сватах, з паўтараком, з боханам хлеба ў ручнiку, i яна сядзела за сталом, пiла i ўсё яшчэ не заплацiла за гарэлку. А Мiкiта на нешта спадзяваўся: ленавата i моцна абдымаў дзяўчат, а Аксенi паблажлiва i стрымана старанiўся. I няхiтра-затоена хаваў злосць на яго, на Iвана Ходаса. Але нядоўга. Раз, набраўшыся, як смалы, асалавелы, брыдка выпусцiўшы з портак рубашку, увалiўся на вечарынку, убiўся ў вёдры i нарабiў раптоўнага адчайнага звону. А потым, блытаючыся ў вясёлых дзявочых падолах, пралез сюды, дзе на лаве, спiною да акна, сядзеў ён, Iван Ходас. Замахнуўся пустым кулаком. Але Ходас злавiў гэты кулак i пхнуў недзе ад сябе. Мiкiта, заплюшчыўшы вочы, паехаў спiною на гарманiста. Хтосьцi падхапiў яго пад пахi. Мiкiта стаяў, апусцiўшы рукi, нiбы мокры, нiбы вылез з вады, i раптам працверазiўся. Гармонiк, густа выпусцiўшы апошнi дух, нечакана сцiх. Бабы процьмаю збiлiся ля парога, зашапталiся i палахлiва замiльгалi ў чорную прорву сяней. Але бойкi не было.

Ходас выйшаў з хаты. На дварэ стаяла рэдкая i халодная вiдната усходзiў месяц: за хатамi трывожна, як на пажар, чырванела неба. Ля парога, студзячы плечы, рагаталi хлопцы. З-пад акна сюды, да парога, смутна мiльганула постаць, i Ходас пазнаў цi, скарэй, здагадаўся - Аксеня.

- Ах, божа, я гэтак перапалохалася! - сказала яна здалёк, яшчэ не дайшоўшы да яго.
- Ды нiчога тут не было. - Ён адчуў, як моцна абняло яго здаровым, празрыстым холадам пасля гарачынi i пылу.

Ён узяў яе за руку. Яна была халодная i дрыжала.

Ноч стаяла вiльготная, з расою - за ногi браўся сыры пясок. Спалi познiя хаты, стомлена адсвечваючы сляпою цемнатою акон. Каля плота хрумсталi зялёнымi абабранымi яблыкамi дзецi.

Аксеня павяла Ходаса чужымi надворкамi.

У нечым хляве цяжка ўздыхала карова i з грукатам цiснулiся да сцяны перапалоханыя авечкi. Пахла цёплым гноем i авечым потам.

- Нешта холадна, - сказала Аксеня, небаязлiвая, блiзкая з iм у густой адзiноце ночы.
Ён шчасна маўчаў, чуючы, як яна тамлiва i цёпла ўздыхала, мусiць, ад таго, што ён быў поруч.
Сырым чырванаватым жаўтком з-за хат слiзка выплыў месяц. З гародаў пахла сопкаю свежаю зямлёю - днём капалi раннюю картоплю.

За папярочнаю вулiцаю пачаўся брук. У тлустых зеленаватых плямах мазуту, рэдка прыцярушаныя сенам, гладкiя камянi мутна блiшчалi, як падталы лёд. Ля плота разасланым палатном ляжаў тратуар: асфальт быў шэры i шорсткi, як каровiн язык. Тут пачынаўся горад. Уздоўж вулiцы стаялi нiзкiя, у два паверхi, домiкi. За мутным цюлем на падаконнiках грэлiся глiняныя каты, збуялыя вазоны лiсцямi адпiралi цёплае тугое шкло - iм было цесна.

Домiкi былi новыя, жаўтаватыя, як з суцэльных вялiкiх вафляў. Ходас ведаў, што тут недзе жыла - вокнамi на двор - iхняя касiрка з маленькiм i свежым, як у дзiцяцi, ротам, маладая татарка, што веяла на мужчын раптоўным хмельным скразняком, калi iшла па калiдоры, дзе тыя стаялi ў дзень зарплаты, весела-мурзатыя, у вiльготных ад мазуты фуфайках. Мужчыны скалiлi здаровыя белыя зубы, падморгвалi адзiн аднаму зайздросным калючым вокам i сыта ржалi. Ходас ведаў, што татарка кiнула мужа, дэмабiлiзаванага афiцэра, але ведаў i другое, што да чыста-свежага рота нiхто, мусiць, не падступаўся блiжэй, як праз гэтае замусоленае, у залацiстых кляксах густога чарнiла акенца. I, мусiць, дарэмна адсылалi да яе сваiх слiнява-ласкавых пасля палучкi мужоў, калi тыя позна варочалiся дадому, цiхiя, злыя жонкi.

Дарэмна злавала i яго, калi ён паволi ўвайшоў у хату адзiн раз, занадта добры i вясёлы, мякка адчуваючы рукамi сцены, i сказаў, перапытваючы ў цёмную духату кухнi: "Дзе быў? Вядома, у касiркi". Жонка ўключыла лямпачку i, жмурачыся ад рэзкага святла, ад злосцi, цёпла павеяўшы на яго пасцеллю, нячутна босая пайшла на ложак.

Да яе ён прыйшоў счакаўшы, пакуль спадзе, адхлыне злосць. Але яна мокра шмаргнула носам, глуха адвярнулася ад яго плячамi i адчайна затаiлася ў плачы. Гэтак, як i сёння. А потым абярнулася, знайшла мокрым тварам, схаладзелым носам яго грудзi, добры i спакойны стук яго сэрца i сцiшэла ў блiзкiм сне. I, мусiць, ёй было добра.

Сёння ноччу яна была другая, можа нават спакойная - ен нават пабойваўся таго спакою - i гаварыла другое:
- Дурная, нашто я так?.. Усё роўна люблю цябе... I хлопчык няхай астаецца ў нас...

Рука яе, цёплая, недзе мякка ляжала ў яго пад пахаю. I твар, як i тады, быў мокры, i слёзы, цёпла-салёныя, смачныя, калi ён цалаваў яе ў вочы, закрыўшы свае, i яму было сорамна i добра, што яна любiць яго, i страшна, што нiколi яму, пэўна, не даруе.

Ён маўчаў... А потым недзе адтуль, здалёк, з невыразнага свету, прыйшла на памяць Аксеня - тая хата з нiзкаю столлю, з глiняным токам, з белаю грубкаю, з парудзелым, нiбы туды зацякла вада, люстэркам, з наклеенымi на сцяну жоўтымi выцвiлымi газетамi, каб не браўся мел. I яна, Аксеня, з распушчанымi квола-мяккiмi валасамi на ложку, прыгожая, ласкавая, як малое дзiця, у той вечар. I ён лавiў яе гарачыя вiльготныя вусны...

Яму стала непрыемна, брыдка за тое далёкае; ён да пякучае цемнаты, да болю заплюшчыў вочы i адкрыў - Аксеня прапала: на сцяне коса калыхалася i дрыжала месячнае святло, нiбы па шыбе сцякала вада. За топкаю перагародкаю ў большай палавiне скрыпнула канапа - там нанач паклалi хлопчыка.

- Iдзi глянь, каб не скiнуўся, - сказала яна, жонка, з тою добраю звычайнаю прастатою, нiбы там спала дачка, але рукi яе доўга не расшчаплялiся ў яго за спiною, мусiць, ад радасцi, што маюць над iм такую ўладу. А потым асцярожна i хутка лавiлi яго, калi ён ссунуўся з ложка i стаў, баючыся так нечакана i раптам адысцiся ад гэтых рук.

Хлопчык спаў, прыцiскаючы да шчакi падушку. I яму, пэўна, снiлася вялiкая i добрая мамiна рука. Коўдра спаўзла на падлогу.

"Няўжо сын?" - нешта перавярнулася ў Ходасавых грудзях: ён нiколi не думаў, што так вырастуць недзе таемна i нязнана яго дзецi. Ходасу стала жаласна i невядома чаму шкада сябе.

"Чаго я стаю, трэба ж накрыць яго", - схамянуўся ён i нагнуўся падняць коўдру; яна была мяккая i цёплая, як мох, той белы, нагрэты на сонцы мох... Даўно i далёка адсюль - пад Моладавам. I з памяцi зноў, як з шэрага густога дажджу, невыразна i мякка выплыў далёкi i светлы Аксенiн твар.

Цяпер Ходасу было сумна i дзiўна, што ён пастарэў, а яна будзе ўсё гэтак прыходзiць да яго, свежая, набрынялая хараством i маладосцю.

I раптам яму да шчымлiвага суму закарцела ведаць, якая яна стала цяпер, i няўжо трывожна-адзiнока, пасля раптоўных светлых слоў, успамiнае яго i ўсё яшчэ любiць. Яму, няведама чаму, хацелася гэтага...
Сярэдзiнаю вулiцы грукацела, падскакваючы заднiмi коламi, фурманка. На парожнiм, разведзеным i без драбiнак возе, укленчыўшы, стаяў малады пругкi цыган з худою нямытаю шыяй. Конь бег трушком, у цыгана за спiною туга надзiмалася чырвоная рубашка.

- А як мацi? - спытаў Ходас, калi фурманка завярнула за востры рог плота i грукат колаў пасыпаўся на плошчу. - Можа ў цябе другi бацька ёсць?

- Не-э, - пакруцiў галавою хлопчык, i на каўнер у яго вылезлi доўгiя валасы.

"Трэба было б падстрыгчы", - падумаў Ходас. I ён уявiў, як там перад светлаю нядзеляю, падмёўшы падворак, Аксеня iдзе ў чужую хату, дзе, шыкуючыся да свята, цэлаю вёскаю падстрыгаюцца хлопцы, i просiць, каб давялi да ладу малога, "бо зарос - i вушэй не вiдаць".

- А як вы цяпер жывяце?
- Лепей, - хлопчык цыркнуў вялаю слiнаю на тратуар. - Мама даяркаю стала. Старшыня казаў, што хату паставiць.

I Ходас успомнiў тую хату, купiны зялёнага моху на страсе i слупок, што падпiраў у хаце старую, выкручаную бэльку. I перад хатаю шэрае ў сухiх лiшаях шула - знак, што некалi быў плот, веснiцы i што ў хаце няма гаспадара. У шуле ў глыбокай шчылiне сядзела газета. Газеты сядзелi ва ўсiх веснiцах, iх выпiсвала ўсiм, пэўна, праўленне. Мусiць, у гэтым слупку сядзела i яго пiсьмо - першае i апошняе, на якое нязграбна i, пэўна, мучачыся куды цяжэй, чым на жнiве, злiваючы два словы ў адно, Аксеня адпiсвала, што ўжо звыклася без яго i нашто варушыць старое. Ад пiсьма, быццам ад нежылое хаты, цягнула адзiнотай, холадам. Аксеня маўчала, што знайшлося дзiця, пэўна, адзiнока, цяжка i трывожна радуючыся, што ўдваiх некалi будзе лягчэй. А цяпер недзе глядзiць на сына, хмялеючы ад шчасця i не верачы, што можна было б жыць без яго.

Ён злавiў хлопчыка за плячо, квола-худое i вострае, - i яно не вырывалася - адчуў нейкую незразумелую для сябе вiнаватасць, якую не адчуваў даўно.

- Дык ты прыязджай i на другую восень, - сказаў ён, не знiмаючы рукi з худога пляча. - Тут у мяне во: груш, яблыкаў. Дома ж няма.
- Чаму, ёсцека. Дзiчка за хатаю.

Светлым нядзельным днём, людскою мешанiнаю панесла iх з-пад белае царквы, з-пад раймага - яны выйшлi на плошчу. I дыхнула асалавелаю гарачынёю позняга прывялага лета. Паколваючы, як iголкамi, суха прыпякала ў плечы. Каля царквы, каля халоднай бочкi з хлебным квасам, калыхалася сапрэлая чарга. Нехта лiў недапiты квас на пухкi гарачы пясок, на сцежку; квас шумеў, збягаючыся, як у прысаку.

- Дык ты прыязджай усё роўна, - сказаў Ходас.
- Прыеду, чаму не, - адказаў хлопчык абыякава i стала.

Была радаснаю гэта шчырая няўмелая дзiцячая сталасць.

"Вялiкi. I, мусiць, вялiкае яму трэба палiтцо, - думаў Ходас. Навырост..."

Ён успомнiў тое, што казала жонка, калi даставала загорнутыя ў старую зношаную хустку грошы, прыхаваныя недзе пад свежаю бялiзнаю ў шафе; ён нават не ведаў, што яна iх там хавае.

Казала i другое, каб хлопчык пабыў, пакуль у школу.

- Можа з палiтом успеецца? Можа зойдзем у сталовую? Мы ж яшчэ i прыезд твой не замачылi. Га?

Хлопчык па-даросламу i цвёрда кiўнуў галавою. I яны пайшлi, мiнаючы белую царкву, раймаг, мiнаючы дробны рынак за раймагам, што таптаўся ў пыле, гаманiў i весела бялеў жаночымi хусткамi. Там, за рынкам, была сталовая: з адчыненых насцеж сенцаў нясло духатою, пiвам, i адтуль выходзiлi чырвона-раздабрэлыя мужчыны, пахнучы смажаным алеем i тушанаю капустаю.

Яны iшлi туды, бацька i сын. На iх нiхто не глядзеў: усё было чалавечае - дзень, сонца, позняе лета i хараство нядзелi.

1965 г.

Ксёндз

На свеце змяняецца ўсё, калі не лічыць, што ўпарта нязменнымі і нязрушнымі застаюцца хіба турмы і ўрадавыя будынкі. Над іхнімі франтонамі перайначваюць свой колер толькі вывешаныя сцягі і ў рамачных партрэтах, увітых вянкамі калюча-зялёнай дзеразы, уваскрасаюць новыя абліччы фюрэраў.

I вось стаю пры ганку колішняй нямецкай управы, ці магістрата, як тады казалі, пазней, у пасляваенныя гады, — пасялковага сельсавета, а цяпер — адміністрацыі майго роднага мястэчка.

Абед. Усё адпаведна зачынена і замкнёна. I я прыкметна нервуюся: паспею адзначыць камандзіроўку да адыходу адзінага рэйсавага аўтобуса, што ідзе на Мінск, ці застануся нанач, каб зрабіць гэта ўжо заўтра. Яшчэ адны пустыя і нясцерпна пакутныя суткі.
Нервуюцца і местачкоўцы, ці, як іх даўней называлі, — мяшчане, пад'язджаючы сюды, да белаватага, абкладзенага ўжо сілікатам, фацэтна і ганарыста ўзнятага будынка, на веласіпедах і матацыклах — гэта маладзейшыя, ці проста прыкульгваючы, абапіраючыся на палку — вядома, старэйшыя.

— Вы наконт дроў? — рэзка затармазіўшы, ажно зазвінеў званок за брамкаю, спыняецца і, ухапіўшыся рукою за частаколіну, пытае чарнявы мужчына гадоў пяцідзесяці.

— Не.

— А дровы яшчэ не выпісвалі? — смуглявы мужчына падгладжвае пад кепку кудзеркі ўпартых валасоў.

— Не ведаю.

— Значыць, вугалю дадуць, — суцяшае мяне веласіпедыст і, адапхнуўшыся рукою ад плота, скрыпуча націскае нагамі на педалі.

«Ці не сын Сямашкавай Броні?» — напружваю памяць і пазіраю яму ўслед. Даўней шырокая, а цяпер чамусьці павузелая, але гэтакая самая пясчаная вуліца з прыгорбленымі, ужо, напэўна, спарахнелымі дамамі, да якіх прыбудаваны касабокія, апоўзлыя веранды. Над імі хіляцца чорныя, патаўсцелыя ў камлях, стра катыя, кранутыя жаўцізною ліпы. Пад імі — кругамі чуйнае, шапаткое лісце.

Малады клёнік, што, помніцца, кожнае восені загараўся першым і першым сонечна свяціўся, ужо вышугаў у вялікае дрэва...

Але дзе ж той прыгожы ашалёваны дамок з цынкавым паласатым дахам — ксяндзоўская плябанія? Згарэў? Разабралі, куды-небудзь перавезлі? А там, дзе нас, малых, звабліваў малады ўраджайны садок з кармінна-чырвонымі, заўсёды спакуслівымі, рана паспелымі ранеткамі, самотна хіляцца адна да адное старыя яблыні, чорныя, як вадзяныя карчы. I воддаль ад іх бялее асадзісты будынак з нахіленаю шыльдаю — «Прадукты». Акурат там, дзе харашэў выфарбаваны, з жоўта-белымі аканіцамі, ксяндзоўскі дом, натужна гудзе, ажно, здаецца, чуваць тут, каля былога магістрата, падняты на слупах і абгароджаны дашчаным плоцікам высакавольтны трансфарматар.

У душы, як падстрэленая пташка, ападае адчай, і пякучая, гарачая збянтэжанасць сціскае сэрца.

Я заўсёды раблюся бездапаможным, губляюся і ніякавею перад тым, што адышло і патаемна, беззваротна знікла.

Двое мужчын, нэндзных і прыгорбленых, нападобе тых, што грабуцца ў гарадскіх кан тэйнерах са смеццем, прытрымліваючы ў адтапыраных кішэнях бутэлькі, як іншы раз іх называюць — паўтаракі, з саладжаваю ўсмешкаю на бяскроўна-адутлаватых тварах прыспешваюць да пусткі з чорнымі, разложыста-крывымі яблынямі. Прысядаюць, падымаюць пераспелыя апады ў збэрсанай траве і ідуць да гузаватага пня, наўкруга якога стаяць прынесеныя з таго ж магазіна тры блакітныя пластмасавыя скрынкі. Садзяцца на іх. I, знайшоўшы тут, каля скрыняў, хрусткія пластыкавыя шклянкі з-пад ёгурту ці смятаны, ставяць іх поруч з зялёна-цёмнымі паўтаракамі на чорны і шырокі, як патэльня, круг тоўстага пня — даўнейшай спілаванай яблыні альбо грушы. I «стол» у выглядзе пня з сіняватымі на ім бутэлькамі і лабатымі ружовымі яблыкамі нагадвае ўжо нацюрморт у стылі Ван-Гога. Адзін з мужчынаў, у якога абпалена ці парэзана вуха, выглядае падобным да знакамітага мастака.

Нарэшце я скупа ўсміхаюся, узрадаваўшыся сваёй знаходцы і параўнанню.

А бутэлькі і пластыкавыя шклянкі з-пад ёгурту, убачаныя на пні, уваскрашаюць у маёй памяці прыгожую крышталёва-срэбную шклянку, увітую разьбянымі кветачкамі і лісцем, што стаяла тут, у магістраце, на карычневым выштукаваным століку каля акна, прыцемненага цяжкаю цёмна-зялёнаю гардзінаю. На белай, выгафтаванай сурвэтцы ўзвышаўся дзюбаносы сіфон, поўны гэтай самай шыпучай, тады яшчэ нязнанай вады-газіроўкі...

Вайна для нас, падлеткаў, была не толькі страшнаю, але і незабыўна цікаваю і незвычайнаю. Наўкруга, у прышашэйных канавах, палохала і заманліва хвалявала шарэнга ўпокат складзеных чырвоных перыстых мінаў, горбы залацістых узрывальнікаў, парцяных сумак з смярдзючымі гумовымі супрацьгазамі, папяровых пакетаў з патронамі, кінутых вінтовак з найбольш адбітымі, зламанымі прыкладамі, агідных, як зялёныя чарапахі, гранат-лімонак.

Але цікава было не толькі кінуць у агонь залацісты ўзрывальнік, які да вугольчыка, як шуфлем, счышчаў усё вогнішча, ці ўсадзіць у ваду вінтоўку з адбітым прыкладам і стрэліць, дастаўшы з рэчкі ўжо кароткі, без рулі, зломак.

Страшна зманліва і спакусліва было гуляць у сапраўдную вайну, ганарыста хадзіць перад носам у самое смерці. Ад радасці і боязі ажно займала дух, калі ты, падкраўшыся да адчыненага акна ў ортскамендатуры, у таго сухарлявага афіцэра з срэбнымі вітымі пагонамі мог схапіць з падваконніка якую-небудзь дробязь, напрыклад пляшку з воскам і цвёрдым кнотам, каб запаліць яе дома, бо газы не было, альбо сцібрыць пачак цыгарэт з прыгожымі залацістымі ільвамі, каб разам у грамадзе раскурыць слабыя, як націна, цыгарэткі...

Альбо тут, у магістраце, які вартаваў немалады ўжо, нават сіваваты мужчына з адною трохі каротшаю нагою, што хадзіў неяк перавальваючыся на адзін бок. Выбраўшы момант, калі ён адлучаўся з магістрата і надоўга знікаў у дашчанай прыбіральні з ганарыста задзёртым дахам і выпілаванымі сэрцайкамі ў абодвух дзвярах, мы ўміг вока, як касяк малькоў на плыткім плёсе, шугалі сюды, у магістрат. Напярэймы адзін адному ўрываліся ў кабінет з масіўным сталом, удэкараваным зялёным сук-ном, на якім, нібы касцельная вежа, уздымаўся белы тэлефон з нікеліраванымі відэльцамі. На іх, як у спартсмена з цырку, які ляжаў на спіне і пакручваў нагамі другога, умясцілася галаватая слухаўка. Але найперш мы рваліся да сіфона з шыпучаю вадою, апякаючы рот і душу незнаёмым смакам.

Аднак шыпуча-даўкай, пякучай газіроўкі мы пакаштавалі не больш як разы са два, покуль нехта не зняў слухаўку і, па-дурному крыўляючыся, не загалёкаў у тэлефон. I невядома адкуль узяўся паліцыянт, напэўна, прыбег з блізкае пошты, пакліканы ці выпраўлены ў магістрат тэлефаністкаю. I мы не ўсе, але недзе цераз аднаго пакаштавалі ўжо чорнай гумы. Даўганогі, вусаты здаравіла з сіпатым голасам, у чорнай форме з сівымі закарвашамі і каўняром і даўгадзюбай шапцы, стаўшы ў парозе, сек нас няшчадна. Мяне, меншага, ён нібы пашкадаваў. Але тыя, каго гума злавіла і па-вужынаму лягла на плечы, доўга насілі памятныя жаўтлява-фіялетавыя пісягі.

Прыгадаўся і старшыня ўправы, рослы мужчына ў шарым капелюшы, рыпучай карычневай скуранцы і з эспаньёлкаю — вузкаю бародкаю на нерухома злосным твары. Помніцца нават яго зусім не шляхетнае, што ніяк не пасавала да шыракаполага капелюша і рыпучай скуранкі, прозвішча — Чабоцька. Ён неяк нечакана прапаў, арыштаваны немцамі за сувязь з акоўцамі, і заміж яго з’явіўся праставаты, у пацёртым касцюмчыку вясковы дзядзька Жалязоўскі ці Жалязніцкі, былы дырэктар пачатковай, спаленай ужо партызанамі беларускай школкі.

У нас, у мястэчку, была тады сямігодка. Аднак далей чацвёртага класа ніхто не хадзіў — старшакласнікі пабойваліся вывазу ў Нямеччыну.

Толькі ў нашым трэцім да нейкай пары яшчэ сядзела на задняй лаўцы перарослая, гадоў чатырнаццаці ці пятнаццаці, чарнява-валавокая, падобная да яўрэйкі, Сямашкава Броня. Скоса пазіраючы на заднюю лаўку, у класе шапталіся дзўчаткі, што Броню пасылае ў школу ксёндз і што на святы, калі працэсія ідзе наўкруга касцёла, Броня, адзетая ў бела-ружовы вуаль, не толькі сыпле з прыгожага плеценага кошычка ксяндзу пад ногі папяровыя ці жывыя кветкі, а днюе і начуе ў яго плябаніі.

Але Броня як нечакана з'явілася ў нашым класе, так нечакана і знікла. «Радзіць будзя», — чырванелі ад сораму і пырскалі з'едлівым, калючым смяшком дзяўчаткі, падымаючы над ружовымі вушамі заплеценыя коскі.

Праўда, праз колькі месяцаў на тутэйшай пясчанай вуліцы я ўбачыў блакітную каляску і зблажэлую, бяскроўную ў твары Броню. Каптурок у калясцы быў дбайна завешаны лёгкаю, нібы шоўкаваю полачкаю. Броня, згледзеўшы мяне, усё ж сарамяжа адвярнулася.

Ішоў ці, дакладней, толькі пачынаўся чацвёрты год вайны, было светлае прадвесне, калі акрыялі і заварушыліся, нібы мурашкі, і пачалі дапякаць немцаў увішныя партызаны: гарэлі і ўзрываліся то склады пры чыгуначнай станцыі, то вагоны. Тады немцы сталі чужацца ўсіх і ўсіх падазраваць, нават дзяцей, у тэрактах.

Але мы асцерагаліся не старых, гультаявата абыякавых тодаўцаў, што адбудоўвалі спалены тартак, а параненых на фронце танкістаў у чорнай уніформе, ганарыста-баявітых лётчыкаў у адзежы колеру марской хвалі, нарэшце — жандараў у салатавым убранстве. Словам, усіх, хто ачуньваў, ішоў на папраўку ў вайсковым шпіталі, што размясціўся ў даваенным туберкулёзным санаторыі, адзіным у мястэчку чатырохпавярховым будынку. Яны, трохі асалавелыя ад кілішка рому ці бенедыкціну, чапляліся да дзяўчат, а нас, падлеткаў, вылоўлівалі, як дыверсантаў, ператрасаючы кішэні і сумкі з адзінока-сумным падручнікам і двума-трыма сшыткамі. Шукалі, вядома ж, міну ці зброю. А можа іх насцярожвалі нашыя пілоткі, згубленыя пры адступленні рускімі байцамі і падабраныя намі дзенебудзь у жыце, ці чорныя, з гузамі-падушачкамі, шлемы савецкіх танкістаў, якія насілі мы. У мяне заміж самаробнай торбы, пашытай з дзяружкі ці палатнянай полкі, па сцягне біла парцяная, колеру хакі, сумка ад выкінутай і парэзанай на рагатку супрацьгазавай маскі.

Пры немцах мы, дзеці, хадзілі ў рускіх пілотках і перашытых збольшага гімнасцёрках, пры рускіх — у нямецкіх шыпаватых ботах і зеленкаватых, таксама пераліцаваных мундзірах.

Мо таму, убачыўшы рускую вайсковую фор му, п'янаватыя нямецкія танкісты ці лётчыкі, пасінелыя ад помсты і злосці, пачыналі страляць над нашымі галовамі з кароценькіх чорна-вугальных вальтэраў і падбягалі да нас.

I вось тут, недалёка ад магістрата, якраз насупраць цяперашняга прадуктовага магазіна, двое п'янаватых афіцэраў у салатавай форме і ганарыста ўзнятых фуражках запынілі Сямашкаву Броню. Я падышоў якраз тады, калі рука аднаго з іх, даўгашыяга, у акулярах, вылузалася з чорнай скураной пальчаткі і пашылася ў кішэню, выцягнуўшы адтуль некалькі загорнутых у ружаватую паперку, мусіць, танных ледзянцовых цукерак.

Што сказаў немец, я не дачуў. Я толькі разабраў, як аднеквалася Броня:
— Ой, што вы, што вы!

Другі, прыгнуўшыся, зазіраў пад узняты дашак дзіцячай каляскі. Раптам агідна зморшчыўся, адвярнуўся, як ад чаго смуроднага, і істэрычна, тонкім фальцэтам ускрыкнуў:
— Юда! Кlеіnеr jude! Малы юда!

Я толькі цяпер сам заўважыў і падумаў пра тое, што Броня з кучараваю чорнаю галавою і лупаценькімі вачыма была падобная да жыдовачкі. Мусіць, да яе было падобнае дзіця, што ляжала ў калясцы. Даўгашыі, у акулярах, афіцэр, што частаваў Броню таннымі цукеркамі, імгненна расшпіліў кабуру і выцягнуў кароценькі, нібы без рулі, пісталет. I чорны, як сажа. Як цяпер здагадваюся, гэта, напэўна, быў вальтэр.
— Sich legen! Легчы!

Пад нагамі ў мяне топкім багнішчам загайдалася зямля. Я спыніўся і схаладзеў, чакаючы нечага страшнага.

Збялелая Броня, абхапіўшы распасцёртымі рукамі блакітную каляску, бездапаможна, нібы беспрытомная ужо, прыкленчыла пры ёй.

За мною нехта цяжка і густа засоп. Я азірнуўся: перапалохана курчылася наша суседка Леакадзія, паўнявая і даволі прыгожая маладзіца, з бялявым тварам, абсыпаным, як у анёлка, залацістымі кудзеркамі. Трымаючы аберуч на ўзроўні цяжкаватых грудзей шары фанерны чамаданчык, яна як бы закрывалася ім. Гэта быў той самы пакоўны чамаданчык, які на местачковай таўкучцы так спрытна адчыняўся, паказваючы ў глыбі сябе танныя, але і слабенькія цыгарэткі, дарагія, удушлівыя цыгары, смярдзючыя брускі дрожджаў, беласнежную драбнату таблетак сахарыны, і гэтак імгненна зачыняўся, калі пачыналася паліцэйская аблава.

— Аufschtehen! Устаць! — чорны, як сажа, пісталет ткнуўся ледзьве не ў самы Бронін твар.

— Што ж гэта яны, недавяркі, да маладзіцы маюць? — да мяне данёсся атрутна-задушлівы пах накуранай Леакадзіі.

— Laufen! Бегчы! — левая рука жандара растапыранымі ўчэпістымі пальцамі схапіла за плячук шарага жакеціка, і ён, жакецік, не вытрымаў — разарваўся, паказваючы паджоўклую вату.

— Пан Яблонскі! Пане, ратуйце маладзіцу! Вы ж ведаеце па-нямецку, — бездапаможна, неяк пахаўтурнаму залямантавала Леакадзія, заўважыўшы па другі бок вуліцы рослага, з падбрытымі вусікамі, ружовашчокага арганістага з нашага парафіяльнага касцёла. Не ў прыклад усім местачковым мужчынам ён хадзіў без кепкі, пабліскваючы чорнаю, напамаджанаю брыялінам і акуратна — на прабор — як у галівудскага актора, зачэсанаю цёмна-русаю галавою.

— Laufen! — голас нямецкага афіцэра пачаў злосна зрывацца.

— Што гэта ён кажа? — папярхнулася тытунёвым дымам, закурыўшы новую цыгарэтку, сытая, з анёлкавым, нібы дзіцячым тварам, баявітая на таўкучцы, а тут чамусьці зніякавелая Леакадзія.

— Кажа, каб бегла, — падказаў я, бачачы, як афіцэр падпіхае ў плечы нерухома-змярцвелую Броню.

— Маўчы, ты ўжо знаешся, — трасянула
сваімі белымі кудзеркамі Леакадзія.

Другі немец, трохі адышоўшыся, абыякава і маўкліва цікаваў за ўсім. Пэўна ж, бачыў, як шалеў ад злосці яго таварыш, але ні адгаворваў, ні перапыняў яго.

— Пане Яблонскі! — Леакадзія падняла руку, дзе ў двух адтапыраных пальцах дыміла
кругленькая нямецкая цыгарэтка.

Спатажаны і гэтым зазыўным крыкам і ўжо ўбачанаю сцэнкаю, арганісты нечакана перастаў размахваць шырокімі калошамі штаноў — запаволіў крок.

— Пане, вы ж ведаеце па-нямецку, — зноў
бездапаможна зяхнула і задыхнулася Леакадзія.

Яблонскі асцярожна і чуйна, як успуджаны заяц, ледзьве не прысеў. Прыгледзеўся, каб пераканацца дакладна, што там, наперадзе, робіцца, і неяк бокам, як ходзяць па вузкай кладцы, памалу пачаў адступацца назад. Спатыкнуўся аб горб вытыркнутага з зямлі каменя, калупнуў яго лапацістым наском карычневага туфля і, сутулячы ад страху шырокую спіну ў балонкавым пінжаку, прыспешыў крок, схаваўся за блізкім рогам высокага плота.

— Па ксяндза трэба бегчы. Па ксяндза! — Леакадзія лёгка падкінула пад паху фанерны чамаданчык, абвіла яго белаю поўнаю рукою, на якой ажно хавалася вострая костачка локця. — Я падышла б да іх сама, але пад ліхату і мяне застрэляць, ці благое што ўчыняць. Яны ж п'яныя. Набраліся, як мурза гароху. — Яна крутнулася на сваіх чорных, лакіраваных, з замшавымі дзюбкамі, цяпер даношаных, а некалі, пэўна, дарагіх туфлях. — Трэба клікаць ксяндза. Дзіця ж яго. Яна, Броня, яму...

Але выратаваў Броню і дзіця не ксёндз, а дурнаваты Васіль, што выпадкова, як і ўсе мы, надарыўся тут. Замурзаны, нямыты, у вайсковай фуражцы з малінавым аколышам, але без брыля, у вайсковых галіфэ з незавязанымі матузкамі — усё знятае ці не з забітага байца, — Васіль раптам выскачыў з-за плота і, наблізіўшыся да афіцэраў, голасна, трохі гаркава прагудзеў:
— У-у, немчура!

Не думаю, што ў гэтым гаркавым выгуку афіцэры маглі ўлавіць нешта зняважлівае, але перад імі прабег нягеглы і падазрона дурнаваты, прыбраны ва ўсё рускае вайсковае, і што, можа, ён — пад выглядам хворага падасланы партызан, напэўна западозрылі. Бо тут жа пачулася кароткае, як стрэл:
— Halt! Стой!

Васіль таксама, мусіць, ведаў гэта нямецкае страхатлівае слова, бо тут жа даў у ногі. Я бачыў, як замільгалі яго ружаватыя пяты. Яны і паддалі нямецкім афіцэрам раз’юшанай злосці. Афіцэры ўскрыкнулі ўжо разам ад дзіва і нечаканай разгубленасці. Яны рвануліся ўслед за Васілём, забыўшыся пра «юдэн кляйн» і яго лупаваценькую маці. «Дагнаць і застрэліць» — вось што ўжо зваблівала іх. I мне помняцца іхнія боты з гранёнымі шыпамі на падэшвах і блішчастымі жалезнымі падкоўкамі на абцасах. А можа, гэта не іхнія, не афіцэраў, а радавых нямецкіх салдатаў. Можа, мне помняцца боты, якія насіў сам, знятыя з двух забітых нямецкіх салдатаў — адзін большы, з шырокаю ўверсе халяваю, другі — меншы. Як яны іскрыста і шыпуча рэзалі лёд... А тады гэтакія боты нясліся ўпагон за нямытым, малахольным Васілём. У той дзень на местачковай, як і цяпер, пясчанай вуліцы я стаяў босы, чуючы цяпло мяккага, як попел, перацёртага пяску. А Васіль, прыгнуўшыся, матляючы доўгімі рукамі, напорыста бег. I, неразважны, неразумны дзівак, якраз сярэдзінаю вуліцы.

Я ажно прысеў і зажмурыўся ад страху, бачачы, як даўгашыі, у акулярах, афіцэр прыкленчыў і на ўскінутую левую руку паклаў свой кароткі чорны вальтэр. Не вельмі гучны стрэл падняў толькі з блізкага куста бэзу маладых шчабятлівых вераб'ёў, што спуджана разляцеліся ў розныя бакі, а Васіля пакінуў жывым. Тады выстраліў другі, і Васіль трохі пахіснуўся. 3 галавы ў яго зляцела і, робячы круг, упала сярод вуліцы ў сухі, шары пясок круглая, без брыля, фуражка з малінавым аколышам. А трэці стрэл нібы пранізаў маё сэрца — Васіль падае. Прыглядаюся лепш — не. Гэта ён заварочвае ў завулак, ажно сустрэчны вецер задзірае стрэшкаю яго рыжавата-сонечныя валасы.

«Уцёк», — з палёгкаю ўздыхаю я. Але нямецкія афіцэры, нібы не верачы, яшчэ бягуць упагон.

Беражонага, як кажуць, Бог беражэ. Але і неразважнага, хворага на голаў Васіля, што не вельмі бярогся, асцерагаў таксама. I не толькі тут, на пясчанай местачковай вуліцы, але і ў нязнанай, чужой для яго Нямеччыне. Бярог праз усю вайну, каб вярнуць дадому дагледжанага, у новым касцюмчыку, які ў родным мястэчку неўзабаве абнасіўся, сцёрся, і Васіль у ім стаў тым самым знаёмым, нямытым, недагледжаным, малахольным Васілём. А сталася тое, што нехта з местачковай управы выкрасліў са спіса прозвішча свайго знаёмага ці падкупленага і ў таварным цягніку, які стаяў недалёка ад вакзала, у карычневым вагоне апынуўся ён, хворы на голаў Васіль Таўкун. Мне прыгадваецца, як яго маці, рослая, худая, касцістая кабета з касаватым вокам, што ўсё бліскала вялікім бялком, стаяла зводдаль закрытых вагонаў з белым клуначкам у руцэ — падаянкаю, як кажуць у нас, і ніяк праз варту злосных і няўмольных паліцыянтаў не магла прабіцца да вагона.

Выратаваны Васілём хлопчык, што ляжаў у калясцы, благаславёна і шчасліва рос — Броню з дзіцем ці то за пакаёўку, наймічку, ці, праўдзівей, каханку забраў да сябе Яблонскі, той самы арганісты з местачковага касцёла. А ксёндз, як закрылі касцёл, зрабіўшы там склад солі, пераехаў у Польшчу. Яблонскі тады пры сваім доме, адкрыўшы малітоўню, прытуліў вернікаў, асабліва старых адзінокіх бабулек, што даверылі яму не толькі душу, але і прыхаваныя на чорны дзень, на смерць дробныя залатнікі. Колькі іх сабраў Яблонскі — невядома, але нехта ў знакамітую пару барацьбы з валютчыкамі падказаў. Забраўшы тыя залатнікі, Яблонскага, вядома ж, судзілі, і там, у турме, ён нібы звёўся...

Ціха паходжваю ўздоўж нізкага плоціка, што падпірае навіслыя, яшчэ не асыпаныя кусты акацыі. Нада мною суха шапоча высокі, як вулканічны фантан, стары шурпаты сохарань. Вецер, што пачынае ўсходжвацца, прадказваючы змену надвор'я і дождж, сыпле, рве на дрэве пажухлае лісце. Сохараня, дарэчы, я не помню, помню толькі крывую нахіленую, як неапалітанскую, ружовую сасну. Я туліўся за яе, калі рослы, сіпаты паліцыянт няшчадна сек гумаю старэйшых хлопцаў, выпусціўшы з магістрата толькі мяне.

Аднак ужо шчоўкае замок. На цэментовых прыступках стаіць прывабна-спакуслівая, стройная маладзіца.

Я ўслед за ёю ўваходжу ў былы магістрат, а цяпер адміністрацыю мястэчка. Той самы калідорчык з дзвюма бела-ружовымі грубкамі. Дзверы, якія адчыняю, папярэдне пастукаўшыся, здаецца, таксама тыя ж. За імі — ніжэйшы і нашмат паменшалы кабінет. Вялікага стала з зялёным сукном і белым тэлефонным апаратам, на нікеляванай вілцы якога ляжала галаватая слухаўка, таксама няма, як няма і круглага століка з вышыванай сурвэткай, на якой стаяў дзюбаты сіфон і разьбяная крышталёвая шклянка.

Сталы два: адзін пры акне, заслоненым малочнымі палоскамі модных цяпер вертыкальных жалюзі, з бэжавым камп’ютэрам на ім, другі — напроці дзвярэй, са стосам папак, настольнаю, як нага коніка, востраю ў каленцы лямпаю і... бялявай, кучарава-прыгожаю галоўкаю пад ёй.

Кучаравая галоўка падымаецца, і варушацца спакусліва поўныя губкі:

— Не, вугаль мы яшчэ не выпісваем.

Я ўсміхаюся і дастаю з нагруднае кішэні камандзіровачны бланк:

— У мяне іншая да вас справа.

— Ой, я ж пераблытала вас Бог ведае з кім.

— Бывае... Я таксама аднаго, што круціўся тут на веласіпедзе, таксама пераблытаў... Дарэчы, ён і напытваў пра вугаль і дровы.

— Гэта, мусіць, ксёндз, як мы кажам, — пухлыя губкі хукаюць на пячатку, і на адвароце бланка застаюцца два фіялетавыя кружкі.

— Ксёндз, кажаце?..

— Ну, гэта мы смяёмся. Бацька ў яго быў ксёндз. А мо выдумляюць.

— А маці яго жыве?

— Ды хіба вы яе знаеце? Ой, нагаварыла я тут... — чырванее і сарамяжа хавае свае шарыя вялікія вочы мілавідная сакратарка. А потым, перавярнуўшы мой камандзіровачны бланк, нарэшце чытае, хто і адкуль я. — А прозвішча ў вас, як нашае.

— Скажэце, а вы часам не дачка Леакадзіі? — нарэшце смялею і пытаюся я.

— Бабуля ў мяне была Леакадзія. А што? — На мяне зноў падымаюцца вялікія шарыя вочы. I на адным з іх я бачу трохі нібы ўсечаную зрэнку. Як помніцца, такая зрэнка была ў нашай местачковай гандляркі Леакадзіі Чарток.

— Паўміралі нашыя бабулі. I ўсе на рак хварэлі. Пад намі знайшлі радон, а ён, кажуць, радыёактыўны. Аблучае. Але санаторыю будуюць, вялікую — на тысячу семсот месцаў. Гоняцца за грашыма, а што ім рак.

— А вы мне пра ксяндзову маці, — перабіваю сакратарку, — так нічога і не сказалі: жыве ці не?

— Гады чатыры назад, як памерла. Адмучылася, застаўшыся без ног. Не глядзеў яе гэты арганісты. Кіне адну, хворую, у хаце, а сам — то на пахаванне, то на малебны.

— А ён, арганісты, як?

— Ого, які спраўны дзед. Касцёл адваяваў, а цяпер на хорах так іграе, ажно касцёл разлягаецца.

— Хіба ўцалеў там арган?

— Ёніку купіў.

Дзверы прыадчыняюцца, і ў кабінет зазірае мужчына ў пляскатай кепачцы. Ён — «ксёндз». Сакратарка нагінае голаў у бела-залацістых, як у баранчыка, кудзерках, і чуваць, як яна нястрымана пырскае смяшком. I мае вусны торгае нечаканая ўхмылка. Я згортваю і хаваю ў пацёрты, яшчэ не абмяняны пашпарт камандзіровачны бланк.

У калідоры размінаюся з чарнявым, прыкметна пасівелым на скронях мужчынам. I нават пачынаю сумнявацца, што менавіта ён, ужо абсыпаны срэбрам на скронях, ляжаў у блакітнай калясцы недалёка адсюль, ад даўнейшага магістрата альбо цяперашняга будынка адміністрацыі, і яго, як і яго маці, нечакана выратаваў ад смерці, трапіўшы пад кулі, хворы на голаў Васіль...

Нарэшце, як з глыбокага віру, выплываю на сонечна-мройны, успенены ветрам дзень. На душы бруіцца, кіпіць незразумелае, дваістае пачуццё: як радасна, як шчасліва, што таго страшнага і даўняга няма, і як шкода, і як тужліва, што няма і болей не будзе мае светлае пары — майго ужо забытага дзяцінства.

9—10 кастрычніка 1999 года

Ноч на Галавасека

Пахла, ажно зводзіла ў роце, церпка-гаркаватым смолкім ядлоўцам.

Рослы, трохі сутулаваты Сцёпа Галаскок раздзьмуў крылы пляскатага носа і, выцягваючы жураўліную шыю, яшчэ раз нюхнуў даўкае паветра. I нарэшце адчуў, што ён дома. Зялёнай радзюжкаю паўмяж перад ім разаслалася доўгая лагчына, зарослая круглымі і калючымі, як згорнутыя вожыкі, ядлоўцавымі кустамі.

Сцёпа запаволіў крок і спыніўся. За яго спіною з палёгкаю ўздыхнулі пяцёра ўзброеных аўтаматамі мужчын у сцёганых вайсковых куртках. Як і ў Галаскока, на іхніх спінах спражкамі паблісквалі і набухла ўздымаліся, нібы прыгнятаючы іх, пакоўныя, набітыя толам плечакі. Па-малалетняму танюткая, з бялявым валавокім тварам дзяўчына, адзетая таксама па-вайсковаму — куртка, кубанка, галіфэ, — стомлена паставіла каля сваіх ног у парусінавых боціках зачахлёны, падазрона цяжкі чамаданчык.

Змяркалася. Бэзавы поцемак церушыўся на ялавінную, усыпаную ядлоўцамі лагчыну і на абгладжаныя, як боханы, груды з чорнымі копамі панурых хутароў пры іх. Адтуль, перасякаючы малаежджы, заглушаны сіва-ліловымі каткамі гасцінец, бегла дарога. Ужо байчэйшая, парэзаная глыбокімі каляінамі, поўнымі глеістай дажджавой вады.

За спадам, у даліне, атуленая рэдкімі, асыпанымі ўжо вербамі, яна па калені танула ў цьмянай ленце наравістае рэчкі, за якою на апоўзлым касагоры расцягнулася вёска. Гэта былі яго, Галаскокавы, Погіры.

А далей, наўпрасты, дзе ў маладым хмызняку знікаў малаежджы гасцінец, прыцішылася, пазавешваўшы вокны, без ніводнага агеньчыка баязлівае мястэчка. Карбітныя агні свяціліся хіба ў ліхтарах з цяжка апушчанымі адвесамі каля галоўных стрэлак на чыгуначнай станцыі.

Адтуль і ўзняўся, прынёсшы за сабою глухаваты стрэл, ружовы агеньчык запальнае кулі. Зрабіўшы невысокую дугу, агеньчык нечакана згас над чорнымі купамі прыгорбленых хутароў.

Як здагадаўся Галаскок, перапуджаная якім-небудзь шоргатам ці нават проста сутоннем, з бункера пры чыгуначным мосце страляла варта — тых некалькі нехлямяжых, нібы адрошаных, рускіх палонных пры двух-трох стараватых немцах.

— Адкуль гэта? — першым страпянуўся камандзір групы, смуглявы, скохнавокі, падобны да татарына, але прыгожы Нагаеў.

— 3 бункера, з чыгуначнага моста б’юць, — спакойна, разважна, нават з непрыхаваным смехам растлумачыў Галаскок. — Але болей ад страху.

Нагаеў нерваваўся. Ды было чаго. Спецгрупа, якую на месца дыслакацыі, у Ліпічанскую пушчу, вёў Галаскок, страціла ўжо двух чалавек. Першага яны не далічыліся адразу, як прызямліліся ў Налібоцкіх лясах каля возера Кромань. Ці ў яго не раскрыўся парашут, ці ён трапіў у рукі якой-небудзь засады — невядома. Завітаўшы на хутар, яны адно даведаліся, што тутэйшыя прылесныя вёскі прачэсвае шунаеўскі батальён. Каб не заспела пагоня, прыйшлося спешна пакідаць, як здалося напачатку, прытульныя Налібоцкія лясы.

Другога разведчыка, Секінаева, чорна-сіняватага, каржакаватага асеціна, згубілі пры больш загадкавых абставінах, калі пераплылі ўжо Нёман, шчасліва натрапіўшы на лодку, што стаяла пры старой алешыне недалёка ад цаглянай каробкі спаленага млына — пэўна, паравога. Ён, Секінаеў, пераеўшы на тым жа хутары нечага нястраўнага ды яшчэ запіўшы атрутным самагонам, ледзьве паспяваў распапружваць штаны. На гэты раз па сваёй патрэбе ён адлучыўся ў яр, густа заглушаны кустамі шыпшыны і ценькім маліннікам з высокаю крапівою.

На ўсякі выпадак, перабегшы з палявое дарогі ў хваёвы, зялёна-блакітны маладняк, яны можа з гадзіну чакалі Секінаева, але ён так і не аб'явіўся. Прыклікаўшы да сябе пастуха, пасінелага й босага хлопца, нарэшце дачуліся, што ўчора і сёння тут, пры вёсцы, шнырылі акоўцы. Не зважаючы на тое, што Секінаеў не знайшоўся, група рашыла адыходзіць ад падазрона небяспечных воўчых яроў.

Пасля нялёгкага дзённага пераходу, цяняючыся болей па прылесных і палявых дарогах, абыходзячы шашу і людныя скрыжаванні, яны, знясіленыя і змораныя, нарэшце апынуліся тут, у ядлоўцавых кустах, на прырэчнай даліне блізка Галаскокавай вёскі з літоўскаю ўжо назваю — Погіры.

Не быўшы два гады дома, Сцёпа Галаскок патурзваўся ад неспакою. Яго, як ад сыраватага холаду, калацілі дрыжыкі.

У прагале старых купчастых і ўжо трохі згалелых вербаў, выставіўшы вушаты канёк, вызірала першая хата з невялікім трохкутнікам шчыта і апоўзлым саламяным лобам. За ёю, ужо трэцяю з канца, да густа-зялёнай ліпы тулілася замшэлаю страхою яго, Галаскокава, хата.

Галаскок размашыста чарпануў развешаны між высокіх двух кустоў гамак ліпучай павучыны і, чуючы ў жмені сухую жарству мух, інстынктыўна падаўся да блізкага стромага берага, які штогод у паводку падмывала наравістая рэчка і з якога ўжо была выразна відаць родная хата. Там — маці і сястра. Жывыя яны ці не? Сэрца ў Галаскока зашчымела і, як пасля лішняй чаркі, свет мройна калыхнуўся — на вочы набеглі слёзы.

Сястра яшчэ перад вайною, выйшаўшы замуж за сляпога на адно вока хлопца, праз тыдняў два ўцякла дадому. Так і жыве пры мацеры — ні дзяўчына, ні ўдава. Не брыдкая з твару, яшчэ і кавалераў прыманьвае. Але, апёкшыся на першым замустве, ці рошышся на другое?

Пэўна ж, варта было б наведацца дадому. Але ці дазволіць камандзір групы — злосны, з падцятымі губамі Нагаеў. Ды ў вёсцы, што стаіць пры самым чыгуначным мястэчку, ці мала на каго можна нарвацца. Немцы ўстрывожаныя і мсцівыя, як ніколі. Блізіцца фронт, і ад партызанаў ратунку няма — дыверсія за дыверсіяй. Таму ў прышашэйныя вёскі нагнаны ўкраінскія батальёны і там-сям расселены казацкія сотні. Пры чыгуначных пераездах і скрыжаваннях дарог зажаўцелі зрубленыя са свежага акоранага дрэва бункеры — невялікія дамкі, абнесеныя тоўстым сасновым валам з пяском усярэдзіне і чорнымі проймамі для вінтовак і кулямётаў. Можа, яны, вусатыя данцы ў чорных бурках з плеценымі нагайкамі, з'явіліся і тут, у родных Погірах.

Сцёпа Галаскок злосна варухнуў плячыма, падтрос вышай абрыдлы мулкі плячак з толам і спешна вярнуўся назад, да прыцішаных узброеных мужчын, тым больш, што з грудка, з хутароў, пэўна, у вёску спускалася фурманка, едка парыпваючы адным колам.

Сцёпавы рукі ўмомант выпусцілі брызентавыя рамяні цяжкага плечака і хапіліся за кароткі аўтамат з грубаватым дыскам, што вісеў на грудзях.

Глыбей у кусты адступіліся ўзброеныя мужчыны, падняла свой цяжкі чамаданчык і радыстка.

— Но-о! Ты чаго баішся? Воўка счуў ці што?

Па высокім, трохі гугнявым голасе чуйны Галаскок распазнаў, што едзе хутаранец Старук.

«Браць ці не браць яго?» — на які момант разгубіўся ўспалошаны Галаскок.

Бо яўнай помсты на гарбаносага, з пукатымі, як у рака, вачыма, старога ўжо нервова-трапяткі Галаскок не меў. Гарачым кіпнем помслівая злосць падымалася толькі на яго сына, аднарукага — другую маладым падсадзіў у сячкарню — Юзафа ці Юзіка, свайго равесніка, што падаўся нейкім пісаруком у нямецкую ўправу і разам з двума немцамі на грузавіку прыязджаў арыштоўваць яго, былога савецкага міліцыянера, — Сцёпу Галаскока. Выратавала тады ліпа, на якую ў міг вока (можа, падагнаў страх) Галаскок ускораў залезці. Адтуль, зверху, і бачыў, як, ператросшы гумно, хлеў і хату, двое рослых немцаў ад помслівай злосці, што нікога не знайшлі, тут, пад ліпаю, пачалі біць збялелага, ужо, мусіць, гатовага да смерці бацьку. Каб немец быў адзін, то Сцёпа Галаскок не стрываў бы, гэльцнуў з ліпы на яго, зваліў і, вядома, вырваў бы вінтоўку...

Перапалоханы, пабіты на горкае яблыка, бацька з гэтага здарэння, ці, як ён казаў, прышчакі, пачаў чахнуць, покуль не захварэў зусім.

А ён, Галаскок, праседзеўшы з тыдзень у снапах, у пашарках, што стаялі яшчэ на ржышчы, нарэшце прызнаўся сястры, што будзе ўцякаць у Расію. Яна расстаралася добры брус сала і разам з немалым акрайцам хлеба прынясла сюды, у схрон. Нямецка-савецкі фронт Галаскок перайшоў ужо за Смаленскам...

— Но-о! — пагукваў раз за разам на каня, што, счуўшы ў кустах людзей, натапырваў вушы, насцярожаны, мусіць, і сам Старук. — Но-о, каб ты!..

«Трэба браць, не ўпускаць яго», — раптам рашыў Галаскок, убачыўшы, як на фоне зеленаватага неба варушыцца і расце, набліжаючыся, чорны калматы сілуэт канёвай галавы са скобкаю дугі.

Галаскоку прыгадалася, як раненаму ў плячо яшчэ на першай сусветнай вайне Старуку недзе з Амерыкі ішлі даляры — пенсія за інваліднасць, і як ён, Старук, ганарыста даваў грошы свайму аднарукаму Юзафу, калі яны, погірскія хлопцы, выбіраліся ў мястэчка на фэст. О, як зайздросцілі яны ўсе, бяднейшыя, аднарукаму Юзафу.

За гэтыя амерыканскія грошы ён і ў гімна зіі, у Лідзе мог вучыцца, а яны, яго равеснікі, скончыўшы шэсць-сем класаў, браліся за плуг, думаючы, каб як гэта вырвацца ў Францыю, у шахты, на добрыя заработкі.

I вось едзе яго бацька, Базыль Старук. Юзіка Старука з управы ён, Сцёпа, не ўпаляваў, затое сам у рукі едзе яго бацька.

«Браць, толькі браць». — Галаскок азірнуўся на кусты, за якімі прыгнуліся пяцёра ўзброеных, і прыглушана падаў голас: — Стараста едзе!

— Неужели? — перакінуў цераз голаў брызентавы пасак аўтамата даўганосы і недарослы намеснік камандзіра групы Ягор Сазонаў.
— Ты не абазнаўся? — перапытаў Нагаеў.
— Як гэта абазнаўся, стараста, кажу, — яшчэ раз змахляваў Галаскок. — Ён з тутэйшых хутароў.
— Хорошо, сама мышка... — Сазонаў шчоўкнуў бяспечнікам аўтамата.
— Ты што, страляць нельга, — папярэдзіў Нагаеў. — Мы і так яго, голымі рукамі...

Не толькі конь, але і глухаваты ўжо Старук счуў, што наперадзе нехта ёсць — нібы варушацца ў прыцемку цені і рвецца нечы невыразны голас.

Старук прыўстаў на калені і наструненаю ляйчынаю шлёпнуў каня. Той захроп і наўска пыта з ляскатам панёс воз. Яшчэ мацней зарыпела, захадзіла ўлукаткі крываватае кола.

I пачулася ўжо глухавата-расцяжнае, нямоцнае, але ўладна-пагрозлівае:
— Стой... тваю маць!

Гэта крычаў Нагаеў.

Фурманка спынілася, але ўсяго на які міг, каб скіраваць назад. Раз-другі свіснула, пэўна, балючая вузлаватая пуга. Едка зарыпелі гужы, завішчаў, сцялежыўшыся трохі, воз.

— Но-о, пайшоў, сівы! — пудкі голас фурмана вырваўся з прыцямнелых ядлоўцаў.

Фурманка, перавальваючыся ў неглыбокіх каляінах, ужо ляцела назад і за кустамі выкіравалася на роўнае адкрытае поле.

— Уцячэ, гад, — з адчаем ускрыкнуў Нагаеў.
— Ды не, — спускаючы з плячэй цяжкі плячак, зласліва і з’едліва ўхмыльнуўся Галаскок. — Я зараз яго...

Сягаючы размашыста і хутка, Галаскок пусціўся ў пагон, але фурманка ўжо знікала ў каламутным прыцемку вечара.

— Вот і не дагоніць, — па-дзіцячы наіўна пырснула смяшком радыстка. — I дзякуй Богу.

Але далей пайшла мяккая рунь — і конь і воз танулі ў намоклай, глеістай зямлі. Галаскок, чвякаючы па гразкім полі, усё ж насціг нуў воз і першае, што здагадаўся зрабіць, — схапіў фурмана за каўнер. Лускаючы і трэскаючы па шве, каўнер, як і ўвесь шарачковы, добра падношаны пінжак, з якога вылузаўся Старук, заставаліся ў дужай і ўчэпістай Галаскокавай руцэ.

— Держи, не упускай его! — крычаў, падбягаючы на помач Галаскоку, разгарачаны, ужо
злосны Сазонаў.

Сюды, на раскіслую ў лагчыне глеістую рунь, беглі ўсе партызаны. Той-сёй ужо выходзіў каню напярэймы.

Не падагнаны пугай, супакоены конь і сам пачаў сцішаць свой бег — на фурмане, пераваліўшыся ў воз, ляжаў узнерваваны і злосна-помслівы Галаскок.

— Тяни его сюда, тяни, — выскальваў у прыцемку белыя зубы нецярплівы Сазонаў.

Сцёпа Галаскок нарэшце, што было моцы, рвануў на сябе і нечакана выкуліў з воза ўпартага, што фыркаў, як абліты вадою і раскручаны вожык, гэтаксама непадступна-калючага Старука.

— Чаго хочаш, злыдух? — абкруціўся наўкруга сябе, але не ўпаў, устаяў на нагах Старук, засвяціўшы белай, без шапкі, лысінай.

— А тое і хачу спытаць, дзе сын? — цяжка, задыхана адсопся Галаскок. — Юзаф дзе твой?

— Юзаф тут не жыве. Сам ведаеш, у мястэчку ён. Бульбы мех яму во вязу.
— Ва ўправе служыць?
— Кінуў ужо, — стары нагнуўся, каб знайсці згубленую шапку, але не знайшоў.
— Абрыдла прадаваць людзей?
— А ты лепшы? — Старук пацягнуўся, каб узяць хоць піджак, які ўчэпіста трымаў Галаскок, але той схапіў яго за грудкі, трасянуў: — Дак дзе жыве ён, твой Юзаф?
— Кажу ж, у мястэчку.
— У якім доме і на якой вуліцы?
— Ці знаю я тыя вуліцы. Белы дом, што каля вугальнага складу...
— А немцы там кватаруюць?
— Немцаў няма. Майстар з жонкаю і дваіма дзецьмі жыве.

Нарэшце ўсім абрыдла слухаць гэты нязначны і непатрэбны дыялог, і Нагаеў ужо скамандаваў:
— Ну, пайшлі.

Каня за цуглі ўзяў і вывеў з глеістай руні Сазонаў.

Бэзава-сіняваты змрок ужо густа ўкрыў лагчыну, і ядлоўцавыя кусты зліваліся ў адну, ужо непрасветную чарнату. Глыбокаю паводкаю гэтая сіняватая цемень затапіла рунь і абступала хутары, — невыразна віднеліся толькі абрысы прыгорбленых будынкаў і круглыя, як шчоткі, верхавіны дрэў. На сіне-густое неба вы-сыпалі і раіліся калючыя залацістыя зоркі.

— Куды вы мяне вядзеце? — наравіста заў-парціўся і раптам спыніўся Старук.
— Ды вось недалечка, метраў сто пройдзем, — мякка, лагодна сказаў Нагаеў і раптоўна ўскрыкнуў: — Распрагай каня!..

Двое партызан падбеглі да каня і пачалі рассупоньваць хамут і вышморгваць з гужоў дугу і атосы.

— Што вы робіце? Што-о?.. — бездапаможна заенчыў Старук, не здагадваючыся, што яшчэ мае быць, але прадчуваючы бяду.
— Рэмень! — загадаў Нагаеў.

Нехта разразаў сваю брызентавую папругу. Нагаеў звязаў дзве ўзнятыя і перакрыжаваныя атосы. Аднекуль з кішэні выцягнуў скрутак абмоткі і, зрабіўшы пятлю, накінуў цераз голаў успалошанага Старука.

— За што? Што вы чыніце са мною? — дрыготкія рукі Старука зашкрабліся па грудзях, намагаючыся хапіцца за пятлю. Але да старога падскочыў і спрытна заламаў іх за спіну раз'юшаны Сазонаў.
— За што? — ападаў голасам Старук.
— За то, что фашист! — зласліва прашаптаў Сазонаў.
— Які ж я фашыст, людцы добрыя!

Радыстка, не ўтрываўшы гэтай просьбы, перамешанай з плачам, закрыла твар рукамі і адбеглася.

Нагаеў нарэшце прывязаў канец абмоткі за адну з атосаў і пагрозліва загадаў:
— А ну, узяліся ўсе, і па маёй камандзе: раз-два — паднялі!

Мужчыны адзін перад адным падбеглі да атосаў і ўсе разам, узняўшы рукі, паднялі іх.

Як у нейкай дзіўнай браме, забоўтаў нагамі, шукаючы апоры, падвешаны Старук.

— Дзяржы, дзяржы, тваю маць! — брыдка, агідна лаяўся Нагаеў.

У пятлі хроп і турзаўся, б’ючы адною нагою ў атосу, канаючы ў агоніі, павешаны стары. Нарэшце ён узвіўся ўвесь, задрыгаў белымі нагамі, што былі відаць з-пад караткаватых штаноў, і прутка выцягнуўся.

Атосы апусцілі ўжо тады, калі мёртвае цела пакорна і бездапаможна абвісла.

Успуджаны конь, нібы счуўшы смерць гаспадара, вусцішна заіржаў. I на яго голас ад-клікнуўся брэхам хутаранскі сабака.

— Ну, дзякуй, камандзір, — падлашчваўся да Нагаева не менш за іншых неспакойны і
ўзнерваваны Галаскок. — Удала і лоўка ты яго... — I кіўнуў на старога, што ляжаў пад неразвязанымі атосамі.

— Далей ад дарогі, у кусты прахвоста трэба зацягнуць, каб не ляжаў навідавоку, — падказаў Нагаеў і сам нагнуўся, каб адвязаць ад атосы доўгую абмотку...

Запрогшы каня і згрузіўшы на воз нялёгкія плечакі з толам, усе маўкліва, стомлена і марудна ішлі зводдаль фурманкі. На возе сядзела толькі радыстка ды поруч яе размашыста ступаў сутулаваты Сцёпа Галаскок, раз за разам падмахваючы лейцамі і пацмокваючы на каня.

Ён вёў групу ў мястэчка да таго белага дома з мансардавым дахам, дзе, як падказаў Старук, кватараваў яго сын, аднарукі Юзаф.

Дом стаяў з самага краю мястэчка — пяройдзеш кладкаю цераз рэчку і будзеш каля яго. Праўда, злева, праз метраў трыста, чыгуначны мост, а там — бункер. Немцы з палоннымі рускімі, што маюць напэўна ж цяжкі кулямёт, — не спяць, яны напагатове. Абстраляць могуць, але з бункера наўрад ці высунуцца. Пагоні ноччу, вядома, не будзе.

Галаскок прыкідваў, як ён праскочыць да белага дома за нізкім, як помніць, плоцікам і засцігне там аднарукага Юзафа, яшчэ цёпленькага, у пасцелі са сваёю дзябёлаю Косцяю.

Помста, як балючы нарыў, затузала зноў. А завяліся яны з Юзафам яшчэ перад вайною за чарнявую юрлівую наймічку, якую Старукі ўзялі на ўсё летняе жніво. Тады Сцёпа Галаскок правёў яе з нядзельных вечарніц, з вёскі, сюды, на здзічэлы хутар, дзе іх нецярпліва падпільноўваў ашалелы ад рэўнасці Юзаф. Тут яны пабіліся. Праўда, Юзаф быў з жалезным шворанам — і плячо ў Галаскока балела можа з год.

Аднак чарнявую наймічку Юзаф зганьбіў — за жонку прывёз дзябёлую, залаціста-кучаравую, як царыца, Косцю, з якой вучыўся ў Лідзе, у гімназіі.

Другі раз Сцёпа Галаскок сутыкнуўся з Юзафам, калі ўжо зайшлі бальшавікі. Разам з маладзейшымі мужчынамі Сцёпа Галаскок запісаўся ў рабочую гвардыю, каб раззбройваць стшэльцаў (маладых баевікоў) і лавіць асаднікаў — насланых польскіх каланістаў. О, было на кім спагнаць злосць. А потым апынуўся ў міліцыі і разам з савецкімі энкавэдзістамі дастаўляў (падвозіў) на станцыю, дзе ўжо стаялі нагатове таварныя саставы, сем'і розных панкоў з маёнткаў, вясковых старастаў, паштальёнаў, паліцыянтаў... А неўзабаве ў мястэчку з'явіўся асабіст, выбраў сабе ў памочнікі яго, Галаскока, і яны, узяўшы сельсавецкую фурманку, паехалі на Погірскія хутары, каб схапіць аднарукага Юзафа. Як сведчыў асабіст, Юзаф аказаўся польскім канфідэнтам...

Не думаў Галаскок, што з савецкай турмы ці высылкі можна было вярнуцца дамоў. Але прыйшлі немцы — і, як з таго свету, паўстаў Юзаф Старук. Ён уцёк з Полацкай турмы, дзе сядзеў пад следствам.

Трэці раз Сцёпа Галаскок убачыў яго з тое густое ліпы, зблажэлага, з худымі плячыма, на якіх вісеў гаматны стракаты пінжак з падшпіленым, да локця пустым рукавом. Тады Юзаф з двума немцамі — афіцэрам і сяржантам — на грузавіку прыехаў ужо арыштоўваць яго, былога савецкага міліцыянта. Сцёпу Галаскока.

Не спадзяваўся Галаскок, што з Юзафам Старуком іх, даўніх ворагаў, можа звесці лёс.

За Смаленскам, дзе Галаскок перайшоў фронт, яго прызвалі ў армію. Пасля трохтыднёвай вывучкі іхні пяхотны батальён падвезлі на балоты пад Ленінград і пешым маршам, яшчэ нават без вінтовак, накіравалі на фронт. I назаўтра ўжо ў чэзлым балоцістым лесе, праз які яны ішлі, наўкруга іх пачалі рвацца нямецкія міны. Галаскок толькі помніць, што ачуняў ён у варонцы, поўнай халоднае дажджавое вады. Ад болю шчымела ўся пашчэнка. Што асколак ад міны, прашыўшы абедзве шчакі, выбіў два кутнія зубы, ён разабраўся потым. А цяпер убачыў, як, мінаючы яго, спешна ўцякаюць салдаты. Галаскок пачаў крычаць, каб памаглі яму выпаўзці з глеістай ямы. Але яго, здаецца, ніхто не чуў. Нарэшце рабацініста-рыжаваты сяржант схапіў яго руку і крыкнуў блізкаму тут санітару: «А гэты, здаецца, жывы!»

Потым, вядома, быў шпіталь, і, нарэшце, — спецшкола за Масквою, дзе Галаскока ўжо вучылі падрыўной справе і ўмельству скакаць з парашутам. Пасля яму, як тутэйшаму, хто найбольш ведае быт, звычкі і норавы заходнебеларускіх вёсак, падабралі якраз такую работу — суправаджаць у Ліпічанскую пушчу партызанскія спецгрупы. 3 гэтай, трэцяй, яму не пашэнціла найбольш.

— Степаша, дисциплины нет. Рыба гниет с головы, — ціха, з прытоенаю ўкрадкаю ўчора зашаптаў на вуха Галаскоку нізенькі, з паўпаданымі шчокамі Яфрэм Сазонаў. — Пропадем мы. Ну какой из нашего Нагаева командир? Бабник он.

Галаскоку было трохі не па сабе. Бо ўчора, калі яны сушыліся і начавалі на прылесным хутары, ён, Сазонаў, паставіўшы на варту Галаскока, загадаў яму паназіраць і за Нагаевым, што пайшоў начаваць у гумно, паклікаўшы да сябе на сена маладзенькую радыстку.

I Галаскок не столькі асцерагаў хутар, коль кі з гарачаю задушліваю цікавасцю прыкладаў вуха да шурпатае сцяны і, чуючы, як ад шалёнай рэўнасці замірае сэрца, прыслухваўся да шамацення порсткай саломы і здушаных стогнаў.

— Вишь, какой из него вояка, — вышчарыўшы рэдкія зубы, ціхенька і саладжава-давольна потым ужо пасміхваўся Сазонаў. — А она, наша Груня, тоже цаца...

У здзеклівым, ціхенька-прытоеным голасе Сазонава ўгадвалася і помслівая рэўнасць, і нянавісць да Нагаева.

Галаскок і сам неўзлюбіў за ўсё ўчарашняе і спакуслівага прыгажуна Нагаева, і яе, танюткую і бязгрудую, з адным прыгожым тварком і сінявата-дымнымі, як спелыя дурніцы, вачыма, маладзенькую радыстку. Няўзнак і ён зіркаў на яе зайздросным, можа трохі неабыякавым вокам. Але каб сказаць, што яму падабалася сухагрудая радыстка, то не вельмі. Сцёпа Галаскок уважаў дзяўчат ці кабет з крутымі сцёгнамі, каб у іх з-пад кофты нахабна выпіраліся тугія грудзі, якія спакушалі і ўздурвалі мужчыну. А ў радысткі апрача наіўна-лупаваценькіх вачэй, здаецца, большнічога зваблівага не было...

Дарога паволі ўпаўзла ў густа-цёмны, забэрсаны прыцемкам лес. Запахла волкаю кастрыцаю, крохкімі зелянцамі. Пачынаўся невялікі грудок перад лагчынаю, у якой пятляла, скручваючыся пярсцёнкамі, як туга звітая суровая нітка, і наўкруга абыходзіла мястэчка халодная, крамяная ўлетку і гарачая, заўсёды з параю ў марозную зіму, крынічная рэчка.

Сэрца ў Галаскока шалёна затрапяталася: там, за рэчкаю, як перайсці кладку, за старымі чорнымі алешынамі і будзе той белы з мансардавым дахам дом, дзе кватаруе Старук Юзаф. Галаскоку нават убачылася, як ён падыме з пасцелі яшчэ ва ўсім споднім перапалоханага Юзафа з гэтаю яго кароткаю, адрэзанаю па локаць рукою, а потым успора і яго даўганогую ў кароткай начной кашулі Косцю і стрэліць ёй між ног на вачах у Юзафа, як страляў жонку каменданта паліцыі, кінуўшы яе на зямлю, ка-мандзір той першай групы, якую за Слонім, у Ружанскія лясы, вёў ён, Галаскок.

Ад наплыву раз'ятранай злосці Галаскок мацней сціснуў халаднаваты прыклад аўтамата, які трохі наўскос вісеў у яго на грудзях, і ляйчынаю падагнаў маруднага каня.

Чуючы пад'ём, конь зафыркаў і ўпарта натужыўся. Закалыхаўся, зарыпеў недагледжаны стары воз, раздражнёна завішчала задняе кола.

На высакаватым грудку, дзе зрадзеў лес, віхрыў тугі, настылы вецер. Галаскок угнуў го лаў і затуліўся за каня. Але праз пошум ветру ў вушах распазнаў далёкае патахкванне цягніка. Гэты рытмічны паспешны перастук устрывожыў усіх.

— Поезд, ці што? — наганяючы Галаскока, задыхнуўся Нагаеў.
— Ды я ж казаў — чыгунка тут.
— Ага, праўда... I бункер каля моста.
— I бункер, — нехаця пацвердзіў Галаскок.
— О, чтоб кокнуть его, этот эшелон, — узрадавана адазваўся Сазонаў.

Рытмічнае пагрукванне цягніка як раптоўна з'явілася, так раптоўна і аціхла, нібы ён уцягнуўся ў вялікі падземны тунэль.

— А трацілавая шашка ёсць? — пырснуў смяшком і заблішчаў у поцемку белымі зубамі Галаскок.
— А ты ведаеш, знойдзецца. Нават фінская, кілаграмовая.
— Ну, з падрыўною тэхнікаю не будзем спяшацца, — разважна сказаў Нагаеў і нечакана змоўк.
— Гэта праўда, пачакаецца, — замахаў дзюбатаю кепкаю Галаскок і загаварыў пра сваё: — Пракрадземся спярша ў мястэчка і ўкакошым здрадніка. У-у гад, скуру з яго трэба драць, столькі людзей прадаў.

— Ой, страх, які ж ты, Сцёпа, злы і пом слівы, — не стрывала і нават адхілілася ад Галаскока ўражаная радыстка.
— Гэ-э, злы, — перадражніў яе Галаскок. — Папалася б ты яму ў лапы...

Але голас яго перарваў, насцярожана шарахнуўшыся ўбок і б'ючы Галаскока аглобляю ў сцягно, перапуджаны конь — адначасна з ружоваю запальнаю куляю прыцішанага лесу дасціг кароткі стрэл.

— Баяцца, гады, нібы чуюць нас, — зноў са смяшком азваўся Галаскок.
— А можа ўсё ж такі абыдзем мястэчка? — падаў голас насцярожаны Нагаеў.
— А мы ў яго заязджаць не будзем, — захлёбіста загаварыў Галаскок. — Таварыш камандзір, мы ўжо, лічы, прыехалі... Вы дайце мне толькі двух байцоў, а самі заставайцеся тут. Я за паўгадзіны спраўлюся. Хата на водшыбе, во якраз як перайсці кладку... За метраў трыста—чатырыста.
— Ну, ужо дазволь, пайду і я, — Нагаеў наводмаш махнуў рукою, нібы адхіляючы ад сябе Галаскока.
— Что вы, товариш, командир, вам нельзя! — перапалохана папярэдзіў Сазонаў.
— Адставіць ныццё! Глядзі за Груняшаю. Галавою за яе адказваеш.
— А я? — з крыўдаю ў голасе адазваўся адзін з двух байцоў.

— Цябе, Ігруноў, бяром, — пасля паўзы, нібы злітаваўшыся над байцом, адказаў Нагаеў і ўладна закамандаваў: — Слыш, Сазонаў, трэба з’ехаць з дарогі і прыхаваць воз.
— Слушаюсь, — каротка, але са злосцю на сподзе душы адклікнуўся Сазонаў.
— Ну, глядзі, — беручы на згатоўку аўтамат, Нагаеў цвёрда ступіў услед за сутулавата-высокім і размашыста-нязграбным Галаскокам.

Патаемная, ледзьве значная ў поцемку сцежка, то падаючы ў раўкі, то падымаючыся на ўзлобкі, вяла да блізкае кладкі — дзвюх жалезных рэек, на якія ўпоперак шчыльна былі пакладзеныя кароткія дошкі.

Кладка была без парэнчаў, і Галаскок ціха, але нястрымана-злосна мацюкаўся, першым пераходзячы алавяна-блішчастую стужку страхатлівай рэчкі. За ім прыгінаўся і азіраў цёмныя сілуэты местачковых будынкаў, мружачы падслепаватыя вочы, Нагаеў. Ззаду іх засяроджана і чутка пасопваў у свой даўгаваты нос Ігруноў.

Белы атынкаваны дом з мансардаю, пра які гаварыў Галаскок, аказаўся не на водшыбе, а за трыма чорнымі, накрытымі гонтаю хатамі, на ветраным грудку, побач з вадакачкаю, за якою праз метраў трыста ўздымаўся двухпавяр ховы будынак вакзала. Там недзе, пры калонцы, пачмыхваў, набіраючы ваду, распалены, гатовы да выезду паравоз. Падпаліўшы квач, каля яго хадзіў і аглядаў колы руплівы машыніст.

Нагаеў і баец, не згаворваючыся, адчулі падсвядомую боязь і падазронасць — ці не заманіў іх Галаскок у якую-небудзь пастку: поруч жа, у вакзале, напэўна ёсць немцы.

У чатырохкутніку нядбала зашторанага крайняга акна востра прарэзаўся краёк няяркага святла.

— Стой, дай агледзецца! — Нагаеў рэзка рвануўся наперад і схапіў за рукаво паспешнага і разгарачанага Галаскока. — У вакзале ж немцы…

— Тут толькі чыгуначная ахова. Гарнізон далей, — рэзка вырваў сваю руку непадуладны, ахоплены ўжо маніяй помсты нервова-дрыготкі Галаскок.

— А тэлефонная сувязь? Вунь два слупы цямнеюць, — падказаў Ігруноў.
— Гэта — алектрыка, тэлефона там няма.
Ціха-а, — прыгнуўся сам і, распасцёршы рукі, асадзіў на зямлю Галаскока з Ігруновым перапуджаны Нагаеў — ад тэлеграфнага слупа адарваўся і паплыў да белага дома цёмны невыразны цень. — Бачыце, нехта ідзе.

— Нам пашанцавала, — узрадавана выдыхнуў Галаскок. — Цяпер я прарвуся ў дом. Вы пабудзьце тут, падыдзеце да ганку потым, каб ніхто не вырваўся на вуліцу. Ганак там,
за вуглом.

Дабегшы да невысокага рэдзенькага плота, Галаскок уміг вока перакуліўся цераз яго і ледзьве не паўзком, зліваючыся з поцемкам, праскочыў да высокага з двухскатным дахам дома. На фоне белай сцяны мільганула яго галава.

— Ой, — толькі паспела ўскрыкнуць прыгнутая немаладая жанчына з вялікаю шарсцяною хустаю, накінутаю на голаў і плечы, калі яе за мяккую і халодную руку ўчэпіста схапіў Галаскок.

— Ты толькі, баба, не дрэнчы, а то будзе аман — застрэлю, — нахіліўшыся да яе галавы, у шорсткую суконную хусту пагрозліва зашыпеў Галаскок.

— Ах, Божа, — адрошана, ледзьве не тра-цячы прытомнасць, зяхнула старая.

— Я пастукаю, але акажашся ты, чуеш?
— Чую.

Галаскок адхіліўся ад веранды і кулаком стукнуў у раму акна — тонка затрымцела незакітаваная шыба.

— Хтотака? — раптам адклікнуліся не за акном, а за дзвярыма веранды. Голас быў перапалоханы і насцярожана жаночы.

Галаскок локцем падштурхнуў перапуджаную кабету.

— Сарафінка, гэта я.
— Цётка Браніслава? А мне ж падумалася, што нейкі парцізант.

I калі адна палавінка дзвярэй адчынілася, Галаскок рвануў яе да сябе:
— Немцаў у доме няма?
— Не, не... Што вы... Яны ў вакзале, — баязліва затрымцеў голас праставалосай у светлай сукенцы жанчыны, што, узіраючыся з-за пляча старой Браніславы, намагалася распазнаць, хто гэтак самапростам рвецца ў кватэру.

— Не цікуй — свае, — чутка і нацята выпрастаўся Галаскок і прысвіснуў у прыцемак, дзе ля плота прыгнечана туліліся Нагаеў з Ігруновым.

У кватэры, скупа асвечанай слабаю лямпачкай пад зялёным махрыстым абажурам, пахла нечым гарэлым.

За полагам перагародкі чуўся баязлівы шэпт. Галаскок нервова ўздрыгнуў і парывіста ступіў туды. Руляй настаўленага аўтамата прыўзняў занавеску.

— Пачакайце ж, хворая там, — заступіла дарогу праставалосая жанчына — наймічка ці
пакаёўка ў хаце.

I праўда, у вузкім пакойчыку, асветленым нізка апушчанай малочнай лямпачкай, дзе пахла яшчэ паленым спірытусам, на ложку пад коўдрам, тварам у падушку, ляжала жанчына. А поруч — во чаго не хацеў Галаскок — на складным драўляным крэсле сядзела пані Цыгельская, яшчэ польская настаўніца матэматыкі, што не раз лінейкаю ці накрыўкаю ад пенала біла па галаве распуснага і самага нядбалага вучня ў класе, яго, Сцёпу Галаскока.

— Дзе ён, дзе Юзаф? — Галаскок па-ястрабінаму навіс над ложкам.

— Няма яго. Ён паехаў у Баранавічы. Па справе. — Павярнулася — і ў яе на спіне пад коўдрам зацюкалі, баязліва зазвінелі шкляныя банькі — схуднелая, доўгатварая Косця, жонка Юзафа Старука.

— Ага, паехаў, — падцвердзіла пакаёўка.

— А можа тута, пад ложкам? — Галаскок прыкленчыў і адкінуў край чырвонага пастрыгаванага коўдра, раптам успудзіўшы беленькага котка, што вышмыгнуў адтуль.

— Так дзе той шаптун? — сюды, у пакойчык, зазіраў ужо Нагаеў.

— Ды быў ён тут. Я сам бачыў, — змахляваў Галаскок, востра ўзіраючыся на сівавалосую насатую Цыгельскую.

— Не бачыла, не ведаю, — бліснула залатою каронкаю пабялелая Цыгельская. — Я прыйшла да пані Канстанцыі толькі банькі паставіць.

— Яна ўжо пані, ядрона вош, — злосна і пакрыўджана сплюнуў Галаскок.

— Трэба рваць когці, покуль фашыст не падняў шухер, — азіраючыся на цёмныя куткі, занепакоіўся Нагаеў.

Раптам у кватэру ўбег і цяжка выдыхнуў Ігруноў:
— Нехта ідзе сюды! 3 суседняга дома...

— Ты толькі не спалохай. А як зойдзе, назад не пускай, — загадаў Нагаеў і сам затуліўся за вушак.

— Гэта сын мой, напэўна, — падказала Цыгельская і памкнулася да дзвярэй.

— Маўчаць! — выцягваючы губы, зашыпеў Галаскок і, штурхануўшы рукою ў плечы, кінуў яе назад, за перагародку.

Цыгельская, пакаёўка і старэнькая кабета — ці не маці яе, бо гэтакая ж даўганосая — прыгорблена прытуліліся адна да адной.

На верандзе пачулася валтузня і глухаваты, тупы грукат. А неўзабаве Ігруноў, расчырванелы, з прыкушанаю ад злосці сподняю губою, упіхнуў у кватэру, заламаўшы таму за спіну рукі, маладога, гадоў шаснаццаці хлопца. Па цёмна-сінім гімназісцкім фрэнчы, тонкім гарбаватым носе і кучаравых валасах — фуражка, мусіць, згубілася ў часе валынкі — Сцёпа Галаскок пазнаў сына Цыгельскай.

— Во гад, ледзьве не выкруціўся з рук, — Ігруноў падапхнуў хлопца на сярэдзіну пакоя.

— А гэта хто? — кінуў пералётны позірк на Галаскока ўжо зусім азадачаны Нагаеў.

— Сынок каменданта польскіх стральцоў. Фашыст, словам. Бацьку, праўда, мы схапілі яшчэ ў трыццаць дзевятым.

— Да? — не вельмі разумеў у чым справа разгублены Нагаеў.

I тут за спіною ў яго, адкінуўшы занавеску, высунула свой збялелы твар з дрыготкім падбароддзем спатажаная Цыгельская.

— Вой, Януш! — Голас быў упалы, самлелы ад страху.

— Я прыйшоў цябе і бабусю клікаць дадому.

— Пацярпі трохі, — павярнуўся да хлопца Нагаеў.

Мусіць, пазнаючы ў Галаскоку нешта знаёмае, Цыгельская няпэўна спытала:
— Вы ж былі маім вучнем, праўда?

— Што праўда? — адступіўся Галаскок, не ведаючы яшчэ, прызнавацца яму, ці не.

I нечакана прыгадаў той маёвы дзень, калі ён, разам з дзяўчаткамі, хораша прыбранымі, што ўжо падумвалі пра хлопцаў, падышоў да школы, і з іхняга класа адчынілася акно, і на падваконнік цяжкай задніцай умасцілася Цыгельская. Здзекліва ўсміхаючыся, крываватым пальцам яна паказала тады на яго, на Сцёпу Галаскока:

— Ты, Галаскок, можаш ісці дадому. Табе
па кантрольнай я паставіла два і пакідаю цябе
на другі год.

Назаўсёды Галаскоку запомніліся гэты крываваты палец і гэтая здзеклівая ўхмылка. Як яны балюча апякалі памяць.

Непрыемнае, помслівае пасміхванне тарганула тонкія злосныя губы, як здалося Галаско-ку, і цяпер.

— Пайшла ты!.. — не ўтаіў даўняе крыўды Галаскок.

— Божа літасцівы! — успляснула рукамі Цыгельская. Чуйна-ўстрывожаны Нагаеў рэзка павярнуў да сабе Галаскока, дыхнуў пракураным ротам яму ў твар:

— Чорт ведае, хто яшчэ сюды прыйдзе. Уцякаем. А студэнта бяром.

Невядома, ці ўчула, ці проста здагадалася Цыгельская, што гэтыя падазроныя, узброеныя і злосна-помслівыя мужчыны, якія прыйшлі арыштаваць ці застрэліць Юзафа Старука, могуць забраць і, барані Божа, забіць яе сына.

Кабета бяспамятна, стрымгалоў падбегла да яшчэ не апомненага, здзівёна-перапалоханага хлопца і рашуча схапіла яго за руку:
— Не стой тут, ідзі ў пакой!

Але дайсці да полага ў пройме перагародкі і схавацца ў вузкім пакоі, дзе ляжала хворая, ашаломленаму хлопцу не даў Галаскок. Помсліва і брыдка зморшчыўшы твар, ён адапхнуў яго дулам аўтамата.

— Сцяпан, апомніся, не чапай хлопца! — ціха, але ўпарта папрасіла пакаёўка, што дагэтуль цярпліва маўчала.

— Не лезь, баба, не ў сваё дзела, бо зараз... — і чорнае дула ў прадаўгаватых дзірачках павярнулася на яе.

— Што робіш, Галаскок? Я пазнала цябе, — адчайна ўжо закрычала Цыгельская.

— Успакой! — кіўнуў у бок Цыгельскай Нагаеў і, падпіхаючы хлопца, схаваўся ў чорнай прорве веранды.

— I не смей забіраць сына! Чуеш? — Цыгельская адвяла ад сябе Галаскокавы распасцёртыя рукі.

— Стой, курва! — Галаскок грозна і ўжо без літасці падняў, трымаючы за дула, страхатлівы аўтамат. 3 размаху гахнуў ім па сівой галаве. Пачуўся крохкі хруст, і жанчына, абліваючыся крывёю, мякка і ціха аб'ехала на падлогу.

Галаскок ступіў да незачыненых дзвярэй, але яго вярнуў нечаканы крык з плачам:
— Ах, Божа, што ты нарабіў! Гэта ж усе ведацьмуць.

Крычма крычала, стоячы пры занавесцы ў спальню, нібы абязвечаная Сарафіна.

— Ведаць? — Галаскок перавярнуў аўтамат
і папхнуў туды, у вузкі пакой, у спальню абе-
дзвюх жанчын.

Вялікімі, застылымі вачыма на яго глядзела трэцяя — жонка Юзафа Старука, даўгатварая, зблажэлая ад хваробы Косця.

Галаскок наставіў аўтамат на вялікія палахліва-неміргаючыя вочы і націснуў на спуск, учуўшы, як задрыжала ў руках і налілося цяплом халоднае жалеза.

— Што робіш, недавярак?! — адчайна і жаласна заенчыла Сарафіна, але яе енк абарвала
наступная кароткая аўтаматная чарга.

Уміг выскачыўшы з задушлівага вузкага пакоя, прапахлага лякарствамі і церпкім спірытусам, Галаскок пераступіў скурчаную і ацішэлую Цыгельскую, што ляжала на падлозе ў лужыне цёплай крыві, і апынуўся ў фіялетава-сляпым, прахалодным змроку позняга вечара. Глытнуў, нібы крынічна-крамянай вады, свежага паветра і адчуў дужую, нечаканую лёгкасць. Ачахла і трохі спала гарачая злосць і нервовая ўсхваляванасць.

Прывыкаючы да цемнаты, доўга шукаў вачмі прытуленых да сцяны партызанаў. I не столькі распазнаў, колькі ўчуў пагрозлівы папрок Нагаева:
— Ты што, ядры тваю вош, гарнізон хочаш падняць у руж'ё? Чаго страчыш?

— Ды не давалі выйсці з хаты, — змахля-ваў Галаскок. — Аўтамат хацелі адабраць.

— Ты маму забіў, сволач! — рвануўся да Га-ласкока падлетак.

Але яго ўчэпіста за грудкі схапіў Ігруноў і з усяе мужчынскае моцы прыгрукнуў спіною да сцяны:
— Не рвіся, гадзёныш.

Чыгуначная ахова ўсё ж, мусіць, счула колькі глухаватых, прыглушаных сценамі аўтаматных стрэлаў, і ружовыя кулі, скрыжоўваючыся над белым мансардавым домам, паляцелі адначасна і з блізкага вакзала і з бункера пры чыгуначным мосце. Застукаў кулямёт — туга, як нацягнутыя струны, блізка празвінелі кулі. Услед за ім данёсся водгалас гарматнага стрэлу: стралялі недзе ў другім канцы мястэчка. Напэўна, у гарнізоне.

— Адыходзім, — загадаў Нагаеў, і чорныя, размытыя прыцемкам постаці, гразнучы і спатыкаючыся ў свежай раллі, рушылі да сцежкі, што вяла да кладкі і да блізкай наміткі лесу,
дзе ўсіх павінна была чакаць фурманка.

— Мацней трымай гада, — кінуў Ігрунову Галаскок, ловячы падлетка за другую руку.

Але яна спрытна і лёгка выслізнула, і раптоўны ўдар пад калена левай нагі ўміг паваліў нягеглавахлакаватага Галаскока на глеіста-кіслую раллю.

Яны двое, Нагаеў з Ігруновым, толькі паспелі згледзець, як падлетак апынуўся верхам на Галаскоку, стараючыся, мусіць, вырваць у яго з рук так патрэбны аўтамат.

Што рабіць, дагадаўся хіба Ігруноў. Ён скоранька падскочыў да распластанага Галаскока, на якім хрыпеў яшчэ слабаваты, але хітры падлетак, і, наступіўшы падлетку каленам на спіну, усадзіў руку між яго ног і з усяе моцы сціснуў за два цёплыя яечкі.

Нема войкаючы і ажно трацячы прытомнасць, падлетак скаціўся з Галаскока. Тады на яго наваліўся задыхана-раз’юшаны Галаскок.

Рукі яго ўжо самі пацягнуліся да хлапечага горла. Вастраваты кадык заварушыўся пад вялікім пальцам і з хрустам пайшоў уніз. Хлопец задушліва захроп.

У Галаскоку забушавала таемная, звар'яцелая радасць, што ён задушыць у гэтай глеістай раллі помслівага падлетка і ніхто не будзе ведаць пра яго, Галаскокава, завітанне на хутар і ў мястэчка, як ніхто не дачуецца пра смерці, учыненыя ім.

Галаскок падняўся тады, калі пад ім аціх падлетак.

— Ты што, задушыў? — не паверыў яшчэ Нагаеў.

— Ды ўжо не падымецца, не пабяжыць у камендатуру, — абедзвюма рукамі Галаскок сціраў з сябе ліпкую гразь. — Ужо ўсё.

— Як усё? — перапытаў Ігруноў.

— Капцы яму, — Галаскок суха сплюнуў і задаволена пацёр яшчэ дрыготкія рукі.

Зноў прастукаў, цэлячыся ў сляпую бясконцасць ночы, нямецкі кулямёт. I змоўк.

Чуйная, шапоткая, як снег, цішыня аблягла на халодную асеннюю зямлю.

Надыходзіла ноч святога Галавасека.

Мінск, 1989—1999

Нязрушаны камень

Дадому на адведзіны, ці мо праўдзівей будзе, — на развітанне, Сымон Чачотка прыехаў з невялікага, калісьці нямецкага, а цяпер польскага курортнага гарадка на беразе Балтыйскага мора, заселенага найбольш кашубамі, дзе ён асталяваўся пасля вайны. Не, спачатку быў хутар і неблагі: дзесяць гектараў урадлівае зямлі, цагляны дом з раскошным падвалам і светлаю мансардаю, хлеў, таксама мураваны, з двума бельгійскімі цягавітымі коньмі, палявым валом і трыма пярэстымі, як усе галанкі, дойнымі каровамі. I вядома — падпаветка, застаўленая спружыноўкамі, баронамі, плугамі і двума вазамі, тымі, нямецкімі, з ручным тормазам. Не хапала толькі вазка ці санак, але пры тамтэйшай маласнежнай зіме яны ці патрэбныя былі.

Былую нямецкую асаду выдалі Сымону Чачотку як удзельніку вайны і добраахвотніку войска польскага. Ён, беларус, родам з-пад Нарачы, набожны католік, лічыў сябе трохі палякам, і калі ўлетку сорак чацвёртага прыйшлі зноў, як на іх казалі, другія Саветы, Чачотка з'явіўся ў райваенкамат на зборны пункт і заявіў, што ён паляк і хоча служыць у польскім войску. Вайну Чачотка скончыў у Судэтах, на тэрыторыі Чэхіі. Яму, рупліваму і спраўнаму гаспадару, які прывык да ўласнага кавалка зямлі, варочацца дадому, дзе паціху пагаворвалі ўжо пра калгасы, вядома, не хацелася. I ён, як за саломінку, хапіўся за дагледжаны і багаты нямецкі надзел. Нават напісаў жонцы, каб кідала свой малы хутар з чатырма гектарамі неўрадлівай пясчугі, забірала дзяцей і ехала да яго. Але ж Алена, упартая і непаслушная, як гаворыцца, з мухамі ў носе, ехаць да яго ў Польшчу наадрэз адмовілася. Яны так і жылі: ён, адзінокі, на нямецкім хутары, яна з дзецьмі — на сваім, нарачанскім.

I, пэўна, Алена мела розум, што засталася дома, бо і сам Сымон неўзабаве мусіў уцякаць з таго багатага хутара з усім спраўным інвентаром у падпаветцы і сытым быдлам у аборы. Кожнае ночы каля будынкаў хутара пачалі блукаць невядомыя людзі, сцішком пастрэльваць.

I калі выбілі сям’ю — жонку, двое дзяцей і гаспадара, які, як і Сымон, быў добраахвотнікам і гэтаксама атрымаў суседні хутар, выяснілася, што гэта былі немцы, выселеныя з сваіх уласных дамоў. Іх адпраўлялі далей, углыб Нямеччыны.

Сымон Чачотка памеркаваў, трохі памуляўся, але, паехаўшы ў павет, хутар здаў. Балазе ў прыбалтыйскім мястэчку на зернескладзе было месца кладаўшчыка: пра гэта пісаў яму яго знаёмы, таксама беларус, з якім Сымон служыў у адным сапёрным узводзе.

Гады са два Сымон Чачотка пажыў нібы ўдаўцом пры жывой жонцы, покуль нарэшце не агледзеў ніц сабе маладзіцу, удаву з дзіцем, што прыехала сюды з Украіны. Алена была зласнаватая і помслівая, з крутым норавам — да двух не гавары, а гэтая, хахлуха, аказалася яшчэ наравісцей. Аднак разводзіцца Сымон не стаў — не тыя гады, каб шукаць новую жонку. Ды за трэцім разам невядома на якую яшчэ натрапіш. Жончына злосць і круты нораў ішлі, можа, ад хваробы, бо неўзабаве ў яе знайшлі рак. А лячылі, не збадаўшы як належыць, ад сухотаў, ад туберкулёзу. Аднак жа ў лёгкіх аказаўся рак. Праз тры месяцы яна счахла. Сымон застаўся ўдаўцом пры жывой першай жонцы. Але і яе перажыў. Як напісала яму старэйшая дачка, Алена, едучы на возе саломы, на пераездзе, калі воз затрасло, саслізгнула з яго, упаўшы якраз спіною на рэйку. Адбіла ўсё ў сярэдзіне і праз колькі дзён у вялікіх муках сканала.

Цяпер можна было наведаць радзімую старану, бо сустракацца з Аленаю, глядзець ёй у вочы Сымон чамусьці саромеўся.

Яму бралася пад восемдзесят, і покуль засталіся такія-сякія сілы, можна было зірнуць на ўнукаў і на сваю вёску, якую не раз бачыў у снах, прайсці родным полем, пастаяць на кладцы над чыстаю з залаціста-пясчаным дном рэчачкаю, дзе ён малым уваліўся ў бухту і ледзь не ўтапіўся, альбо завітаць на той равок, дзе пад кустамі навіслага арэшніку ён качаў курносую з маладымі гладкімі сцёгнамі сваю Алену...

Сымон быў напісаў дачцы, якая ўжо, выйшаўшы замуж, жыла ў вёсцы, у новай хаце, а старую, хутаранскую, разабрала на хлеў, — што ён нарэшце маецца прыехаць у адведкі.

Малодшая дачка апынулася ажно ў Эстоніі. Завербавалася ці што і рабіла там на ткацкай фабрыцы. Ён быў нават напісаў ёй колькі слоў, але на пісьмо яна не адгукнулася. Можа, мела крыўду на яго за мацеру.

Дарослых дачок, як старэйшую, так і маладзейшую, ён бачыў толькі на фатаграфіі. Здаецца, яны былі падобныя да Алены, курносенькія, харошыя з твару. Губкі пухлаватыя і ямачкі на шчоках, як у Алены.

Старэйшая, як аказалася, была прывабліваю не толькі на фотакартцы, але і на яве, у жыцці. А вось мужык з чорнымі, што зрасліся на пераноссі, густымі бровамі, насуплены, як вупыр, негаваркі ды ростам невялікі, штосьці не спадабаўся Сымону Чачотку. Можа ад таго, што і Данінага мужыка ён хацеў убачыць гэтакім прыгожым, як яго дачка. А ўнукі — рослы, шыракаплечы хлопец і танюткая, як лазіна, дзяўчына — мелі від. Дзякуй Богу і за гэта.

У першую ноч пасля шчодрага частавання — Сымон у чарку не зазірае даўно — ён дачцы спаць не даў. Яна сядзела на табурэце пры яго ложку і, склаўшы рукі на каленях, пераказвала яму, хто жывы, хто памёр, а Сымон усё распытваў. Зяць з унучкаю храплі за квяцістаю занавескаю ў спальні, а яны з дачкою перабіралі і тутэйшае жыццё, і тутэйшых людзей. Сымона Чачотку цікавіла, вядома, старэйшае пакаленне, яго равеснікі, з кім таварышкаваў, з кім хадзіў нават у суседнія вёскі на вечарынкі ды вяселлі, бо маладзейшых, што нараслі за сорак гадоў, ён ужо не ведаў. А старэйшыя, нібы стаўшы ў калейку, адзін за адным адышлі. Той упаў у баразне, ідучы за плугам, калі садзілі бульбу, той, зламаўшы нагу, памёр у бальніцы. А найблізшы яго таварыш, ціхі, лагодны Захар Дабрыян, пасварыўшыся з жонкаю, нагле скончыў жыццё — павесіўся на гарышчы.

— Што ты кажаш, дачка?

— Ды дзён два правісеў там.

— Во як бывае, — жахаўся Сымон.

— Такога не прыдумаеш, як здарыцца, — згаджалася дачка.

— А Тэкля Захарава хоць жыве?

— Жыве, — ужо са спальні, пазяхаючы, адказала дачка. — Яшчэ нагрузіць поўную каляску яблыкаў, то адно шаша грыміць, як яна імчыць на торг у мястэчка.

— А дзеці Захаравы як?

— Гультаі. Разбэсціліся, распіліся. Абое з’ездзілі недзе ў Расію на заработкі і прывезлі адтуль апухлых ад перапою маладзіц. Адна была тут, у саўгасе, даяркаю рабіла. Толькі так і вытрывае да палучкі, а як палучка ў рукі, то і паляцела ў мястэчка па віно. Тыдзень гульба. Меншы, праўда, жыве спраўней. Машыну мае.

Во бачыш, у бацьку не ўдаліся. А ён жа акуратны гаспадар быў. Але, як гаворыцца, свет той, ды людзі не тыя.

Пра таварышаў, з кім вадзіў дружбу, Сымон Чачотка распытаў, толькі пра найбольшага свайго ворага Апанаса Жамойдзіка ні паўсловам не абмовіўся. Не хацелася ведаць і чуць, жыве ён ці памёр, не хацелася варушыць, уздымаць на вілы ўсё благое. I паўтарыў сваё:
— Свет той, а можа на ім лепшыя людзі на-раслі.

— Дзе вы бачылі, тата, гэтакае шаленства цяпер. А ў вас тамака як? — спытала праз занавеску дачка.

Сымон, не спяшаючыся, трохі сіпаватым сваім голасам расказаў пра сябе, пра кашубскае мястэчка і пра жончынага сына, свайго пасынка, што таксама недзе цягаецца па завуголлі. Вучыцца ленаваўся. Аб’ездзіў усю Польшчу, сышоўся з гэтакімі валацугамі, як сам, і пачаў красці самаходы. Колькі чалавек злавілі, а рэшта ўцякла. Ужо не раз да Сымона прыязджалі паліцыянты, распытвалі, дзе можа быць Тадак.

— Але час і спаць. Другая гадзіна ўжо, — сказаў ён, зірнуўшы на гадзіннік, што свяціўся
ў змроку зялёнымі стрэлкамі і кропкамі. Гадзіннік быў японскі і заводзіўся ад узмаху рукі, а паляжыць нерухома — спыніцца, таму Сымон не здымаў яго нанач, спаў з ім.

Прачнуўся ён ад тупату ног і шоргату патэльні на прыпеку. Шыпела яечня, і пахла выхаджанымі пухкімі аладкамі. За сталом сядзеў, чакаючы Сымона, насуплены, як сыч, яго зяць. Адолік, як называла яго дачка. Для блізіру стаяла запацелая, дастаная з халадзільніка бутэлька. Але Сымон толькі памачыў губы. Выйшаў з хаты і, каб ні з кім не страчацца, наўпроста чужымі гародамі спусціўся да рэчкі, як помніў,
туды, дзе даўней пры тоўстых алешынах ляжала кладка. Але і знаку не засталося, што некалі
сюды бегла сцежка, што тут раслі алешыны і да іх былі прывязаныя дзве гонкія сасновыя
жэрдкі. Сымон нават падумаў, што абмыліўся, і пайшоў уздоўж чыстай, з пясчаным дном рэчкі, атуленай абапал маладым алешнікам — старэйшыя і таўсцейшыя дрэвы павысякалі.
Пры беразе ружавелі толькі нізкія пні. Крыўда апякала сэрца, што няма тых шурпатых чорных алешынаў, на якіх клалі свае раз’еханыя гнёзды дзяркатыя вароны, што кралі пры гародах малых куранят. Залаціста-ліловая стужка вады ў рэчцы, якая бруілася пад карчамі, была, здаецца, тая ж самая, толькі наўкруга ўсё выдавала новым і незнаёмым.

I вёска на грудку з аднастайна сіваватымі шыфернымі дахамі, і раўчучок, дзе некалі сачылася ў рэчку крынічка, а цяпер густа зарос сніткаю і крапівою. Шарэнга зялёнастволых, са срэбным лісцем явараў берагла ад сівернага ветру нечы двор. За імі на грудку бялеў блочны гараж з жалезнымі, на дзве палавіны, дзвярыма, а за ім ганарыста ўзвышалася жоўтая ад покасту, ашалёваная пад елачку новая хата.

«Чыя ж гэта? — абмінуўшы равок, заглушаны сніткаю і крапівою, Сымон Чачотка на міг спыніўся. — Няўжо Захаравы сыны тут разбудаваліся?»

3 грудка, з хаты сюды спускалася старая жанчына ў бардовай камізэльцы і шарым хвартуху, босая, трохі гарбаватая. I калі яна крыкнула на курэй, Сымон па голасе пазнаў Захараву Тэклю. Яны з Захарам былі нават за яе злёгку паспрачаліся. Але Тэкля аддала тады перавагу ўраўнаважанаму, заўсёды спакойнаму Захару.

«Дзіўна, — падумалася Сымону, — людзі старэюць, мяняюцца ў абліччы, а голас у іх застаецца той самы».

Сымон затуліўся за чародку алешнікавых кустоў і стоена, нават не дыхаючы, цікаваў за Тэкляю.

— О, дзе ўздумалі нясціся. У крапіву пад рэчку ходзяць, покуль шашок ці каршун не схопіць! — Тэкля схавалася ў крапіве і высунулася ўжо адтуль, трымаючы перад сабою згорнуты хвартух. У ім, напэўна, былі яйкі.
— Акыш на вас! — Старая навотліў махнула рукою, ганяючы курэй, што, цяжка перавальваючыся і падмахваючы крыллямі, беглі на груд, пад хату.

«Не баба, а страхоцце. I трэба ж было за гэтакую яшчэ паспорыць, — ціха ўхмыльнуўся Сымон Чачотка. — Але ці ж лепшы сам? Пасмяяўся гаршчок з катла».

Счуўшы чужога, недзе там, у вёсцы, зацяўкаў дробны, але пільны сабачка. I Сымон прыспешыў крок. Ішоў насустрач павольнай стужцы вады, што адбівала чыстае ранішняе неба і першую белую хмарку, якая адзінока плыла ў зеніце. Кладкі так нідзе і не было. Але калі Сымон падняў галаву, то над вяршкамі пруткага алешніку ўбачыў мост. Не, спярша драбіны тоўстых цэментавых пярылаў. I ўжо наўпрост праз луг, ружовы ад смолкі і вобаратніку, пайшоў туды. Праўда, яшчэ азірнуўся на рэчку, на сухія, ужо без кары, падмытыя алешыны. Зляцеўшы з іх, плаўна замахаў доўгімі гнуткімі крыллямі і востра загаласіў чорны дзяцел. Нібы ікаў. Сымону прыгадалася маладое. Як ён ужарт пакаціў тут на поплаве дзябёльшую за сябе, ужо з прыкметнымі грудзьмі, пастушку Лявонку і незнарок трапіў між яе шаўкавіста-гладзенькіх ног і нібы апёк руку аб яе казытлівы чубок. I доўга адчуваў на руцэ гэ ты спакусліва-казытлівы дотык і гарачыню мяккіх сцёгнаў.

3-пад моста, туга залопаўшы, выпырхнула чародка шарых галубоў, спуджана закружылася ў вышыні. Па цэментавых усходах з саржавелаю трубчатаю парэнчаю Сымон падняўся на мост. Доўга стаяў, абапёршыся на пярыла, азіраючы рачную даліну са звілістымі, як рэчка, вянкамі алешніку і знябожана пахіленымі вербамі над шыпучымі, забросненымі завоінамі.

Усё было тое і не тое. Знаёмае і чужое.

На мост, падняўшы на дарозе гаркаваты, скрыпучы на зубах пыл, уз'язджаў лабаты грузавік з блакітнаю кабінаю. У ёй выскаляўся, бачачы, як ціснецца да пярыла Сымон, чарнявы, з круглаю, як у шашка, галавою малады шафёр. Знарок, дзеразуючыся, нават пасігналіў.

«Чый жа ён, гэты недавярак? — Сымон паглядзеў услед грузавіку, што, з'ехаўшы з моста, падляскваў жалезнаю пустою скрыняю на выбітай, даўно не раўнянай і не падсыпанай дарозе. — Можа, Апанасаў унук? Бо гэтакі кругла-галовы і чорны, як шашок. Дарэчы, на Апанаса Жамойдзіка і мянушка была — Шашок».

Сымону прыпомнілася тое здарэнне, калі яго нажом парнуў п'яны і здурэлы Апанас Жамойдзік. Сымон Чачотка быў ужо ажаніўшыся, але ці сядзець маладому мужчыне ў святні дзень дома, і ён пайшоў зірнуць і новую хату, якую выбудаваў Мацей Хадаркевіч, і вечарынку, што ўжо звінела ў ёй. А іграў і выспёўваў рыжа-агністы Салавей, найлепшы музыкант у наваколлі і на найлепшым, купленым у Францыі на заработках зялёным гучным баяне.

Яшчэ знадворку Сымон учуў голас Салаўя і глухавата-рытмічнае пастукванне барабана. Памкнуўся зайсці ў хату, але, стоячы ў парозе і падпіраючы адным плячом касяк, дарогу яму заступіў п'яны Апанас Жамойдзік, рослы, самы болыпы хлопец у вёсцы. I калі Сымон адвёў яго руку з растапыранымі пальцамі, Жамойдзік, пырскаючы пенаю, дзіка зароў:

— Тут жанатым няма чаго рабіць! — I гэтая растапыраная рука пхнула Сымона ў грудзі. Сымон учуў, як ад крыўды і знявагі забушавала злосць. Ён з усяе моцы плячом штурхануў Жамойдзіка і ўвайшоў у сені. Але нешта раптоўным скразняком апякло яму правы бок ніжэй рэбраў. Сымон нават яшчэ не здагадаўся, што гэта быў нож. Абмацваючы гарачае месца, ён нарэшце здагадаўся, што на пальцах была ліпкая кроў. Жамойдзік парнуў бы яшчэ, і можа нават пад лапатку, але яго тут жа за руку схапіла і залямантавала стрыечная Сымонава сястра, што якраз ішла за ім. А на гэты ўжо енк і крык з хаты выскачылі хлопцы. Яны разбаранілі, бо далей невядома што было б — Сымон у кутку сенцаў намацаў нейкі капач.

Рана гаілася доўга, бо да доктара Сымон не пайшоў, як не пайшоў мальдаваць і скардзіцца ў паліцыю. Выхадзіла яго Алена, прыкладаючы да раны кнот, змочаны ў адвары гарніка, што цвіце па лесе якраз на Купалле жоўта-ёдзістымі кветкамі і гаркавата пахне. Ад раны застаўся шнар, а на душы — крыўда. Яна не праходзіла ніколі.

Але Сымонавы думкі нечакана перабіла яшчарыца. Шара-жоўтая з радком белых пацерак па брушку, яна вёртка шмыганула з дарогі ў траву пад зламаную калючую дзічку, пакінуўшы ў пясчанай ямцы кончык варухлівага хвосціка. Ён яшчэ выкручваўся жывым чарвячком, а яшчарыца, зашалясцеўшы, знікла пад травою ў норцы. Сымонава памяць зноў уваскрэсіла пагодны жнівеньскі дзень, калі Сымон, разбіраючы на калюча-шапаткім ржышчы пашаркі, звозіў у гумно гузаватыя падсохлыя снапы. I з аднаго з іх, калі, стоячы на возе, ён кінуў яго на торп у застаронак, выслізнула і заблыталася ў канёвай грыве маладая кароценькая яшчарыца. Спуджаны конь турзануў воз і скінуў Сымона на ток. Як ён тады не разбіўся, выцяўшыся тым самым параненым бокам аб вось у возе, зноў распаласаваўшы той самы рубец. Нешта з паўгода не гаілася і не зажывала балячка. Сымон зноў наракаў на Апанаса Жамойдзіка і ўжо на палахлівага каня з яшчарыцаю, што затаілася ў жытніх снапах.

Потым, калі час нібы і загаіў раны, перакуліўшы для храбрасці і адвагі чарку, Жамойдзік пераймаў Сымона Чачотку на вуліцы, прабуючы загаварыць і падлашчыцца, але той, рэзка і рашуча махнуўшы рукою, аднекваўся і не даваўся на згоду.

— Не падмошчвайся, не падшывайся — гаварыць не буду.

Так яны варагавалі, так і засталіся непрыяцелямі. Дараваць крыўды Сымон ні за што не мог. I вось яна зноў завірыла ў грудзях.

Паволі, як пабіты яшчэ раз, Сымон Чачотка азірнуўся на вёску — хацеў пазнаць, дзе стаіць Жамойдзікава хата, тая нягеглая, з павыгніванымі дзеравінамі і заўсёды замшэлаю карычневаю страхою, але будынкі, ужо нават без гумнаў, былі перасыпаныя альбо абкладзеныя белаватаю сілікатнаю цэглаю і ўсе спрэс накрытыя хвалістым нудным шыферам. I дрэвы наўкруга іх вышугалі новыя. Адзіная высокая ліпа, некалі з калодаю для пчол, магутным зялёным фантанам уздымалася ў сінява та-густы купал неба. Яна звінела калісьці ад рахманага гуду пчол, бо далей у садзе была Пытлева пасека — колькі рамкавых вулляў, а найболей калодаў-лежакоў, накрытых яловаю карою. Самога Станіслаўку Пытля, члена гміннай рады, трохі адукаванага, растаропнага мужчыну, зайшоўшы, бальшавікі арыштавалі адразу, толькі залётаў першы сняжок, а сям’ю вывезлі ў саракавым, на згоне зімы.

Падбіраліся і да яго, да Сымона. Патрымалі дзён колькі ў лёхах мяснога склепу, а потым павязлі ажно за Белавежскую пушчу пад горад Бельск на будаўніцтва аэрадрома. Дадому адтуль Сымон прыйшоў ужо разам з немцамі. За гэта і недалюбліваў Сымон балыпавікоў, і калі яны зайшлі другі раз, ён, каб часам не трапіць на Урал ці ў Данбас, у шахты, добраахвотна запісаўся ў польскае войска. А пасля вайны асеў і, лічы, пражыў астатнія сорак год у прыморскім кашубскім гарадку.

«I тут, на радзіме, ужо як чужы», — Сымон цяжка ўздыхнуў, прымружваючы гарачыя ад слёз вочы і пазіраючы на старую векавечную ліпу, пад якою падымала паласаты цынкавы дах прыгожа выбудаваная незнаёмая хата. «I хто гэта там разбудаваўся», — намагаўся ўгадаць Сымон Чачотка, бо даўнейшую Пытлёву хату разабралі і перавезлі пад клуб.

«Новыя людзі і новыя хаты», — ад гэтых думак, аднак, у грудзях шчымела балючая і неразгаданая крыўда. Вочы слязіліся не то ад сустрэчнага лёгкага ветру, не то ад таго, што яго, Сымонаў, свет адышоў. I даўнейшая дарога, што слалася пад яго ногі, была ўбітая і ўтрамбаваная грузавікамі, без глыбокіх каляінаў, выезджаных вазамі, без конскага памёту, над якім, асабліва надвячоркам, фуркацелі, падняўшы растапыраныя шкарлупкі крылцаў, чорна-сіняватыя жукі.

«Усё мяняецца, усё», — у рытм сваёй хадзе гаварыў Сымон, паволі падбіраючыся да абгладжанага, як бохан хлеба, пагорка з ружова-сіняватым ад маладога коласа высокім жытам. А за ім калматаю грываю падымаўся блакітна-зялёны, завешаны празрыстаю, як газавая хустка, сінечаю малады хвойнік.

«Няўжо на іх полі высадзілі новы лес? Няўжо? I чаму ж нічога не сказала дачка? Але што ёй. Яна ўжо звыклася з новым лесам і без яго ўжо не можа ўявіць тутэйшых мясцін. Але як жа я знайду сваё поле?»

Яму хацелася рассунуць гэты густы, прысадзісты, яшчэ не ацярэблены хвойнік, убачыць гарыстае поле, зялёную мяжу ў агністых кветачках палявога сардэчніку, гваздзікі, пляскаты, рассечаны маланкаю камень на ёй, што віднеўся здалёк, як абломак вежы ці якога замка.

Ногі ў Сымона блыталіся, яго, як на холадзе, калацілі дрыжыкі, і ён праз жыта, разгортваючы, адводзячы рукою казытлівыя каласы, падышоў да краю маладога леса. Нейкі грыбнік ужо разгроб, раскешкаў пад хвоечкамі заплеснелую волкую кастрыцу, і на ёй жоўта-яснымі гарошынкамі высвяціліся дробныя лісіцы.

Нават не адводзячы калюча-яршыстых лап з залацістымі свечкамі новых пасынкаў, Сымон пашыўся ў шчыльны хвойнік. Нібы апечаныя крапівою, пачалі гарэць паколатыя рукі, якімі ён засланяў твор і вочы. Камень, як помнілася Сымону, павінен быў стаяць ніжэй. «Няўжо няма яго, няўжо не засталося ніякага знаку, што тут было маё роднае поле?»

Маладыя дваццацігадовыя хвоечкі баязліва ціснуліся адна да адной, але сярод іх вузкімі лентамі, як прошва на абрусе, бялелі гонкія, вышэйшыя за хвойкі, чуйна-шапаткія бярэзінкі. I Сымон нават подбегам пайшоў гэтаю светлаю прошваю. Але пляскатага, расколатага перуном каменя нідзе не было. Сымон спыніўся і ўпоперак густых пасадкаў, зноў закрываючыся локцем, раптам выйшаў на яго. Камень, як што жывое, даўно чаканае і жаданае, велічна заружавеў перад Сымонам. Той самы пляскаты, адсечаны з аднаго боку, нібы сякераю, востры, падобны да нарога ў плузе, родны камень. Сымон прыкленчыў і з цяжкім уздыхам хацеў абняць гэтую вечна маўклівую глыбу, але рукі не сцягвалі — камень быў шырэйшы. I Сымон прыпаў шчакою і грудзьмі да яго ранішняга, яшчэ вільготнага холаду.

«Ты жывы? Ты адзін тут помніш мяне. Бо, утаміўшыся на жніве ці на ворыве, я ішоў і адпачываў каля цябе», — Сымон гаварыў уголас, бо ведаў, што ніхто яго не чуе.

Ён паляпаў па камені рукою, як пяшчотна ляпаюць на шыі цягавітага і любага каня:

«Ці ведаеш ты, што я прайшоў паўсвета, каб нарэшце вярнуцца сюды і развітацца з табою? Не, мусіць, не ведаеш, бо маўчыш. А мы паўвека не бачыліся. Ты нават мне сніўся, як сніцца хлопцу любая дзяўчына».

Злазіўшы абедзвюма рукамі востры кантовы верх, Сымон нарэшце падняўся з каленяў. Абцерушыў, шмаргануўшы рукою, з калошаў чор-ных мурашак і жоўты, наточаны імі пясок. I ўжо бярозаваю светлаю прошваю высунуўся з хвойніку. У грудзі дыхаў яшчэ сыраваты ранішні вецер, цёк пад пахі, сцішна віхрыў у вушах. Ішлося лёгка. Сымону прыгадвалася дзяцінства, калі во гэтаксама ў вушах віхурна пасвістваў вецер, а ты, босы, здаецца, зусім бес клапотны, ляціш з груда ў лагчыну, альбо ловіш маладога, яшчэ ў пушку, жаваранка ці даганяеш нізкую ў лёце папялова-ржавую курапатку.

«Дзе тое ўсё дзелася? Застаўся толькі адзін нязрушаны камень. Няўжо толькі ён?»

У мроіве калыхаўся, мігцеў свет — на вочы Сымону зноў высачыліся слёзы. Не то ад ветру, не то ад шкадавання да самога сябе. I ён не выціраў іх, пякучых і салёных, а толькі злізваў языком, калі яны дабягалі да губ.

Яму не помніцца, як дайшоў да моста, і гэтак, не помнячыся, мінуў бы яго, каб на мосце перад ім не паўстаў, як прывід, як здань, сутулаваты мужчына на нягнуткіх, як палкі, нагах. Сівы, бяззубы, з праваленым ротам, ён абапіраўся на чорную ў алюміневых драпінах ляску і хрыпата, з нейкім прысвістам смяяўся:

— Мне так і падумалася, што ты сюдою будзеш ісці.

Голас, як падалося Сымону, быў яго, Апанаса Жамойдзіка. Але худы і стулены, як сугнет, мужчына ніяк не пасаваў, не паходзіў на дужага, калісьці рослага Апанаса Жамойдзіка. I нос у гэтага быў ліловы і болыны, спушчаны трохі да губы.

— Сын падказаў, што бачыў цябе тут, на мосце. Па вёсцы ўчора пагалоска пайшла, што прыехаў Сымон Чачотка.

«Значыць, у тым грузавіку за кіраўніцаю сядзеў Жамойдзікаў сын», — трохі адступіўся назад Сымон Чачотка.

— Што, не пазнаеш? Ды гэта я, Апанас Жамойдзік, — да Сымона пацягнулася дрыготкая,
як у п'яніцы, рука. — Ну, здароў быў!

Сымон ухіліўся, як ухіляюцца, калі на цябе ляціць наўскапыта ашалелы конь.

— Не хочаш улічыць і прызнаць свайго ворага? — Нягнуткія ногі адарваліся ад запыленых сіваватых панэляў моста і няўпэўнена, дрыготка, як у дзіцяці, што вучыцца хадзіць, пайшлі на Сымона.

— Я прыйшоў мірыцца. Ну, давай, браце, паручкаемся.

— Позна ты адумаўся.

— Хоць позна, як ты кажаш, але мушу папрасіць у цябе даравання. Цяжка паміраць з грахом, — дрыготкая рука ўсё плавала з боку на бок, лавіла Сымона.

— Хто грэх які ўчыніў, з ім і памрэ, — Сымону здавалася, што літасці просіць не той буялы, здаровы, як мур, хлопец, а нейкі нягеглы і нямоглы чужы чалавек.

— Значыць, не даруеш?

— Не, — Сымон рэзка крутануўся і, абышоўшы наўкруга Жамойдзіка, ступіў з моста на перацёрты, сіва-зеленаваты, як цэмент, сухі пясок дарогі.

— О, які ты!

— А якім хочаш, каб я быў? Забітым, як ты жадаў? — хутчэй злосна крыкнуў, чым спакойна сказаў, і ўжо не азірнуўся разгневаны ад усяго даўняга, што нахлынула на яго, узнерваваны Сымон.

— Мусіць, дарма я тады прамахнуўся.

— Вось яно, тваё раскайванне. Вось які ты, — Сымон усё ж такі азірнуўся на мост, дзе, шырока расставіўшы хворыя ногі і абапіраючыся на ляску, стаяў знябожаны і сівы, як абсыпаны халодным снежным пухам, здзіўлены і бездапаможны Апанас Жамойдзік.

Чуў ён ці не чуў астатнія словы Сымона Чачоткі — невядома. Але яго худы, зморшчаны падбародак калаціўся і ўпалыя папяловыя губы шапталі:
— Мусіць, дарма...

1—7 лютага 2000 года

Пах летнiх траў

Кожным годам, цёплым летам, калi пачынаюць касiць, я еду дадому.

Спачатку адчуваеш трапяткi сыраваты холад на душы, калi яшчэ раненька, калi яшчэ толькi прагрукоча першы трамвай, iдзеш на блiзкi прыпынак, пустою вулiцаю, не падмеценым яшчэ тратуарам i з нейкай нецярплiвасцю думаеш, што недзе сёння пасля поўдня, калi сонца спадзе на вечар, калi ўсё неяк раптам прыцiхне, чакаючы жывое расы i вiльготнае ночы, - будзеш дома.

Будзе вёска, шэрыя стрэхi, вузкая сцежка ад гумна да хаты праз картоплю, што, пэўна, недзе цвiце сумна прывялым цветам. Будзе гладкi камень каля парога. Скрып дзвярэй. Пах роднае хаты, нiзкая столь, пабеленыя сцены, завешаныя накрухмаленымi фiранкамi вокны - i надта малыя - гэта спачатку, пакуль разгледзiшся. А потым ужо порсткае цёплае сена - яно пахне горкiм чэмерам - у хлевушку на палатках, цяжкiя i сонныя ўздыхi каровы, нечы добры голас у цемнаце на вулiцы, ясная шчылiнка ў сцяне i дзiўнае адчуванне, што ты нiдзе не быў, што жыў дома, што гэтае самае было ўчора, пазаўчора, год назад, два i болей...

А тут яшчэ горад у халаднаватай ранiцы, шчэбет раннiх вераб'ёў на таполях, нiзка ляцiць галка праз вулiцу; на трамвайным прыпынку двое рабочых у запэцканых мазутам камбiнезонах, з полуднём у руках, закручаным у газету.

А потым бiтком набiты трамвай - нi стаць, нi павярнуцца, цiхi ранiшнi гоман, цiхi грукат колаў на стыках рэек. Вiдаць залiты чырванню дом узышло сонца. Нарэшце аўтобусны вакзал: каля ног у людзей чамаданы, клункi, таўкатня каля кас - i нарэшце аўтобус, вольнае месца каля акна, здаровыя скразнякi, трапечацца фiранка, i ў жанчыны, што сядзiць наперадзе, па белай шыi цячэ рэдкая пасма непрыбраных валасоў.

Кончыцца горад, пераплеценыя правады над вулiцай, мiльгатня сiнiх аўтобусаў, пойдуць нiзкiя запыленыя хаткi з вiшняком, з бэзам, з жоўтымi кветкамi ў гародчыках, i пабяжыць зялёная канава, прашумiць адзiнокая старая бярэзiна звiслым тонкiм веццем, i аўтобус мiне апошнi, зводдаль шашы, недабудаваны дом з белых сiнявата-чыстых, нiбы грудкi цукру, блокаў, з цёмнымi глыбокiмi праёмамi вокнаў. Раптам адкрыецца неба. Пойдзе поле, прастор, кавалак, як кiнуць вокам, запалавелага жыта. Вышкi, нiбы людзi, шырока i крэпка расставiўшы ногi, трымаюць цяжкiя правiслыя правады.

Першая вёска пры шашы: у нечым гародчыку поўна чырвонага маку, дзецi бягуць да аўтобуса, босыя, выцвiлi валасы на галовах - вясну i лета на сонцы без шапак; а потым шаша спадае ў лагчынку, на абочыне зашугаюць вербы ўперамежку з алешынамi. Пойдзе брук, зашуршаць колы па гладкiх каменнях, будзе мякка падтрасаць i кiдаць. I недзе з вербаў па-ястрабiнаму пырхне зязюлька i паляцiць некуды над папарамi, не ўзмахваючы крыламi. Невядома чаму ўспомнiцца даўняя прыкмета, што зязюлька падавiлася коласам i не кукуе, а значыць - пара жаць. Успомнiцца, што казала мацi: зязюлька пасля пятра перарабляецца ў ястраба i ўжо дзярэ птушак.

Аўтобус страсяне - абарвуцца думкi. I будзеш зноў глядзець у акно, будуць мiльгаць белыя слупкi - адзiн за адным - каля мосцiка, i здалёк на грудку будзе вiдаць лубiн - увесь у цвеце, ясна-жоўты, як сонца, i раптам ён запахне густым цяплом, лёгкаю пясчанаю зямлёю. I нехта, аж прыпаднiмаючыся, скажа: "Ой, як хораша!" Пойдуць далёкiя панурыя лясы. Недзе пад Негарэлым будуць iсцi па ягады кабеты ў белых хустках, будуць недзе касiць пры рэчцы за алешнiкам мужчыны без шапак, у кашулях, махаючы адзiн за адным косамi.

Потым будзе прыпынак у Стоўбцах, пасажыры наперабой пачнуць купляць чарнiцы. У Стоўбцах сядзе нейкi хлопец на першае сядзенне каля кабiны i пачне ўсё гаварыць нейкай жанчыне пра Данбас, што ён там зарабляе аж па тры сотнi i нашто сядзець дома. I будзе паглядаць на дзяўчыну, на круглыя загарэлыя каленi пад кароткаю тугою спаднiчкаю.

А потым пойдзе пясчаная дарога, пыл i маладыя хвойнiкi. Пакажацца Мiр - чырвана-шэры замак за лiпамi, брукаваны пляц каля спаленага касцёла без вежы, бярэзiнка на муры, i будзе зноў прыпынак: будуць курыць мужчыны ў скверыку, i нехта будзе садзiць дзiця за кусцiкам. Будзе яшчэ гарачыня ў Карэлiчах. Нехта астанецца, забядуюць жанчыны, што чалавеку можа спешна трэба i прыйдзецца яшчэ раз трацiцца на дарогу.

А табе будзе не цярпецца - скарэй бы дадому. А аўтобус будзе яшчэ доўга i не раз стаяць на прыпынках. I толькi, калi мiнецца Наваградак, калi за вёскамi, за жытнiмi палямi паўстануць Кашалёўскiя лясы - сырыя, цёмныя, як вечнасць, адчуеш, што ты дома. Пабяжыць шаша, густа абсаджаная паабапал бярэзiнамi, у якiх пад шнур абрэзаная i пабеленая кара, а потым замiльгаюць арабiны з жоўта-чырванаватымi чачоткамi, i ўспомнiцца, як яны чырванеюць да самай восенi: ужо ападзе лiсце, ужо шарэе белы марозiк па траве ў канавах, а на арабiнах яшчэ чырванеюць чачоткi - сумная памятка аб цяпле i леце. Прыгадаецца, як некалi малы назбiраеш iх цэлы кошык, закiнеш на гарышча на ўсю зiму на лякарства, а зiмою яны сухiя i горка-салодкiя, ясi i не крывiшся.

Мiнецца хутар воддаль шашы ў садку, у яблынях, сумны журавель над студняю. Успомнiцца, як некалi малым iшоў разам з жанчынамi па ягады i як заходзiлi сюды пiць ваду. Успомнiцца цяжкае драўлянае вядро - акованае, скрып сцюдзёнае вады на зубах, цяжка падаюць празрыстыя кроплi на густа-мяккую мураву, успомнiцца стары калодзеж, паабрастаныя зялёным мохам каменнi, далёкi i халодны бляск вады i слiзкая жабка, затоеная мiж каменняў.

Будуць пералескi, трывожная радасць, што недзе зусiм блiзка свая вёска. I раптам засiнее сваё неба - чыстае i цёплае. Пабяжыць ад шашы дарога праз ядлоўцы ў глiнiшчы - i будуць вiдаць хутары. I будзе недзе вёска за грудамi. Мiнецца пераезд. Надпiс крыжам: "Сцеражыся цягнiка", паласаты шлагбаўм.
А вось ужо вiдаць i першая Паўлюкова хата, старая груша на надворку, новы частакол.
Замiльгаюць тэлеграфныя слупы - i сонца блiсне на правадах, як маланка.
I будзе вёска. Белая, накрытая чарапiцаю Дзям'янава хата. Нехта сядзiць на надворку ва ўсiм споднiм, накiнуўшы на плечы кажух, мусiць, стары Дзям'ян.

А вось гумно каля самае шашы - iржавая бляха на страсе, надворак, абгароджаны калючым дротам.

Пара сходзiць. Ляпнуць дзверцы - i аўтобус пабяжыць далей. А для цябе раптам знiкне дарога, тыя дзесяць год, што засталiся ў горадзе, будзе спачатку нешта няпэўнае, спачатку нейкая адзiнокая, сцiшная радасць. Свая i не свая вёска, маленькая, шэрыя стрэхi, шэрыя платы, зялёны сум бярэзiн i лiп над хатамi, будзе сцежка праз чужы надворак, праз сiнi чабор з рахманымi пчоламi, праз калматы палын, дзе ляжыць ачасаная дзеравiна i пахнуць смалою падсохлыя, паскручваныя ў трубку жоўтыя трэскi. Нехта глядзiць з-за плота з-пад белае, ражком насунутае на лоб хусткi - а хто гэта прыехаў? Нечыя дзецi "робяць паравоз" - чух-чух, - сунучы па пяску ногi, i паднiмаюць за сабою цеплы мяккi пыл. Нечае рослае танканогае дзяўчо iдзе з дзяружкаю на руцэ, пэўна, па зелле i скажа першае "здрастуйце", неяк з нацiскам - "здрастуйце". I будзеш доўга думаць, чыё гэта: рыжае, рабаватае - цi не Тодарава?

Будзе адчуванне сваiх трыццацi год, вялiкiх, сталых трыццацi год. I з нейкаю крыўдаю падумаецца, што вось ужо выраслi новыя людзi ў тваёй вёсцы i як чужыя табе, а можа ты чужы для iх?

А потым - дрот каля свайго гумна, якi трэба пераступiць, i ён звiнiць гэтак цiха i трывожна, як i некалi; на частаколе плешыны выцвiлага моху, цвiце смактуха каля частаколу - i ты iдзеш, здаецца, як i некалi. Збанок сохне на плоце, у ржавай касцы стаiць вада для курэй на надворку, як i некалi. Хата зачынена - усе на полi.

Ты будзеш шукаць ключ на тым месцы - каля падрубы, дзе ён ляжаў некалi, - i, вядома, не здагадаешся, што ён цяпер вiсiць на цвiчку на сцяне пад старою памытаю анучай, покуль не прыбяжыць з поля мацi.

А прыбяжыць яна неяк скоранька, "кiнуўшы ўсё". Ёй нехта накажа, мусiць, тая Тодарава дзяўчына, што прыехаў Чэсiк.

I ты ўбачыш, як яна з поўнаю дзяружкаю зелля на спiне скiруе з вулiцы на надворак, скiруе, не паднiмаючы галавы, бо ведае сцежку па тых саломiнках, што ляжаць з поля аж до парога. I ты раптам адчуеш, што гэта яна, мацi, можа нават яшчэ не пазнаўшы. А потым падыме галаву, спачатку неяк цiха i пiльна гледзячы на цябе, i ўсмiхнецца, цi можа спярша заплача, цi будзе ўсё разам, i рукi, што бачылi цяжкую зямлю i мурзатых дзяцей, самi выпусцяць рагi дзяружкi.

- А маё ж сэрца як i чула...

А потым будзе гаворка ў хаце. А чаму гэтак зблажэў? Якавы ты? А тут у нас прыязджаў Марыльчын iнжынер - разбыўся, тоўсты, як кадаўб, i жонку прывозiў, маленькую - адзiн знак, - што ўсё з дзецьмi "на балоцi ў мячыка грала". А па зелле, нябось, нi разу не схадзiла. Цяпер свет такi, а тут вось i рук ад работы не чуеш, ведама, дзень пры днi...

А потым пра тое, што было нечае вяселле, што нарэшце-такi памерла старая Тэкля, пражыўшы якiх гадоў сто... А потым пра тое, што ў гэтае лета - няхай крые бог - надта страляюць перуны, што пад Наваградкам згарэла абора i што ў Плужанах забiла конюха. I яшчэ - што за леташнi лён нiяк вось не заплацяць.

Прыйдзе вечар, стане мякка шарэць за вокнамi. Падаiўшы карову, мацi будзе цадзiць малако на лаўцы пры печы, i яно будзе цёпла i густа шумець у конаўцы.

А потым не будзе агню ў хаце. Будзе густая ноч млець на двары поўны сiнi месяц будзе свяцiць на падлогу каля ложка, i будзе мякка спацца аж да светлае, неспакойнае ранiцы, покуль не разбудзiць стук малатка ў некага на надворку - нехта будзе звонка кляпаць касу. I табе таксама падумаецца, што сёння пойдзеш касiць на балотца пры гародах, дзе трава ў пояс, дзе капцы з жоўтымi мурашкамi, дзе цвiце румянак, i ты яго зрэжаш, i ён запахне, i стане горка ў роце.

А каля печы будзе ўпраўляцца мацi - цiхенька, мусiць, каб не разбудзiць цябе.

I ты будзеш думаць пра яе, пра нешта добрае, чыстае. Успомнiцца прачытаны некалi верш - светлы i мякка-сцiшны, як гэтая ранiца:

Привычка детская
Открыв глаза, лежать...
Такая грустная привычка.
Не упрекай меня за это, мать...
Ты будзеш дома.

1963 г.

Прылёт кажана

Іх было пяцёра, смярдзючых ад тытуню і самагоннага перагару дужых мужчын, на яе адну, кволую, як падлетак, з вялікімі перапалоханымі вачыма маладую настаўніцу. Навучыцельку, як казалі яшчэ на польскі лад тутэйшыя людзі.

Страціўшы мужа — няхай крые Бог, яны пражылі разам усяго толькі месяц — і баючыся ўжо сама арышту, яна пры намове і помачы добрых людзей уцякла з горада сюды, у прылясную вёску. Не спадзявалася, вядома, што і тут няма зацішку: партызаны разбілі ўправу і застрэлілі інжынера-дарожніка, які ўладкаваўся быў на працу дырэктарам тутэйшай пачатковай школкі.

Як не ведала, што яны ўжо напытвалі і пра яе.

I вось, апранутыя хто як — у напалову вайсковае, у напалову цывільнае, — але ўсе падпаясаныя шырокімі рамянямі, яны стаялі ў пройме асвечаных малочнай поўняю дзвярэй. I ўсе з ружжамі. Хоць не. Той, што насуплена пазіраў з-пад круглай фуражкі з нізкай туліяй, уздымаў руку, зашчаміўшы ў ёй вастрадзюбы пісталет.

Яна і не адсунула б дзвярэй, каб яе не абхітрыў знарок падасланы імі ціхі, сарамяжы Ілля — школьны вартаўнік.

Савецкі бяжанец, як казалі на яго, прыбіўся сюды, у Косічы, з Беластоку, дзе ён быў на практыцы — устанаўліваў у клубе кінапраектар. Аглушаны, як і ўсе, першымі ўзрывамі бомбаў, першымі сполахамі пажару і першым, ніколі не чутым стогнам і енкам параненых, ён сарваў з экрана шоўкавае палатно, запхнуў яго за пазуху і ўліўся ў паток бежанцаў. Ён уцякаў на ўсход, у Расію.

Але за Слонімам яго нагналі нямецкія танкі, а палатно, якое ён адрэзамі мяняў на харчы, таксама скончылася. Дайшоўшы да Косічаў, Ілля застаўся тут спярша парабкам, а потым, як адчынілася школка, перайшоў у яе вартаўніком, а заадно і прыбіралыпчыкам.

Яна і паддалася на падман, калі гэты самы Ілля, асцярожна пастукаўшы ў акно, ціхавата, з хітрай ліслівасцю папрасіў:
— Откройте, дело есть.

Накінуўшы лёгкі халацік, яна падышла да дзвярэй.

Думалася пра ўсё благое — пажар, смерць, — толькі не пра тое, што ў яго за спіною будуць стаяць яшчэ пяцёра, а ў пройму прыадчыненых дзвярэй уткнецца руля вінтоўкі, каб ужо іх зачыніць яна не магла.

— Окошко занавесь и огонек зажги, — загадаў той, што ў шчыліну між вушаком і дзвярмі
ўсадзіў вінтоўку, і халоднаю руляю, што запахла нейкім мазутам і гарам, адапхнуў яе на сярэдзіну вузкай бакоўкі.

Яна зняла з ложка лёгкае, пашытае з лапічкаў-ласкутоў коўдра, завесіла акно і тады ўжо на стале каля газоўкі пачала шукаць запалкі — малюсенькі карабок нямецкіх, кардонавых, з вялікімі шыпучымі галоўкамі, што нядаўна купіла ў горадзе.

Шыпучая запалка высвеціла стол, стосік вучнёўскіх сшыткаў на ім, чарнільніцу-невыліванку з драўлянаю лакіраванаю ручкаю і пухірок газоўкі. А каснічок дымнаватага агню, што захістаўся на газоўцы ад скразняку, бо дзверы яшчэ не зачынілі, — іх усіх: найперш іхнія чырвоныя ад перапою, адутлаватыя твары, а потым і чорныя рулі вінтовак, што былі ў іх за плячыма.

Ілля баязліва таптаўся за імі ў парозе.

— Так вот какая ты, немецкая шлюха, — азваўся нарэшце той, што шчыміў у руцэ пісталет. Пэўна, старшы над імі. Акрамя пісталета пра гэта сведчыла і яго нягеглая, ужо добра паношаная фуражка на нізкай туліі. У немцаў фуражкі седлаватыя, ганарыста задзёртыя, а гэтую нібы хто прыпляскаў на галаве.

— Да, ничавось птичка, — рагатнуў другі, мурлаты, у цывільнай кепцы і суконным, вясковае работы фрэнчы.

— Ну что же, ребята, крылышки мы ей почистим, — азірнуўся і сказаў сабе за плячо той, што быў у вайсковай фуражцы.

I маладая, падобная да дзеўчаняці-падлетка настаўніца схаладзела душою. 3 жахам успомнілася ўжо тое, што тыдзень назад ёй сказала рупная, занепакоеная гаспадыня, у хаце якой яна і зняла гэтую бакоўку з адным венскім акном і асобным ходам.

— Ой, дзяўча, не ўпору ты прыехала. Спакою нямашука ў нас. Наўкруга лес, а ў ім ужо
развяліся і віжуюць парцізанты. Яны, пераадзеўшыся ў нямецкае, нават удзень прыйшлі і заарыштавалі Аўсяніка, што да цябе ра біў у нашай школе. I няхай сцеражэ Бог, каб да цябе чаго-небудзь не мелі.

— Ці ёсць у іх інтэрас да мяне?

— Гэ, дзетка, — усміхнулася гаспадыня, нейкім трохі касаватым вокам агледзеўшы кватарантку, — цяпер бойся кожнага. Вайна. Ніхто ні на каго не зважае. Абы што, так за ружжа і хватаюцца. — I ўскінула абедзве рукі, нібы адмахнулася ад сваіх слоў. — Во галава! Я ж не спытала, як жа зваць цябе?

— Леанарда. Баброўская Леанарда.

— Во моднае імя. Але ж ці дзіва — навучыцелька.

— Чаму ж моднае?

— Не чула я.

— Тады кажэце проста — Лявонка.

— Во гэта іншая рэч, — гаспадыня паглядзела зноў гэтым сваім касаватым вокам.

— А як жа вас велічаць? — спытала ўжо яна, кватарантка-навучыцелька.

— Ужо з мяне такая вялікасць, — нібы засаромелася і адвярнула галаву гаспадыня. — Ёўда я.

— Во і я першы раз чую такое імя, — задрыжалі ад смеху пухкія губкі ў валавокай, прыгожай з твару кватаранткі.

Яно палескае. А па-тутэйшаму — Аўдоця. Мой нябожчык Іванка, калі рабіў за Польшчаю на чыгунцы, знайшоў мяне ажно за Ганцавічамі і прывёз сюды, у Косічы. Во як было...

Цётка Ёўда, накульгваючы на левую нагу і нібы трохі перавальваючыся на левы бок, падышла да дзвярэй, узялася за клямку, але не адчыніла іх.

— Я кажу — было. Немцы неяк стараною
прайшлі ад нас. Толькі потым, ужо ўследа за
хронтам тут на хутарах савецкіх байцоў выпорвалі. А з гэтай восені ўсё пагоршала. Ужо адныя за аднымі палююць: парцізанты за паліцыянтамі, паліцыянты за парцізантамі. Свет калоціцца, як на верацяне...

I вось іх пяцёра, першы раз убачаных, стаяць і цяжка, як загнаныя дыхавічныя коні, сапуць перад ёю, адзінокаю і бездапаможнаю маладзіцаю. Што ж рабіць ёй, як бараніцца ад іх, неразважных, п’яных і агідных?

— Ну, рассказывай, — не ўстояў на нагах і пахіснуўся на яе той, што трымаў у руцэ сінявата-чорны пісталет.

— Што вам расказваць?

— А с каким заданием фашисты подослали тебя.

Ніхто мяне нікуды не падсылаў, — сказала ўжо цвёрда, спадзеючыся яшчэ, што тут выйшла нейкая абмылка. — Я прыехала сама.

Уцякала ад нямецкай жандармерыі, што застрэліла майго мужа.

— Да-да, от имени жандармерии открывать фашистские школы.

— Школа ў нас беларуская.

— Ха-ха, — зарагатаў мурлаты ў пляскатай кепачцы і ў суконным вясковым фрэнчы. — Школа с портретом Гитлера на стенке.

— Дзяцей трэба вучыць.

— Конечно, на немецкий лад.

Ім, мусіць, нічога не дакажаш. Яны настроіліся на адно: забіць ці згвалціць яе. Няўжо той кажан, рыжавата-сухі, як кажурынка, з сабачай мордачкай, што зачапіўся раніцаю за лату над парогам, прынёс бяду? Леанарда, баючыся яго чапіць, паклікала тады гаспадыню.

Трымаючы, як у муфце, рукі пад шарым фартухом, старая падышла да парога, прыскаліла одно вока і, паказваючы ў роце чорны дупляны зуб, глухавата, нібы сама сабе сказала:
— Нешта ліхое яго прыгнала, гэтага кажана.

Старая азірнулася наўкруга сябе, убачыла пры плоце сухі арэхавы кій і парнула ім у ржава-сухую кажурынку. Але кажан толькі разявіў сабачую мызу з натапыранымі вушкамі, вышчарыў вострыя зубы і тоненька, як драцінка, зазвінеў.

— Во, яшчэ і не ўцякае, нічыстая сіла, — гаспадыня прыцэлілася і зноў парнула доўгім кіем у кажана. Ён нарэшце адарваўся ад латы, нячутна, паматылінаму пархнуў і ўлукаткі паляцеў пад стрэху блізкага гумна.

— Нядобрую ён табе новасць прынёс, — зноў пацвердзіла сваё цётка Ёўда і заківалася ў хату.

А яна, Леанарда, увесь дзень была як сама не свая. Прыгадвала Наваградак. Тую ноч, калі прайшла павальная аблава — нехта падклаў міну пад парог дома, дзе кватараваў гебітска-місар, але падарваўся ўсяго вартавы. Арыштоўвалі чамусьці найболып беларусаў. Шукалі тых, хто калісьці палітыкаваў ці быў на прыкмеце, як падазроны. Хоць яе Франак ні з кім вельмі і не знаўся.

Але во кажан прынёс новую бяду. Нібы не хапіла той, што прылучылася ў Наваградку. Праўду ж кажуць: бяда адною не ходзіць. Яны толькі пабраліся, і ім нібы пашэнціла: Франак напытаў работу ў транспартным аддзеле гарадской управы, а яе, Леанарду, узялі карэктарам у рэдакцыю павятовай газеты.

Надарылася тым часам зняць і кватэрку — вузкі пакой за дашчанаю перагародкаю ў шарай неабшалёванай хаце заўсёды п'янага балагола — ці не татарына? — і яго рослай, заўсёды пакорна прыгорбленай, як яна сябе называла, — Разаліі.

Было яно, гэтае мядовае шчасце, ці не, Леанарда разабрацца не паспела. Бо, можа, не вельмі і любіла наіўнага і, здаецца, яшчэ няспелага як мужчыну свайго Франака. Ёй падабаўся яго таварыш, шыракаплечы з валасатымі рукамі Жэнік, што працаваў загадчыкам склада ў гандлёвай нямецкай фірме.

Але ў тую трывожную ноч яна якраз не спала. Сэрца нібы чула бяду. У двары баязліва цяўкнуў чуйны гаспадароў сабачка. Ад яго брэху яна заўсёды прачыналася, як і ад Франака, калі ён гарнуў яе да сябе і яго рука шкраблася ў яе між ног і нахабна, упарта разводзіла іх...

Перапуджана цяўкнуўшы, сабачка болып не аказаўся. Леанарда нават не ведала, што сабакі, як і людзі, баяцца ўзброенага чалавека, — яны, мусіць, чуюць, як пахне гарачаю смерцю настылая руля вінтоўкі.

Леанарда ўжо не спала — прачнулася ад цяжкага і страшнага сну. Угнуўшы і пагрозліва набычыўшы чорную голаў з белай зоркай між шырока раскінутых вострых рог, на яе ішоў вялікі бык з кутасікам пад шырокім чэравам. I гэты кутасік варушыўся.

Яна ўцякала, але ногі адымаліся. Спрабавала крычаць, але голасу не было. А ўбуялы, расовы бык, бушуючы і дзеручы пярэднім капытом зямлю і кідаючы яе на сябе, упарта і раз’юшана блізіўся да Леанарды. Яна нават убачыла яго налітыя крывёю, вялікія, як слівы, лілова-сіняватыя вочы. Яна закрычала зноў, але без голасу... і прахапілася.

Дзесьці ў прыцемку ночы натужна вуркатала ценжароўка — можа, тая, доўгая і чорная, з адсечаным радыятарам і накрытым кузавам, што была пры турме. У фортцы брамы востра дзынкнула жалезная зашчапка. У двары зноў ашалела заскавытаў і аціх перапуджаны сабачка.

Здаецца, мільганула, як начная трапяткая маланка, святло кішаньковага ліхтарыка. Леанарда палахліва прыгарнулася да Франака, і яго халодная рука настойліва прасунулася ў мяккае цяпло яе ног. «Дурны», — хацела сказаць, але ўжо не трэба было: у гэты міг у дзверы моцна і адчайна загрукалі, і каля акна шаргануўся нечы размыты цень. Мусіць, пільнавалі, каб ніхто не выскачыў праз акно.

Хату адчыняць пайшоў сам гаспадар.

I, счакаўшы, у сенях загаварылі то па-нямецку, то па-беларуску. У кватэры пад аранжавым абажурам засвяцілася слепаватая жароўка-лямпачка. Загрукалі нямецкія шыпаватыя боты...

Раніцою яна прыбегла да турмы. Паліцыянт з вузкімі падбрытымі вусікамі, што адчыніў быў аконца, хаваючы свае вочы, каротка адсек:

— Тут нікога не шукайце.

— А дзе ж?

— За кашарамі.

У Леанарды падкасіліся ногі. За даўнейшымі польскімі казармамі, дзе цяпер стаяла нямецкая вайсковая часць, у ровішчах пры горадзе ў першы год расстрэльвалі савецкіх актывістаў, а ў гэтае жніўнае лета — набожна пакорных яўрэяў.

Леанарда яшчэ збегала туды, але ўжо блізка да ямаў, дзе яшчэ ўспыхвалі адзіночныя тупаватыя стрэлы, яе не пусціла старая жанчына ў чорным, з’едзеным моллю плюшавым каптане, што падпасвала ў прышашэйнай канаве мігітлівую казу:

— Не йдзі туды, маладзічка. Тут адзін мужчына быў пайшоў шукаць і напытваць сына і
сам не вярнуўся.

У вузенькі завулак з белымі двухпавярховымі мураванкамі, адную з якіх займала рэдакцыя, яна ўжо ледзьве дабрыла.

Нізенькі, сыта-ружовы рэдактар, прыладжваючы абедзвюма рукамі за вушы свае рэдзенькія, напамаджаныя валасы, для прыліку толькі паспачуваў:

— Але чым жа ж я вам памагу. Мы ўсе пад памялом.

А потым і падстрашыў:
— Я баюся, каб не арыштавалі і вас.

Як абязвечаная, Леанарда вярнулася ў свой цемнаваты кабінет, што адным акном выходзіў у заслонены дрэвамі двор, села за столік насупраць рыжавата-агністае машыністкі, што перастала ляскаць па старэнькім рэмінгтоне, і затрасла худзенькімі плячыма ад нестрыманага плачу.

— Не траць часу, — неяк трохі суха і нібы абыякава сказала машыністка. — Зайдзі ў
аддзел народнай асветы, да інспектара. Ён у недалёкую школу напытвае настаўніка... У Косічы, здаецца... Перачакай бяду там.

I вось яны, Косічы, дзе Леанарда хацела знайсці зацішак і ўратавацца ад арышту, гвалту, смерці... А перад ёю стаяць пяцёра ўжо гатовых на ўсё страшнае і агіднае дурнавата-п'яных мужчын.

Не дзіва, што сёння ў школу прыйшло менш як напалову дзяцей. Непакою ці чагосьці таемнага, загадкавага дадала яшчэ бялявая дзяўчынка з другога класа ў доўгай плаценкавай сукенцы з нашытымі ў падоле чырвонымі паскамі і ў зморшчаных скураных хадаках.

Цярпліва стоячы каля стала і пазіраючы з-пад краплістай хусткі валошкавымі вачыма на Леанарду, яна нарэшце адважылася і спытала:
— Скажыце, пані навучыцелька...

— Цяпер трэба называць мяне грамадзянка настаўніца, — падказала Леанарда.

— Ага, грамадзянка, — пацёршы кулачком свой нос, паўтарыла бялявая дзяўчынка. — Чаму ўсе кажуць, што не трэба хадзіць у нямецкую школу?

— А хто кажа?

— Не ведаю. Але мы баімося, што нас могуць пастраляць.

— Хто? — сумелася Леанарда.

— Усе: і немцы, і партызаны.

— А за што ж вас, малых дзяцей? Глупства гэта.

— О, не кажыце так. Бо і вучыцеля вунь забілі.

Толькі цяпер Леанарда здагадалася, чаго на вочы не паказваўся Ілля. Недзе ўсё туляўся. Значыць, нешта ведаў. Пэўна ж, баяўся, каб не выдаць сябе. I цяпер туліцца ў парозе, як пабіты сабака. Хаваецца за шырокія спіны гэтых пяцёх.

— Анутка, Илья, — махнуў чорным, зашчэмленым у руцэ пісталетам старшы сярод іх. — Напомни ей, какие она немецкие агитки привезла с собой.

— Да, привезла, — зноў нясмела з прыцемку адклікнуўся вартаўнік, але на святло газоўкі не выйшаў. — Журналы с портретами всяких геббельсов.

Ах, Божа, гэта ж ён віжаваў за ёю і ўсё пераказваў ім. Ці ж не яго гэта справа — адзін украдзены нумар «Новага шляху»? Усім класам па чарзе яны чыталі з яго апавяданне пра санітарку.

— Ну, так скажи, кто тебя подослал сюда? — перад ёй зноў махаецца гэты чорны пісталет.

— Мне даў накіраванне школьны інспектар.

— Инспектор, говоришь, — той мурлаты, што быў у суконным вясковым фрэнчу, імгненна выцягнуў з вінтоўкі чорны востры шомпал.

Але яго перапыніў ён, старшы:
— Постой маленько. Она нужна нам чистенькая...

Аднак шомпал раз’юшана свіснуў над ёю. Як ад удару перуна, яна заплюшчыла вочы. I ёй убачыўся той высокі пагодны дзень бабінага лета, калі яна на спадарожнай фурманцы ехала сюды з сваім невялікім пажыткам — плеценаю карзінаю. Дарэчы, вёз яе не абы-хто, а тутэйшы багатыр, саракагадовы ўсмалелы, як корч, гарбаносы і чорны, як корч, з навіслымі бровамі і сінімі хітрымі вочкамі Гервас Сапега.

Памогшы ёй з карзінаю і пасадзіўшы поруч з собою ў фацэтную, з прэтэнзіяй на нейкае шляхецтва, рысорную брычку, ён адразу і назваўся:
— Гервас буду, а па прозвішчы — Сапега. — Махнуўшы выгінастымі прыгожымі вейкамі,
ён неяк сарамяжа заплюшчыўся, а потым раскаціста зарагатаў: — Кажуць, знакамітая княжацкая фамілія. А тут, наўкруга нашых Косічаў, яе носіць столькі галадранцаў, што і не злічыць.

Пад'ехаўшы да самае школы, што была ўпрытык з управаю — прыгожым драўляным домам пад нямецкі вугал, крытым драніцаю і з прычолкам, падпёртым дзвюма выштукаванымі калонамі, нечакана запрапанаваў:
— А можа, паедзем да мяне? Хата вялікая, на два канцы. Не раўня гэтай школцы.

Зазірнуў у вочы і вялікаю жорсткаю далоняю злавіў яе руку:

— Мне гаспадыня патрэбна.

— А што вы кажаце, дзядзька?

— Во, яшчэ і дзядзькам называе, а я — нежанаты.

— Даруйце, як вас па бацьку? — сумелася Леанарда.

— Бацьку Цімохам называлі, — ён неяк паволі, нібы не хочучы, зняў з брычкі яе плеценую карзіну і паставіў на зялёную мураву каля шырокае сцежкі.

— Я чалавек адкрыты, прызнаюся. Адчыняю ў горадзе краму. Буду гандляваць шапкамі. Мы аднога жыдка-краўца прыхавалі. Ён ужо іх шые. Мне патрэбны граматны супольнік ці памочнік. А што ваша школка? Ці пратрывае да зімы. Тут партызаны ўсё спрытком паляць — і ўправы, і школы. Што ні ноч, то пажар. Вунь колькі ўжо згарэла двароў і фальваркаў.

— А як жа дзеці? Без навукі? Не, буду трымацца школы.

— Дарма даяце ганьбу майму дому. Я ж платы не вазьму. А ў мяне і садок, і пчалярня...

Яго рысорная брычка доўга і, здаецца, зласнавата падлясквала на ружовым выбоістым бруку вуліцы.

А назаўтра, знайшоўшы нейкую зачэпку, зазірнуў да гаспадыні. Потым і яе, Леанарду, перастрэў на падворку. Нацягваючы яшчэ ніжэй барашкавы каўпак і пільна азіраючы яе сінімі быстрымі вочкамі, загаварыў:
— Еду ў горад. Можаце што заказаць. Саха-рыну, ніткі, іголкі...

— Ой, што вы, дзякую, нічога покуль не трэба, — як магла аднеквалася Леанарда.

Яго жаўтлявая вялікая рука тым часам пакапашылася ў адтапыранай кішэні шарага ў клетку пінжака і выцягнула колькі цёплых, мусіць, толькі з печы, падсушаных груш.

— Цукровыя, — падказаў Гервас і, варухнуўшы чорнымі навіслымі бровамі, цераз парог у сені падаў іх старой Ёўдзе.

— О, дагаджае вам, — смяялася і паказвала чорную шчарбіну ў роце ўедлівая старая.

— Кінь перад сабою, знойдзеш за сабою, — трапна, слова на слова адказваў хітраваты Гервас.

А потым, нібы незнарок, уцягнуўся да яе ў баковачку, агледзеў адзін табурэцік, налёгшы на яго, праверыў, ці моцны і стойкі, і ўжо папрасіў:
— Я з вашага дазволу прысяду?

— Садзіцеся, што ўжо зробіш з вамі.

Зняўшы з чорнай густой чупрыны, што ўжо іскрылася першай сівізною, свой барашкавы каўпак, загаварыў:
— Я ж вам ужо казаў, што хачу мець пры сабе пісьменнага чалавека. Знаюся ў арыхметыцы, але з драбямі рэч благая.

— I што пры вас буду рабіць я?
— Памагаць у рахунках.
— I не болей? — з’едліва ўсміхнулася тады яна.
— А калі прыгледзецца адзін да аднаго, то...
— Ну, дагаворвайце.
— А хіба вы ўжо не здагадваецеся?
— Не вельмі, бо намёкаў шмат.
— Прызнаюся, шкада мне вас, маладзенькую.
— Нешта страшыце, ці што?
— У страха, як кажуць, вочы вялікія... Бо наўкруга столькі брыды. I на вас, адзінокую і харошую з твару, кожны спакусіцца.
— Во пра што вы загаварылі.
— Не ласкавая вы нешта са мною, — ён зарыпеў табурэтам, падняўся з яго. У парозе яшчэ сказаў: — А я вам хачу дапамагчы і заступіцца.

Хітраваты і трохі як нахабны Гервас гаварыў праўду — як на тое ідзе: яны, гэтыя пяцё-ра п'яных начных гасцей, будуць дамагацца яе. Яна ўжо адчувае, як прагна гараць іх асалавелыя з шкляным водбліскам вочы, як яны раз’юшана дыхаюць.

I яна, трацячы над сабою ўладу, ужо крыкнула ім у чырвоныя, налітыя крывёю твары:
— Што вам трэба ад мяне?
— А разве не знаешь, что мужикам надо?..
— Пайшоў вон, брыда! — крыкнула яна таму рыжаватаму, у пілотцы, што высунуўся наперад і намагаўся схапіць яе за руку.
— Слушай, Шубин, — закамандаваў старшы. — Сделай кляп и закрой ей хайло.

Леанарда забегла за стол, нібы ён мог яе ўратаваць. Але сюды ўладна ступіў стрыжаны пад нулёўку, на галаве ў якога шырока разлезлася злінялая пілотка з чырвонай, аблушчанай на адным куце зоркай.

Ён і схапіў Леанарду за грудкі, моцна, да болю, рвучы на ёй летні халацік. Яна нават не паспела апомніцца, як бразнулася плячмі ўпоперак ложка. Леанарда закрычала зноў, але яе дыханне перахапіла ўваткнутая ў рот гаркаватая ад тытунёвай пацярухі анучка, што была ў некага з іх заміж насоўкі.

— Илюха, давай, первым пойдёшь? — нечыя халодныя дужыя рукі схапілі яе за аголеныя калені і пачалі іх разводзіць. Яна сілілася стуліць іх, але не магла.

— Илюха, не трусь, целина у неё уже вспахана, — нехта душыўся ад рогату з прадчуваннем блізкае асалоды.

— Ты что, плачешь?

— Ну, это от радости, — рассцёгваючы дрыготкімі рукамі рэмень і пазвоньваючы спражкай, крычаў той, што апошнім станавіўся ў калейку.

— А вон, смотри, Ильюшка сгорел.

— Ха-ха! В одном шаге от счастья.

«Якая пакутлівая, якая здзеклівая і нечалавечая смерць у мяне», — яшчэ падумала Леанарда, сілячыся супраціўляцца таму, што гэтыя пяцёра пачыналі чыніць над ёю. Пасля ўжо, знясіленая, ледзьве памятная, учула, як першы ўдар штыка палыхнуў ніжэй жывата, а потым яшчэ адзін, гарачы, як агонь, нібы дзеля збаўлення ад доўгіх мук, знайшоў яе сэрца...

Старая Ёўда прачнулася ад першага стуку ў суседняе акно. Падумала адразу пра благое. Гэтаксама і ў гэтакую пору стукалі тады, калі забіралі нядаўняга кватаранта, прыгожага рослага мужчыну з бародкаю і ў скураной карычневай куртцы, што толькі і паспеў парабіць у школе не больш як месяц. I на табе, прыйшлі па яе, ціхенькую, прываблівую і адзінокую маладзіцу.

Спешна, блытаючыся ад страху і перадрагі ў спадніцы, старая праз голаў нарэшце нацягнула яе, знайшла на біле ложка кофту. Косы слупок мройнага, вадзяністага святла ляжаў на стале — месяц, набраўшы вышыню, пераходзіў на другі бок хаты. Старая, адшморгнуўшы фіранку, прыпала да халоднай шыбы. На вуліцы пры плоце цямнела фурманка. Нехта нецярпліва і размашыста расходжваў каля каня. За сцяною ў бакоўцы чуліся глухаватыя неразборлівыя галасы, цяжкае і невядомае грукатанне, нібы хто падаў.

Тады, як арыштоўвалі кватаранта, такога грукату не было — забіралі яго сцішком, нібы крадучыся.

Ах, Божа святы, што робіцца там? Што чыняць яны над безабароннаю маладзіцаю? У яе і так ледзьве ліпіць душа. Можа, рашыцца на ўсё і збегаць паглядзець? Але ж ці будуць гэтыя злыдні зважаць на тваю старасць. Заб’юць ці ўкалечаць — і не знайся.

Ёўда, як сама не свая, як адрашоная, пасядзела на лаве пры акне, а потым рашуча ссунулася і парыўна падышла да дзвярэй, націснула на язычок клямкі і з усяе моцы папхнула іх. Яны, нямазаныя колькі гадоў, моцна і ржава зарыпелі на петлях. Ажно ў яе ад страху перахапіла дых і прапала раптоўная гарачая рашучасць.

Неўзабаве на падворак выкаціўся сыты рогат. Цэлаю плоймаю, несучы за плячыма стра хатлівыя вінтоўкі, яны, нехрысці, ішлі да фурманкі.

Старая вярнулася да лавы, прыкленчыла на яе адною нагою і зноў лобам ткнулася ў халодную шыбу.

Загрукацеўшы коламі, фурманка нарэшце знікла ў сутоках вуліцы.

Вобмельгам выскачыўшы з хаты, старая Ёўда абабегла яе і спынілася каля дзвярэй бакоўкі. Наўкруга шапаткім звонам сыпалася цішыня, і старая адно чула, як тахкае і разрываецца яе сэрца. Яна пастукала ў зачыненыя дзверы, але за імі ніхто не адклікаўся. «А можа, забралі яе, як таго кватаранта?» — старая пацягнула за клямку і ў зеленаватым месячным святле на ложку ўбачыла белае цела. Леанарда лежала ўпоперак ложка, безда-паможна звесіўшы на падлогу аголеныя ногі.

У бакоўцы пахла газаю, але газоўка ўжо не гарэла.
— Лёнька, Лявонка! — закрычала старая, трасучы яшчэ цёплую, але ўжо маўклівую Леанарду.

Нахіліўшыся бліжай над мёртвым целам, старая нарэшце ўбачыла анучу ў роце і на абедзвюх грудзях чорныя, мусіць ад штыка, ранкі. Адна з іх, як у Хрыста на абразах, была з падцёкам крыві ніжэй карычневага зморшча нага саска. Як здагадалася старая, штык прыйшоўся якраз у сэрца.

Ёўда дзіка, адчайна заенчыла, асунулася на каленкі і пачала хрысціцца.

7—23 красавіка 1999 года

Смерць на парозе

Стрэлу ён пе пачуў. Хоць стралялі зблізку, з палявога каменя, што старчма стаяў на ўтравелым замежку.

Ён толькі падышоў да парога і зняў з каромысла два поўныя вядры з сцюдзёнай крынічнай вадою. I паспеў яшчэ ўзяцца за клямку. Агністы ўдар у галаву аглушыў яго і кінуў у чорную прорву. Падаў ён спіною назад і на тыя два драўляныя вядры, перавярнуўшы адно з іх. На яго плюхнула сцюдзёная вада, але холаду яе ён ужо таксама не пачуў.

А смерць ён прадчуваў, бо яшчэ зранку, калі запалілі лямпу, сказаў мацеры:
— Ты сёння пабудзь дома, нікуды не адлучайся.
Ой, яшчэ што скажаш. Соль і газа выйш ла. Я ж сабралася прадаць курыцу. Ці ж забаўляюся ў тым мястэчку.

Твар у маці быў зжоўклы, прывялы і са зморшчанаю, як на ўсохлым яблыку, скуркаю.

«Нездароўча яна. Як жа ж ёй будзе жыцца без мяне?» — пагараваў, глянуўшы на яе, але сказаў коратка і цвёрда:
— Успеецца.

I ўзяў два пустыя драўляныя вядры, што стаялі з прыхаду, каля парога, каб ісці па ваду. А ісці было далекавата, за груд, на лужок у лагчыне, дзе кіпела, падымаючы залаціста-ружовы жвір, жывучая, што не замярзала і лютаю зімою, гарачая крыніца. Улетку вада была халодная, крамяная, што ажно скрыпела на зубах.

Колькі гадоў назад туды ўкапалі цэментную трубу, і на дне яе кожную зіму, распластаўшыся, спалі зялёныя жабы з чорнымі гарбатымі спінкамі. Маці брыдзілася, а ён смя-яўся і шкадаваў выкідаць іх на снег. А на згоне зімы яны невядома дзе дзяваліся — знікалі самі.

— Сцежка да крыніцы вілася, як невымоўная казачная радасць. На грудзе заўсёды мякка, прытульна і ласкава шумела змарнелая, пахіленая, як стары грыб, крываватая хвойка.

Нават у бязветраны дзень тут вірыў задзірысты віхор, абвяваючы спіну халодным скразняком.

I ён, Віталь Якшук, трымаючы на каромысле цяжкаватыя дубовыя вёдры і робячы круг, палахліва азіраўся. Ён ведаў, што ўжо болей як месяц, пасля таго, як загарэўся суседні хутар, за ім палюе ястрабок з блізкай вёскі, трохі малахольны Лёнік Шашок, што запісаўся ў «истребительный батальон» і прынёс дадому вінтоўку і, кажуць, некалькі папяровых пачак з патронамі.

Наўкруга ў ранішнім сыраватым змроку серабрылася і ажно прылягла ад цяжкай расы кусцістая рунь. У замглёнай далечыні цяжка каркаў самотны крумкач. Волкі туман, як паводка, заліўшы даліну, хаваў вёску і боханістыя груды з прытоенымі хутарамі.

Віталь уздыхнуў і, сцепнуўшы ад сырога холаду плячмі, росным заміжкам пачаў спускацца да лужка, над якім таксама круглым азярцом расплыўся туман.

Высокі, плячысты, ён ступаў трохі размашыста. 3-пад ног, з-пад мяжы раптоўна фуркнула і імкліва знікла ў тумане за крыніцаю чародка маладых курапатак. «Значыць, тут нікога не было, раз сядзелі курапаты», — Віталь падвесяліў сябе і рашуча падышоў да глыбока ўкапанай трубы. Вада цурчэла праз вышчарблены край. На метраў дваццаць ад крыніцы вузкім касніком сярод парудзелага лужку молада зелянела свежая трава.

Віталь нагнуўся і зачэрпаў першае вядро...

Ён не ведаў, што з прылеску праз ядлоўцавыя кусты, як воўк да авечкі, прагна і настырна да яго падбіраўся ён, малахольны Лёнік.

Лёнік жыў толькі адным жаданнем і прагай — застрэліць. Гэтую хваробу, гэты магнэз забіваць чалавека ён набыў яшчэ ў партызанскім атрадзе. Спачатку было здзіўленне, а потым насалода. Калі ў атрадзе судзілі каго за здраду, разбой і гвалт, і калі выстраеныя партызаны на запытанне камандзіра, хто прывядзе ў выкананне загад, упарта і зацята маўчалі, пачаў вызывацца ён, Лёнік:
— Я, таварыш камандзір!

Потым доўга і адрошана перажываў гэтае забойства, седзячы зводдаль ад усіх на пні і зацягваючыся задушлівым самасадам. Лёніку яшчэ бачылася тая жахлівая хвіліна, калі застрэлены ў патыліцу партызан падаў перед ім жа самім выкапанай ямай і хроп і турзаўся ў страшнай агоніі.

Забойства, учыненае Лёнікам Шашком, ператваралася ў свой, яму толькі вядомы рытуал.

Але на такую ж бяду, што з гарачкаваю асалодаю Лёнік чыніў над іншымі, ён напароўся і сам. Пасланы на «хозаперацыю» — вынюхаць у вясковым хляве парсюка і, уклаўшы яго на воз, прывезці ў атрад, Лёнік да страты прытомнасці напіўся. Сярод белага дня пры калодзежы ён пакаціў, схапіўшы ў поясе, падлетка-дзяўчынку, спрабуючы яе згвалціць. Але вёрткае дзяўчо ўміг выкруцілася з-пад асалавелага Лёніка і ў знак помсты днішчам акутага вядра смальнула яму па пераноссі.

I Лёнік, прывучаны страляць, — стрэліў. У атрад яго прывялі з чорным апухлым тварам, але без парсюка і з нечаканаю навінаю, што ён застрэліў дачку аднаго з тутэйшых партызанаў.

Лёніка Шашка, вядома, судзілі. Нават адчыталі перад строем грозны загад, але ў чорную яму ён не ўпаў — па малалецтву даравалі.

Праз гэта малалецтва — Лёніку было семнаццаць — яго не ўзялі і на фронт, калі пасля партызанскага парада ўсіх маладых мужчын і хлапцоў прыгналі на прызыўны пункт.

Вярнуўшыся дадому ў прыцішэлыя, напалову спаленыя ў час астатняй аблавы родныя Лукі, жыць прыгнечаным, спакойным дамасе дам Лёнік Шашок ужо не мог. Па незабытай і спакуслівай партызанскай звычцы спакваля поначы пачаў абіраць далёкія хутары, ходзячы ажно пад Нёман — там яны былі багацейшыя. У супольнікі і ў помач сабе ўзяў, як смяяўся, «прычэпа», нейкага прыблуду з Расеі, агідна і брыдка ўпрыгожанага наколкамі на пальцах, вытатуіраванай галавою тыгра на левай лапатцы і выгінастаю змяёю на правым бядры.

Тут жа, на прынёманскіх хутарах, яны абое незнарок нарваліся на акоўцаў — польскіх партызан, што бадзяліся па лясах, ваюючы ўжо з саветамі, — і, мусіць, прызнаўшы Лёніка і яго супольніка за энкавэдзістаў, далі з-за хутаранскага хлява колькі аўтаматных стрэлаў, уклаўшы насмерць «прычэпа». Лёніка ж выратаваў спярша глыбокі равок, а потым — высокія і круглыя, як копы сена, ядлоўцавыя кусты.

Пацягнулася зноў вусцішнае да брыдоты, агорклае жыццё. I на табе — яго рукі займелі жаданую і зваблівую вінтоўку і ўчулі, як дрогка і радасна турзаецца яна пры стральбе. Кароткі, як таўкач, абрэз, ды яшчэ з адламаным прыкладам, з якім ён хадзіў калашмаціць, як казаў, прынёманскія хутары, Лёнік заткнуў на-зад пад застрэшак, падалей, для іншага часу.

Акрамя мосінскай вінтоўкі, яму ў міліцыі выдалі новы вайсковы бушлат з залаціста-бляшанымі гузікамі і пасведчанне байца «истребительного батальона», ці ястрабка, як называлі яны сябе. Фуражкі Лёніку не дасталося. А насіць вясковую кепку, хай сабе і наўкруга падкладзеную для штыўнасці згорнутаю ў некалькі столак газетаю, было не да гонару. У сельсавецкага начальніка ваенна-ўліковага стала, былога франтавіка, ён выпрасіў добра падношаную і добра зашмальцаваную зверху, над цемем, нехлямяжую фуражку. Засмучаў яго і чорны аколыш. Хацелася мець нешта з малінавым альбо блакітным, як у лётчыкаў. Але ўсё ж на галаве трохі набакір сядзела тое, што прылучала Лёніка да важнай і таямнічай вайсковай справы.

На вечарынкі, што бывалі цяпер глухаватымі, і вяселлі, што скупіліся на даўнейшыя пацешныя і прыгожыя выдумкі і звінелі не так гучна, Лёнік Шашок прыходзіў у шара-зеленкаватым бушлаце з гузікамі-дутышамі і вайсковай фуражцы, з-пад якое выкручваўся чорна-сіняваты ўпарты чуб. Яго, неразважнага распусту, свае дзяўчаты баязліва стараніліся, а ў незнаёмых вёсках нябрыдкі з твару Лёнік меў поспех — на яго заглядаліся.

Трапіўшы да стрыечнай сястры на хрэсьбіны і запрошаны за стол, Лёнік, як заўсёды, перабраў меру і зваліўся ў воз, што стаяў сярод двара з распрэжаным канём. А прыцемкам у гэты ж воз паляцеў вагкі камень. Кінулі з-за вугла хаты. Лёнікаву галаву выратавала ручка воза.

Другі камень, падкраўшыся ў глухую ноч пад Шашкову хату і пастукаўшы ў дзверы, кінулі ўжо тады, калі яны адчыніліся. Адчыняць іх якраз пайшоў бацька. Чакалі, вядома, яго, Лёніка, і ў поцемку абазналіся. Учуўшы грукат і стогн, Лёнік выбег падняць ужо і прынесці ў хату беспрытомнага бацьку. Камень — і зноў жа не малы — трапіў бацьку ў нос, распляскаўшы яго ўшчэнт. Бацька выжыў, але з увагнутым, укалечаным носам прызнаць у ім ранейшага статнага Пятра Шашка было досыць цяжка.

Назаўтра Лёнік пабег шукаць след. За вёскай, праз сівую рунь зелянела вузкая стужка абабітай расы. Яна вяла, як здалося Лёніку, на суседнія хутары, якраз на асаду Якшука.

У той жа дзень Лёнік завёз у раённую бальніцу ўкалечанага бацьку, а сам завітаў у міліцыю. Праз тыдзень, прыехаўшы наведаць хворага, ён атрымаў жаданую вінтоўку, палахлівае для іншых пасведчанне ястрабка і бушлат з бліскуча-таннымі гузікамі. Душа яго віравала ад радасці — ён мог цяпер паляваць за ціхмяным Якшуком.

...Заўсёды памяркоўны, разважлівы і паслухмяны Віталь застаўся адзін з двух сыноў у аўдавелай Настулі. Старэйшы Янак, болей упарты і рэзкі, трапіўшы з польскім войскам у савецкі палон, згінуў недзе ў Старабельску, у Расеі. Гультаяваты і не здатны да навукі, Янак адужаў толькі пяць класаў. Праўда, потым, пасталеўшы ўжо, апомніўся: пайшоў чаляднікам да местачковага Моўшы — вучыўся за краўца. Але ўсё перайначыла вайна — якраз напярэдадні яе Янака забралі ў войска. I Настуля атрымала ад яго ўсяго дзве паштовыя карткі — першую з польскага горада Пшэмысла, дзе ён быў уланам, другую, з васільковаю маркаю і заштрыхаванымі некаторымі сказамі, — з Расеі, з невядомага Старабельска, дзе Янак апынуўся ў лагеры палонных.

Разам з іншымі дакументамі, укруціўшы ў хустку, Настуля беражэ і гэтыя дзве паштовыя карткі — ляжаць яны ў яе яшчэ дзявочым куфры, у прымацаванай збоку шуфлядцы.

Настуля гаруе па іх ужо двох — па сыну Янаку і яе Язафату, што быў застудзіўся на лесавывазках і праз два тыдні памёр ад запалення. Тады, у трыццаць дзевятым, зайшоўшы, бальшавікі надта арыштоўвалі людзей і бязлітасна ганялі іх на розныя работы, як называлі — «трудовое участие».

Язафатава смерць выратавала сям'ю Якшукоў ад вывазу ў Сібір. Бо, кажуць, у тых, патаемна складзеных у сельсавеце спісах было і іхняе прозвішча.

I вось у Настулі, на глухаватым і далёкім ад вёскі хутары застаўся ён, сарамяжы, трохі нерашучы, з жаночым характарам, чарнабровы з валошкавымі вачыма, прыгожы Віталь.

У школе настаўнікі нахваліцца ім не маглі. Упарты да вучобы, ён паступіў у Наваградскую семінарыю ўжо пры немцах. Але ж і вайною і вучыцца, і араць, і сеяць трэба ж было.

Аднак за семінарыю, за той зеленкаваты касцюмчык, што яму выдалі, дараваць ужо не могуць, а свае ад зайздрасці і злосці яшчэ падтыкаюць.

На згоне зімы трое з чырвонымі пагонамі і ўзброеныя доўгімі вінтоўкамі прыходзілі на хутар. Праўда, Віталь якраз з канём паехаў у тыя ж Прылукі памагчы нямогламу дзядзьку выкінуць з хлявоў і вывезці на поле гной. А там ужо хтосьці шапнуў, што дома яго чакаюць госці.

Там, у Прылуках, Віталь перачакаў бяду і, вярнуўшыся на трэці дзень дадому, пачаў рабіць схрон — у варыўні клаў другую сцяну. Ту ды, у засценак, можна было залезці толькі з гарышча, адкінуўшы на ім дзве лёгкія дошкі.

Нібы збаўленне і ратунак ад гэтага туляння на стол лягла павестка — Віталя забіралі ў войска, і ён, назапасіўшыся харчамі, з'явіўся ў райваенкамат.

Ужо далёка за Гомелем па вагонах сярод навабранцаў папаўзла чутка, што іх вязуць не ў вайсковыя часці, а ў Данбас, на шахты. Сакрэт выдаў падкормлены пахучаю каўбаскаю і падпоены агністым першаком сяржант-татарын. I словы яго спраўдзіліся — навабранцаў пасялілі ў бараках і, даўшы шахцёрскі ліхтар, кіркі і каскі, пачалі спускаць у забой.

У вузкай, з мала вышэйшым паднябеннем, як вясковай печы, штольні вугальную пароду трэба было кіркаваць лежачы. 3 шахты падымаліся ледзь жывыя, не чуючы ні спіны, ні рук, ні ног.

Шахту аднойчы заваліла. Яны, пяцёра чалавек забойшчыкаў, ажно трое сутак начавалі ў сене разам са сляпымі коньмі, што цягалі ваганеткі з вуглем. I многія пачалі чахнуць, здаваць і ад непасільнай работы і ад галадухі — у сталоўцы да тонкай лусты хлеба давалі рэдзенькі ружовы кісель. Яго, Віталя, ратавала яшчэ сала. А зямляк з-пад Зецелы, дробны, пасінелы, з доўгай і худзенькай, як у пеўніка, шыяй Іван Юргель, ледзьве ўжо цягаў ногі. Ён першы і не вытрываў. Аднойчы, адклікаўшы ад грамады Віталя, здушаным, ціхім голасам выдыхнуў:
— Я ўжо выведаў, як ходзяць цягнікі.
— Ты пра што? — зразумеўшы намёк, усё ж перапытаў Віталь.
— А пра тое, што на два білеты грошы ў мяне ёсць. Учора прыслалі з дому.
— Значыцца?..
— Як значыцца, то ацеліцца. Трэба ўцякаць! Бо тут альбо памром з голаду, альбо заваліць у штольні.

I ў Юргеля задрыжаў на губе пякучы акурак:
— Уцякаць трэба, уцякаць, покуль яны не
апомніліся і не загналі нас за калючы дрот. Тады не вырвемся.

3 дарогаю спачатку нават пашэнціла — да Харкава ехалі цягніком. А там упрасіліся ў вайсковы эшалон. Але ўжо ў Баранавічах, калі таварняк, поўны салдатні, спыніўся перад калонкаю, каб набраць вады, з падкручанымі вусамі старшына падклікаў да вагона афіцэра з двума вахлакаватымі, нейкімі абношанымі салдатамі ў шэрых трусовых шапках — вайсковы патруль.

Да ваеннай камендатуры, куды ўжо вялі іх, Віталь не дайшоў. Убачыўшы туалет, схітра ваў, адпрасіўся, спаслаўшыся на хворы страўнік. I яны паверылі, нават не суправаджалі яго. А яму толькі і трэба было, каб знікнуць у сутоках доўгіх складоў і пакгаўзаў.

Дадому з Баранавіч, не рызыкуючы болей садзіцца на цягнікі, каб не злавіла чыгуначная ахова, Віталь дабраўся пешшу. Што здарылася з Юргелем, куды яго адправілі — назад у шахты ці ў турму, — ён не ведае.

На трэція суткі чуйным прыцемкам Віталь пастукаўся ў акно паменшалай і яшчэ болей прыгорбленай за гэтыя два месяцы, калі ён не быў дома, роднай хаты. Маці доўга не адчыняла, мусіць, ужо спрасонку ёй здалося, што за акном стаіць не ён, Віталь, а яго брат Янак, які ўваскрос з мёртвых.

На людзях Віталь спачатку не паказваўся. Але ж ці ўседзіш доўга на адзіноце. Маці, каб памагчы ў бядзе, нават напытала ў далёкай вёсцы, адкуль была замужам, як казала яна, нязгоршую дзяўчыну. Аднак Віталь сватацца не стаў — помніў з Навагрудскай семінарыі пухленькую, кучаравую, з анёлкавым тварам, Сабіну Мятлік. За ёю ўжо тады ўвіхаўся нехта з рагулеўскіх афіцэраў. I ці не звёз разам з сабою ў Нямеччыну. Аднак схадзіць у Сялец, невялікую вёску, што хавалася ў раўку за пяць вёрст ад Наваградка і адкуль Сабіна была ро дам, сарамяжлівы Віталь пабаяўся — а раптам абязвечаць нечаканаю навінаю, сказаўшы, што яна, Сабіна, ужо замужам.

I маўклівы Віталь затоена сядзеў на абрыдлым хутары, старонячыся чужога вока. Чуйна, як напалоханы заяц, прыглядаўся да кожнага, хто зварочваў на сцежку, што вяла з дарогі да Якшуковай хаты.

Але ўсё разрашыў і перайначыў пажар — на суседнім хутары загарэлася хата. Да Якшукоў з чатырохгадовым абпаленым сынам на руках прыбегла перапалоханая Аксеня. I Віталь не схаваўся ў свой схрон, а, схапіўшы бусак, кінуўся на помач. Але ў хаце на ўсю моц ужо бушаваў агонь. Падпаліў яе той жа хлопчык. Аксеня перад гэтым церла ў сенях лён, а ён, хлопец, забаўляўся на печы, седзячы на тым жа падсушаным лёне. Як дзіцячая рука намацала на мурку коміна карабок запалак, невядома. I запалка чыркнула па карычневым канце каробкі, каб лён успыхнуў, як порах. Аксеня ўчула енк і ўжо з агню выхапіла дзіця. Іншае што ўзяць, вядома, не ўскорала.

Уварвацца ў хату не змог і Віталь. Яшчэ ў сенях дух забівалі дым і гарачыня. Ён вынес толькі церніцу, на якую наткнуўся тут жа, у сенях. I пачаў бусаком падварушваць ачэп — верхнюю, пакладзеную на бэлькі дзеравіну.

Але дзе ж ты адзін яе сарвеш. 3 вёскі мужчыны падбеглі тады, калі абвалілася страха. Неразважлівыя жанчыны былі ўражаныя і агнём, і тым, што тут на пажары з’явіўся Віталь, а казалі ж, што яго забралі ў войска. I Віталь учуў у сябе за спіною здзіўлены ўскрык:
— Зірні, Гэлька, дальбог Віталь Якшукоў тут!
— Ціхо, дурная.
— Мне што... Я так сабе...

3 гэтага пажару, гайдануўшыся кругамі, як вада ад кінутага каменя, разышлася па наваколлі чутка, што з войска ўцёк і хаваецца на сваім хутары Якшукоў Віталь.

Гэтыя разгайданыя кругі дайшлі і да Лёнікавага берага. I якраз напярэдадні таго здарэння, калі ноччу ў бацьку пацэліў вагкі камень і зялёны след па сівой ад расы руні пайшоў на хутар, дзе ўзвышалася вялікае, на двое дзвярэй, Якшукова гумно.

А вяртаўся дадому менавіта Віталь, яшчэ прыцемкам і цярэспале, каб лішне не трапляць на чужое вока. А быў ён у дзядзькі — аддаваў пазычаныя грошы. Там і заначаваў, каб ледзь свет прыйсці на хутар.

Помслівы, гатовы на забойства Лёнік не вельмі і верыў сабе, што рахманы, па-дзявочы сарамлівы Віталь Якшук, якога помніў яшчэ сашколы, мог падкрасціся ноччу пад іхнюю хату і кінуць у бацьку каменем. Зрабілі гэта напэўна ж браты той застрэленай дзяўчыны. Яны, праўда, і не таіліся, што хочуць адпомсціць за сястру. I іх, двух вуграватых і насатых здаравякоў, шчуплаваты Лёнік Шашок па-сапраўднаму пабойваўся.

Таму за ворага лепш прымаўся ціхмяны Віталь Якшук, каб было хоць уяўнае апраўданне, што будзе пакараны ён не так сабе, а па-належнаму і слушна.

Тым больш, што ў Лёніка зявілася вінтоўка, і яна спакусліва апякала рукі і, здаецца, сама, як магнітная стрэлка, дрыготка паварочвалася на той далёкі хутар з вялікім гумном.

Але першы раз Лёнік абышоў усё наваколле без яе, перымерваючыся толькі, адкуль лепш страляць. I выбраў ружаваты, адсечаны зверху, пэўна, перуном пляскаты валун, што, як адзінокі зуб з дзёснаў, вытыркаўся з затравелай мяжы. Дарэчы, якраз насупраць хаты.

Тады з прылеску, з ядлоўцавых кустоў, дзе ледзьве не наступіў на соннага зайца, ён і ўбачыў пры крыніцы з вёдрамі яго, Віталя.

Гэта праўда: чалавек заўсёды чуе на сабе чужы зірк. I Віталь, падымаючыся на прывабны грудок з двума вёдрамі на каромысле, адчуў нават спіною, што нехта сочыць за ім. Дайшоўшы да крываватай хвойкі, што мяккім і прыветным пошумам сустрэла яго, паставіў вёдры і азірнуўся: у ядлоўцавых кустах на прылеску нібы мільганула круглая фуражка. «Ён, Шашок, віжуе за мною. Але сёння страляць не будзе, ён толькі прыйшоў разведаць і выведаць».

Віталь зноў па чарзе злавіў кручкамі восілкі цяжкіх дубовых вёдраў, падняў іх на каромысле і пайшоў насустрач тугаватаму, напорыстаму, але не халоднаму ветру, што пахнуў саладжавай рунню і гаркаватым прэлым лісцем восені. I ўчуў над сабою мяккі, незнаёмы шорхат. Падняўшы голаў, убачыў трох сіва-срэбных жураўлёў, асвечаных перадвечаровым чырванаватым сонцам. Натужліва, нібы зморана махаючы крыламі, яны ляцелі ў вырай. I так нізенька. Напэўна, на блізкую ўжо і халодную зіму. Ляцелі якраз у кірунку Наваградка. I Ваталю ўбачыліся сінявата-ружовыя з чатырохкутнымі проймамі абсечаныя замкавыя вежы, белы з чырвоным дахам будынак іхняй семінарыі і мілая, кучаравая, як у анёлка, галава прысадзістай, поўненькай Сабіны...

Як раўнаваў яе Віталь, калі на іхнім вечары да яе падышоў вастраносы афіцэр у зелянкаватай форме з жоўтымі кантамі на галіфэ і на абшлагах рукавоў — рагулеўскі кавалерыст — і запрасіў яе да танца. Аднойчы, праводзячы Сабіну да мураванага дамка, дзе яна кватаравала ў нейкіх сваякаў, за брамкаю Віталь убачыў яго, афіцэра. Ён падпільноўваў і чакаў Сабіну. Віталь, як здурэлы, кінуўся прэч, каб ноч ужо не спаць і прасядзець у пачакальні чыгуначнага вакзала, да якога падыходзілі малыя з чатырма вагончыкамі паравозы вузкай калейкі...

Напаіўшы каня, Віталь пайшоў да крыніцы яшчэ раз, каб прынесці яшчэ ў хату вады і каб прыгледзецца: хто ж паходжвае там, на прылеску. Але ў ядлоўцавых кустах, здаецца, нікога не было.

Ставячы вёдры з прыхаду ў парозе, Віталь прызнаўся мацеры:
— Ці мне падалося, ці не, але нехта мяне
высочвае. Напэўна ён, Лёнік Шашок, што ў ястрабкі, кажуць, запісаўся.
— Ці ж ліха яму, — жахнулася маці.

Нервова-ўстрывожанаму Лёніку Шашку не спалася і ад поўні, што, зазірнуўшы ў акно, ліпла на вочы, і ад думак; што роіліся і мільгацелі, як лятучыя мурашкі. Ён калісьці бачыў, і шмат іх было з празрыстымі крыльцамі, і яны адна за ад-ною ўзляталі з караністай лясной дарогі.

А думалася Лёніку пра адно і тое ж: як да світання, яшчэ прыцемкам, ён падкрадзецца да вялікага пляскатага каменя, што стаіць насупраць Якшуковай хаты і... падпільнуе Віталя. 3 тымі двума дубовымі цяжкімі вёдрамі, якімі носіць з крыніцы ваду.

Мярцвяна-блакітнае святло поўні чамусьці пераносіла Лёніка на могілкі ў чэзлы хвойнік з пахіленымі збуцвелымі крыжамі. А ў гэтым смутна-сіняватым святле ўздымаўся свежы, падзёўбаны дажджом капец магілкі, пад якім ляжала яна, ім застрэленая грудастая дзяўчына-падлетак. I кожны раз страхатліва-дзіўнае жаданне зманвала і пад'юшвала яго схадзіць у тое Хвоева, на тыя ніколі не бачаныя могілкі. I нешта, таксама страхатлівае, асцерагала і стрымлівала яго.

Цяпер ён уяўляў, як побач з гэтаю магілкаю паўстане яшчэ адзін капец, пад якім ужо ляжа Віталь.

Лёнік уставаў з ложка, неяк прыхапкам і нервова шукаў на стале пачак тонкіх, як цвічкі, «флоцкіх» папярос. Закурваў. Доўгімі зацяжкамі глытаў дым. Ён быў горкі, як атрута. Папярхнуўшыся ім, з печы злавала маці:
— Усё курыш, каб на табе шэрсць курэла!

Лёнік пляваў у далоню, тыкаў туды рубінавы агеньчык недакуранай папяросы і клаўся зноў на ложак.

Раніцаю, яшчэ пры лямпе, ён зняў з двух цвікоў на сцяне, дзе яна заўсёды вісела, палохаючы ўсіх, хто заходзіў у хату, зваблівую вінтоўку і, дурнавата ўсміхаючыся, услых сказаў:
— Ну, я пайшоў на паляванне.
— Куды гэта поначы? — бацька ўзняў свой шырокі, як у калмыка, з пляскатым носам і перакрэслены сіняватаю нарасцю твар.
— Глядзі ж, ізноў не нарабі бяды. А то нам, старым, хоць у свет уцякай. Брыдка людзям у вочы глянуць.
— Стыд не дым, вочы не выесць, — руляю вінтоўкі, што тырчала з-за пляча, Лёнік зачапіўся за касяк і знік у сенях.

Поўня, размытая лёгкаю мярэжаю хмарак, ужо зніжалася за старым адзінокім дубам, што рос на полі за вёскаю. Цяпер ён здаваўся падобным да вялікага качана капусты — круглая крона і кароткі тоўсты камель.

Ішлося лёгка. Чуваць толькі было, як шасталі калошы штаноў. Лёнік раз за разам адкідваў настылы прыклад вінтоўкі, што біў па клубе. Нарэшце зняў яе і за пасак панёс, як прывык насіць у партызанах, падыходзячы да якога-небудзь небяспечнага месца, каб не выдаць сябе, што ты ўзброены. Але тады, у партызанах, у яго была дзесяцізарадка. Не раўня гэтай доўбні.

Пераскочыўшы глыбокую каляіну, поўную дажджавое вады, Лёнік з дарогі звярнуў да ха лоднага настылага лесу. Запахла горкім асовым лісцем і мокраю яловаю карою. 3 дрэў капала, пляскаючы па апалым подсціле, сцюдзёная раса. Нават не заходзячы у лес, Лёнік чуў яе холад. I ён пайшоў затравелым берагам, абыходзячы назвожаныя, ссунутыя сюды з поля белаватыя валуны і стаўбунаватыя, ацяжэлыя ад шчодрай расы ядлоўцавыя кусты.

Мінуўшы цёмную непраглядную сцяну лесу, ужо з грудка ўбачыў страху доўгага Якшуковага гумна. Паджоўклая поўня вісела нізка над ім.

Цярэспале, гразнучы ў свежай раллі, Лёнік пайшоў на поўню і на гэты доўгі і цёмны сілуэт будынка. Натрапіў на замежак і ўжо ім накіраваўся да вышчарбленага пляскатага валуна.

Паволі і марудна выясняўся асенні дзень. У Якшуковай хаце патухлі падслепаватыя, зробленыя на даўнейшы лад, у чатыры шыбы, два акны. Рыпнулі дзверы — нехта выходзіў з хаты. Лёнік прысеў за каменем. Рука мацней сціснула настылую вінтоўку. Па спіне прабеглі дрыжыкі і ад ранішняга сыраватага холаду, і ад таго, што ўжо мае быць. Аб вушак тупа грукнула драўлянае вядро. Лёнік збоку, з-за каменя зіркнуў на падворак. Трохі размытая ў прыцемку мужчынская пастаць паплыла за гумно. Узнятыя рукі трымалі за кручкі каромысла, на якім пагойдваліся вёдры.

Час цягнуўся марудна. Недзе адзінока і дзярката, нібы курэц зранку, захрыпеў крумкач. Развідневалася. Паволі адсоўваўся полаг ночы.

«А можа, уцёк? Можа, згледзеў мяне?» — Лёнік падняўся з кукішкаў і на вышчарблены, абсечаны перуном валун паклаў вінтоўку.

«Не, ідзе вунь», — Лёнік зноў чуйна прыгнуўся. 3-за гумна, трохі прыгорбіўшыся пад двума вёдрамі, размашыста і неяк клышанога ступаў Віталь. Угнуўшы голаў, глядзеў недзе сабе пад ногі.

«Панясе ў хлеў? Не, закіроўвае ў хату», — Лёнік павярнуў вінтоўку на праём дзвярэй, і яго вока знайшло дрыготкую мушку.

«Стрэлю тады, калі спыніцца перад дзвярыма. Ён будзе мой».

Лёнік напружыўся, сцяўся ўвесь, нібы ястраб перад тым, як кінуцца на здабычу, і падвёў мушку на самы вушак. А там якраз і спыніўся, здымаючы з каромысла вёдры, Віталь Якшук. Ён толькі ўзяўся за клямку, як гарачы ўдар кінуў яго ў чорную прорву — куля пранізала голаў.

3 рулі вінтоўкі, што ўздрыгнула і аціхла, курыўся сіняваты дым.

Лёнік адрошана, як сам не свой, звар'яцела ўсміхнуўся. Узяў за пасак вінтоўку і панёс збоку сябе, як насіў у партызанах дзесяцізарадку.

Ён неяк абмяк, ссутуліўся, але на губах у яго яшчэ не астыла крываватая, як у шалёнага, брыдкая ўхмылка.

Яму зноў убачыліся могілкі. Лёнік азірнуўся, шукаючы на небасхіле поўню і думаючы, як яе сінявата-мройнае святло абалье свежы надмагільны капец. Але поўня ўжо змеркла за далёкім лесам.

Пачынаўся новы дзень жыцця і пакут. На парозе хаты дзіка і адчайна галасіла адзінокая Настуля.

19—27 мая 1999 года

Трывушчая

Яна, прыгорбленая, у чорнай, ражком завязанай жалобнай хустцы, са звялым, але яшчэ ружовашчокім здароўчым тварам, усунулася ў людны тралейбус паперадзе цыбатых кароткаспаднічных дзяўчатак у скураных куртках. Ці мо праўдзівей, яны ўвапхнулі яе ў вузкі, сціснуты поручнямі і бляшанай сценкаю пярэдні выхад, каб услед за ёю ўжо ўскочыць самім.

Я прыпадняўся, саступаючы ёй на высокім сядзенні не вельмі ўседнае першае месца. Другое, ад замурзанага акна, было занята надзьмутай удабрэлай маладзіцай у зялёным плашчыку, што разыходзіўся на яе вагкіх грудзях.

— Не старайцеся, мужчынка, я яшчэ і пастаяць магу, — старая для блізіру пааднеквалася, але, паклаўшы спачатку парэпаную і аблушчаную сумку, абедзвюма рукамі ўзялася за нікеляваны, але ўжо абшморганы да чарнаты поручань, каб падняцца на высакаватую прыступку.

Цяпер ужо, сціснуты абапал рослымі плячыстымі і не вельмі ўступлівымі мужчынамі, я стаяў над ёю.

На задняй пляцоўцы, дзе збілася купка легкадумнай, паспраўнелай за лета моладзі — быў пачатак верасня, і ўвесь гарадскі транспарт быў гаманкі, вясёлы і перапоўнены ёю, — пачыналася нервова-злосная, неадступная сварба:
— Ну, праходзьце.

— Як жа я прайду, калі ты плячыма свет загарадзіў! — крычаў нехта старэйшы, басавіты, што на кожнага маладзейшага за сябе глядзеў, пэўна, з помслівай злосцю. Бо ўсё маладое староніцца і не прымае ці адкідае ўсё старое.

— Цяперака ні старому, ні маладому не ўшыцца у транспарт. Праз людзі — у людзі. Але ж некалі яны былі мілейшыя, — востры ражок жалобнай хусткі падымаецца да мяне, і я бачу рознакаляровыя вочы — адно карычневае, другое светлашэрае.

Я ажно здрыгануўся: мне прыгадаўся сусед, ужо нябожчык, у якога гэтаксама былі вочы рознага колеру. Я чамусьці нават пачаў лічыць, колькі гадоў прайшло, як яго пахавалі.

Але мяне назад у перапоўнены тралейбус варочае трымцівы і слабенькі, нібы дзіцячы, голас старой у жалобнай хустцы:
— Я ледзьве свайго дачакалася. Хоць і спяшацца няма куды. Хіба пад сосны на вечнае спачыванне. Але ж жывым у зямлю не ляжаш.

Нахіліўшыся на бок, з цяжкім ржавым скрыгатам тралейбус пад'язджае да чарговага прыпынку і сутаргава тыцкаецца у броўку. Планкі дзвярэй складваюцца, як мяхі ў гармоніка. Лёгка саскокваюць на шурпаты тратуар цыбатыя галаногія дзяўчаты, а двое маладых лілова-вуграватых хлопцаў узбягаюць на іхняе месца каля дзверцаў кабіны. I наўкруга мяне паслабаднела — рослыя мужчыны, ад якіх патыхала атрутным тытунём, падаліся ўглыб салона. Тралейбус, як наеты вол, ледзь зрушвае з месца.

— Сёння ж нам, пенсіянерам, помач на заводзе давалі, — тым самым ціхаватым і трохі нібы ахрыплым голасам гаваркая старая пачынае перарваную споведзь. — Каму дзвесце тысяч, каму трыста, а мне ажно пяцьсот адшкадавалі. О, каб вы бачылі, сколяка там нас, старых, назбіралася. Азірнешся наўкруга сябе — адно чарап'ё. Я ж ужо дваццаць гадоў на пенсіі. У шэсцьдзесят пайшла.

Востры ражок чорнай хусткі, пад якою іскрыць сівая пасма, зноў падымаецца ўгору. Мне карціць спытаць, па кім старая носіць жалобу, але яна, нібы наўздагад, без майго роспыту, гаворыць сама:
— Бачыце, — яе худая у ліловых венах рука, адарваўшыся ад папярочнага поручня, падымаецца да чорнай хусткі, — жалабую. Чацвёрты тыдзень пайшоў, як пахавала свайго дзеда. Я — з сямнаццатага, а ён на два годзікі быў старэйшы за мяне. Зазнаў усяго, праз усе войны прайшоў. У сорак восьмым толькі вярнуўся. Дзякуй Богу, жывы і не калечаны. 3 кантузіі на адно толькі вуха недачуваў. А я трое, лічы, без яго выгадавала. Адно пад адно, як гарох, маленькія былі, як яго забралі, нябось, не пашкадавалі — прыехалі і забралі. За год ці два, як на Западнюю ішлі. Расказваў, што колькі тыдняў у лесе пад Заслаўем ляталі. Адсюль ужо на Гродна, а з-пад Гродна, дзе ў ровішчах розных паноў стралялі, — на фінскую. Фіны, як чэрці, на лыжах... Казаў, лягло там нашых, як снапоў на току...

Але тут нецярпліва пачала паводзіць шырокімі плячыма бабульчына суседка, што, крыўдліва ўзняўшы пухлую напамаджаную губку з чорным пушком, маўкліва і адрошана пазірала ў шарае ад закарэлых пырскаў акно. Тралейбус зноў скрыпуча-ўедліва і неяк бокам прыціраўся да прыпынку з жоўтаю і пухлаю, нібы надзьмутаю, як гумовая лодка, адзінаю лаўкаю. Высока ўздымаючы і памахваючы перад сабою лакіраванаю сумкаю з танна-залацістымі ланцужкамі і прышчэпкамі, раздабрэлая жанчына моўчкі пасунулася клубам наперад, гэтаксама моўчкі зганяючы старую з сядзення.

— Адна варона з кала, другая — на кол, — засмяялася старая, паказваючы ружовыя, як у дзіцяці, бяззубыя дзёсны, і падсунулася на чорным дэрмацінавым сядзенні з зацыраваным косым прарэзам і прыляпнула яшчэ худою зжоўклаю рукою. — Садзецяся і вы, во якраз нам дваім месца аслабадзілася.
Старая яшчэ шчытней падсунулася да замурзанай, упраўленай у чорную гумовую раму вялікай шыбы, і я сеў поруч з ёй.

— Людзі цяпер распаўнелі, паразбываліся, няхай Бог адносіць, — старая яшчэ, мусіць, не забылася пра сытую, з цяжкім падбароддзем маладзіцу. — Чэрава ў іх не раўнуючы, як у жарэбных. Вядома ж, у горадзе якая работа. Сядзяць, распусціўшы спадніцы, як кураводкі ў рэшаце на яйках, і глядзяць у гэты целевізар, дзе скачуць голыя, рыхтык чэрці. Ото, свет разбэсціўся. А я з замаладу пры малых дзецях, усё не дасыпаючы. Як спявалася ў песні: «Замуж пойдзеш, трэба знаць — позна легчы, рана ўстаць». Ды яшчэ сярпом за дзень намахаешся, рукі ўвярэдзіш. Пажаўшы калгаснае, ціхенька праз дрот, праз граніцу ў Западнюю на заработкі бяжыш... Да багатых наймаліся. Там у мяне і сваякі жылі. I мукі мех за жніво заробіш, і проса, і бобу добрую торбу. Альбо гэтых авечых слёзак — сачыўкі. Падвязуць да граніцы, а тут ужо сама цягаеш. Адно пільнуйся, каб не злавілі. Мой жа ж дзевяр, што хадзіў туды, за кардон, як называлі, па лікёры ды вішнёўкі, нарваўся-такі на засаду. Свае падказалі. За злоўленых шпіёнаў тады і адрэзы на сукенкі давалі. Чаму ж не зарабіць на чужой бядзе якую блузку. Ён і загрымеў ажно ў Архангельск, дзе ўжо след яго прастыў. А мяне Бог сцярог. Дзяцей свекрыва глядзіць, яшчэ і падганяе мяне: «Ідзі, Вікця, ідзі, дзяцей я ўпільную». Лістом перада мною не слала, шорсткая, як шчотка, была, а дзяцей гадаваць мне памагала. Хоць на свекрыву і кажуць: «Свекрыва не матуля, дзяцей не прытуліць». Мая ўсё ж прытуляла. А я то ў жытняе, то ў аўсянае жніво ўсё бягу ў Западнюю ды бягу. Туды з сярпом, а назад з поўным мяхом. Прывалаку гэтага бобу, напару. Дзеці наядуцца і ходзяць як пукі. Толькі папёрдваюць. Бо ён жа ж спажыўны, спорны, гэты боб... Вой, можа, вам няма інтарэсу слухаць мяне?

Яе разнакалёрныя вочы імкліва і скоса зірнулі на мяне і на тых, ужо новых пасажыраў, што, чырванеючы ад натугі, упарта і ўчэпіста трымаліся за поручні, сам-насам наракаючы на людны, перапоўнены да немагчымасці тралейбус.

— Во колькі ўжо ўтрамбавалася, — усклікнула яна з лёгкаю, нібы дзіцячаю радасцю.

— Всэм, бабушка, надо ехать, всэм, — адазвалася мардатая, перафарбаваная жанчына нетутэйшага аблічча ў вялікай карычневай хусце з залацістымі фрэнзлямі і папхнула локцем палавінку сціснутых у гармонік дзвярэй, што не хацелі разгортвацца і зачыняцца.

Тралейбус ужо да астатку перагружаны і поўны, бо блізка рынак, і балыпыня пасажыраў едзе туды.

Чуецца прыцішаная гутарка пра цэны, і мая спадарожніца, павярнуўшыся да мяне, тым часам падхоплівае яе:
— Дарагавізна. Пенсію ледзьве сцягваеш. I яек не дакупіцца. Мая суседка ажно дзве гадзіны прэла ў чарзе, а давалі на рукі толькі па два дзесяткі. Кажуць, нашы прадукты ў Расію ідуць. Дзіва-дзіўнае, узвелічалі Расію, а як прыйшлося, есці тамака няма чаго. I вайны гэтакай Расія, пэўна, не зазнала, як зазналі мы. Там спалілі, тут забілі. Там — парцізаны, тут — немцы. Калі ж, як не вайною, усялякая чэрня разводзіцца. Гэта цяпер парцізаны прыгнуліся ды прыцішэлі. I сярод іх рознага было. Зловяць дзяўчат, што з горада прыбягалі, каб абмяняць што на харчы, і вядуць да мяне нанач. У дзяўчат холад і голад, а ў гэтых маладых басякоў юр у галаве. Я рассцялю куль саломы, а дзіцям — хоць мяхі на галаву... Усенькага наглядзелася. Пражыла, як кажуць, баба, што і вол не пацягне. Нябось — трывушчая. Дабіраю во восемдзесят трэці гадок...

Яе халодная, нават мярцвяна халодная рука нарэшце ловіць маю руку:
— Насакатала я вам, як курыца, але ўжо пайду. Зірну і я на сённяшні кірмаш. Цікава ж старой бабе, што там робіцца.

Я памагаю ёй вышчаміцца з вузкага сядзення і плячыма, націскаючы на іншых, праторваю дарогу да выхаду.

Тралейбус, вызваліўшыся ад пасажыраў, нібы з палёгкаю ўздыхае і прыўзнімаецца. За шырокай рамай акна, рабаватага ад нясцёртага бруду, я невыразна бачу чорную жалобную хустку і нібы яшчэ чую слабаваты, як дзіцячы, голас старой Вікці: «Пражыла баба, што і вол не пацягне. Нябось, трывушчая».

Кастрычнік—лістапад 1998 года

Грышан Мікола

Мікола Грышан
(Грышан Мікалай Паўлавіч)

Нарадзіўся 12 лютага 1933 года ў вёсцы Чэрніхава паблізу Баранавічаў.

У Баранавічах скончыў сярэднюю школу і настаўніцкі інстытут, а затым у 1960 годзе педінстытут імя Янкі Купалы ў Гродне. Выкладчык беларускай мовы і літаратуры, рускай мовы і літаратуры.

Першы друкаваны верш з'явіўся ў "Баранавіцкай газеце" у 1942 годзе.

3 1950 года пачалося супрацоўніцтва са многімі газетамі. Вершы друкаваў у Дзятлаўскай раённай газеце "Перамога", "Настаўніцкай газеце", "Беластоцкай газеце", "Ніве".

3 1952 па 1993 год працаваў настаўнікам беларускай мовы і літаратуры.

Цяпер пенсіянер. Жыве ў горадзе Дзятлава.

Ірдзела сонцам паднябессе...

Ірдзела сонцам паднябессе,
Як з веку ў век, як з году ў год.
На крылах лёгкіх, нібы песня,
Узняўся голуб у палёт.

Пад ім вятры шумелі, буры,
Над ім нябёсаў ясных сінь.
А хлапчанё так проста, здуру
Вазьмі ў яго - ды камень кінь.

За каменем ляцеў ён следам,
Смяротным гэты быў удар.
Пустынным раптам стала неба
I сонца схмарыла свой твар.

Ён распластаны ўпаў пры плоце,
Як камень, з камянюкам тым.
Пярынка, вольная ў палёце,
Адна кружылася над ім.

Ад імя тых

Спрачацца сёння не бяруся
Аб чалавечнасці, любві,
Але тых шмат на Беларусі,
Што не адмылі з рук крыві.

Ружовыя ім сняцца далі
I той для іх шчаслівы час,
Калі ад іх мы ўсе стагналі,
Калі яны душылі нас.

Ніхто яшчэ не змераў стратаў,
Дзе кроў лілася, як рака:
Катынь, Чарнобыль, Курапаты,
Што Бухенвальд - адна рука.

Настане грозны час расплаты,
Хацець ім гэта - не хацець,
Паўстануць сведкам немаўляты,
Што злеглі ў вечнай мерзлаце.

I трэба вызваліць ад путаў,
Нам нашу памяць, душы тых,
Хто пры жыцці за боль, пакуты
Залічан быў у лік святых.

Хвалюе ўсё цяпер нам душы:
Махлярства, жорсткасць, хцівасць, блуд,
I мы, жывыя, сёння мусім
3 іх змыць навекі ганьбу, бруд.

Адкуль нарадзілася рэха?

Адкуль нарадзілася рэха?
- Хтось выгукнуў жартам, са смехам,
А пушчы той выкрык пачулі
I пераказалі зязюлі,

I з песняй сваёй недапетай
3 вясны да ячменнага лета
Ад кожнай бярозы, з гайку
За рэхам нясецца ку-ку.

- Ку-ку! Каласком папярхнуся,
Але на Пятра акажуся.

То вецер яго абганяе
То з жалем праносіць над краем,
Ад сонца схаваўшы сакрэты,
Вясну пераводзіць у лета.

Ападаюць зжоўклыя лісты...

Ападаюць зжоўклыя лісты,
Зіхацяць то золатам, то меддзю,
I няўмольна восеньская стынь
У душу нявідным ценем лезе.

Завіхрыцца восеньскі настой
Па дарогах мутнай хмарай пылу.
I туманы шчыльна, як сувой,
Заснуюць прастор да небасхілу.

Не кране мяне прыроды тон,
Не ўладар ён сёння нада мною:
Думы і настрой мой у палон
Беззваротна ўзятыя вясною.

Барвы, строгасць красак, прыгажосць -
Мастаку няўладнае суквецце.
Ды жыццё ўсяго тут толькі госць,
Міг, як чалавек на белым свеце.

Аўтаматы

(ахвярам 13 студзеня ў Вільні прысвячаецца)

Чуецца танкаў крок.
Грудзі раскройваюць кулі.
Льецца нявінная кроў.
Плачуць няўсцешна матулі.
Смерці патрэбная смерць.
Толькі жыццё - чалавеку.
Кроплям крыві камянець.
Слёзам - маўклівыя рэкі.
Курчыцца з мук цішыня:
Дулы настаўлены ў грудзі.
Радасці новага дня
Болем страллянні астудзяць.
Долы, умыўшы крывёй,
Туляць ахвяраў шчыльна.
Маці! За працай такой
Марыла бачыць ты сына?
За смерць і мукі ў кляцьбе
Сын прыдбаў страшнае імя,
Заўтра ён на цябе
Свой аўтамат з ім падыме.
Стане з усімі ў свой рад,
Будзе ён рад ці не рады,
Ды ні адзін аўтамат
Не асуджае загады.
Спэўніць бяздушны загад,
Хоць зледзянее душою,
I абрасіць аўтамат
Маці чыстай крывёю.

Бацькаўшчына

Боль за цябе лунае да нябёс
I прымушае сэрца моцна біцца,
Для нас ты жыватворная крыніца,
Якую ў нашы сэрцы Бог прынёс.

Калі ж настане міг, каб мог пазбыцца
Мой край спрадвечных бед і слёз?
А то пакуль што толькі сніцца
Майму народу лепшы лёс.

Без адказу

Без цені жалю і віны
Сную, як ёсць, адзін па свеце,
I за гарою не відны
Абрысы даляў у суквеццях.

Што прамінула, то назад
Не вернецца. Паверыць цяжка.
Нібы магнітам, мой пагляд
Туды упарта нешта цягне.

За годам год - імкнуць гады,
I я на іх, як кропля ў моры.
Хай снег ідзе, цвітуць сады,
Трымцяць у высі вечнай зоры -

Такі ў жыцця ўжо мерны ход,
I рытму я не перайначу,
А мой пражыты кожны год
На сэрцы мне зарубку значыць.

На ім такі нязвыклы ўзор -
Дабро і зло зышліся разам.
I чую я душы дакор...
Прабач, - кажу. Няма адказу.

Вернасць

Ёсць на свеце краіна такая,
Там лугі, нівы, рэкі і гай.
А зямля, што малітва святая,
Хоць да раны яе прыкладай.

Яе дзеці, народжаны ў горы,
Праглі звацца спрадвеку людзьмі,
Ды пад сонцам, нябесным сузор'ем
Сабе долі здабыць не маглі.

Як мне люба, як сэрца кранае
Усё чыста, што ў мілым краі:
Сонца, ранкам што ўсходзіць з-за гаю,
Колас жытні на роднай зямлі.

I зямлю, дарагую, святую,
Шчыра, верна люблю ўсёй душой,
3 мілай ласкай яе я цалую,
Так, як рукі матулі сваёй.

_____________________________________________________________________________________________________

Для проведения презентаций или деловых конференций в другом городе не надо снимать неподходящие для этого помещения. Так вы только провалите все мероприятия и покажете свою некомпетентность в таких вопросах. Конференц-зал Харьков вы можете арендовать на нужное вам время. А также гостиницы в Харькове или апартаменты в Харькове для размещения участников конференции.

Ветэраны пяюць

Дзятлаўскаму народнаму хору ветэранаў прысвячаю

Пяюць сягоння ветэраны,
I гул нясецца па зямлі,
Якую за жыццё старанна
Крывёй і потам палілі.

Пяюць сягоння ветэраны.
Што засталося ім рабіць?
У век наш страшны, апантаны
Ці многа ім яшчз тужыць?

Пяюць сягоння ветэраны,
Ад спеваў аж прастор дрыжыць,
Але каму на свеце стане
Ад іхных песень лепей жыць.
Глядзім на іх, і нечакана

Балюча сэрца зашчыміць...
Пяюць сягоння ветэраны,
А заўтра будуць галасіць.

Гады сплятаюць нітку веку...

Гады сплятаюць нітку веку,
А мы ідзем, ідзем паўз іх.
Не ўсё клапоціць чалавека,
Не ўсё зачэпіць яго слых.

Ад нараджэння мы, сляпыя,
Бярэм свой розум ад жыцця.
I хоць далёка не святыя,
Але нам крок да адкрыцця.

А тое, што людзьмі адкрыта,
Для нас, як камарыны звон,
Калі хлуснёю ўсё спавіта
3 калыскі і да скону дзён.

I перш, чым крок адмераць новы,
Я сам сябе спытаць гатоў:
А ці ўзапраўду я гатовы
Для ўчынкаў добрых: спраў і слоў?

_____________________________________________________________________________________________________

Если ваш бизнес идет в гору, то можно задуматься еще и про дизайн упаковок. В красивой упаковке, где есть интересный графический дизайн ваш товар будет разлетаться быстрее обычного. Вы можете заказать профессиональный дизайн упаковок в дизайнерской студии. Можно придумать свой фирменный дизайн и скоро вашу продукцию будут легко узнавать на полках магазинов.

Дух Максіма

Мы ўсе пад зоркаю Максіма
Сваё жыццё штодня снуём,
I ў нашых сэрцах яго імя
Іскрыцца любасці агнём.

Мы ад калыскі, з нараджэння
Ўбіраем дух яго надзей.
Хто мае чыстае сумленне -
Не заспакоіцца нідзе

За лёс Радзімы, люд гаротны,
Што хваляваў яго ўвесь час.
Ён там і ў міг перадсмяротны,
Пра край свой думаў і пра нас.

Плыве вясна штогод на крылах
У кліках-песнях журавоў.
Чакае край самотна, міла
Вяртання з выраю дамоў

Яго, Страціма, з-пад аблокаў.
Яго няма - ён там адзін.
А кліч нясецца адзінока:
- Прыйдзі, зірні на нас, Максім

Жыву для горкай праўды і надзей...

Жыву для горкай праўды і надзей,
I на душы, што неба сінь, празрыстасць.
Я не чакаю ласкі ад людзей -
Такі закон для нас дыктуе існасць.

Душу мне кожны можа расквяліць,
I я ў адказ зрабіць магу нямнога.
Мне хочацца адно па-людску жыць
I не зысці з праўдзівае дарогі.

і хоць мяне кудысьці кліча даль -
Наперад я: няма мне перашкоды,
Бо сёння я і сейбіт, і каваль,
Бо сёння я жыву душой з народам.

_____________________________________________________________________________________________________

Как приятно спустя несколько лет вернуться в родной город. Но если нет такой возможности, то любая весточка с родины радует. Тот, кто знает город Винница может теперь и в интернете узнавать все новости с Винницкой области. Винница теперь имеет собственный сайт! А тот, кто тут не был, обязательно зайдите. Ведь Винница щедра к гостям, да и красивых мест здесь великое множество.

Заглядае мне ў вокны злінялая восень...

Заглядае мне ў вокны злінялая восень,
А туга ахінае душу і прастор,
За ваколіцай вецер як быццам што просіць
У гусей, што кранаюцца крыламі зор.

Як шалёныя коні, гады пралятаюць,
Ці бяжы ці ляці - не дагоніш ты іх,
Ранак свой я з надзеяй заўжды сустракаю,
Што вясна дакранецца павекаў маіх.

Не вясна, дык мо штось мне надзею падорыць,
Толькі многа не трэба: душу каб сагрэць,
Бо яна, нібы птушка, імкнецца ў прасторы,
I не ладзіць з жыццём, і не хоча старэць.

У жыцці-мітусні мы не ўсё заўважаем,
Мусіць так яно трэба і мне, і другім.
А пражыты свой дзень я заўжды адзначаю
Па зарубках нявідных на сэрцы сваім.

Заліты сонцам даляглад...

Заліты сонцам даляглад,
Шумяць ад ветру дрэвы,
А думкі сыплюцца, як град,
Пад рытміку напеваў.

Мне з імі цяжка суладаць,
Хоць стыкавацца трэба.
Праз маё сэрца, як праз гаць,
Яны імкнуць у неба.

А я, для іх хоць валадар,
Стаю наўзбоч дарогі,
Хоць у душы агонь-пажар,
Не трэба дапамогі.

Перацярпець мо не змагу
Я беды-ліхалецці,
А думы ў сэрцы ашчаджу:
Яны мае мне дзеці.

Зорка пырхнула з нябёсаў...

Зорка пырхнула з нябёсаў,
След прашыў прастор,
Яе стрэў мнагагалосы
3 лужын жабін хор.

А я бег насустрач зорцы,
Рукі ўзняўшы ўверх,
Па няходжанай разорцы -
I ў душы спеў верш.

Ды пагасла раптам знічка
Тая, што ўгары,
Толькі пела ў тон крынічка
3 вершам у бары.

Гэты хор мне сэрца ўзрушыў
Што аждух замёр...
А праз ноч да неба з лужын
Нёсся жабін хор.

Зямля - наш боль

Вось новы год пачаў кругазварот.
Ты хоць гарлай, хоць ты натужвай жылы,
Ён ані трохі не паскорыць ход,
Штодня растуць, растуць, растуць магілы.

I цішыня, ні гуку, толькі ўзрыд
Душу зашчыміць мёртваю пятлёю.
А ты нямоглы, як дзіця, нуклід
Адолець. Ён уладу мае над табою.

Ён есць цябе няўмольна, спакваля,
I ўсё вакол апутана хлуснёю.
Здаецца, што ўжо курчыцца зямля,
Перастае быць вечнаю зямлёю.

А нам патрэбна век яе любіць,
Хоць дыхае яна чарнобыльскай атрутай,
Нам без яе, як ёй без нас, не быць...
Яна - наш боль, і радасць, і пакута.

Куды прыйшлі мы, хоць яшчэ ідзём?

Куды прыйшлі мы, хоць яшчэ ідзём?
Нібы зачараваў хтось ненарокам.
Жыццё перакулілася ўверх дном,
I ўсё страшней становіцца навокал.

Хтось кліча нас, і штось турбуе нас,
Хоць не заўжды мы заўважаем гэта.
Што выставім сягоння мы ў адказ?
І болем нашым поўніцца планета.

Навошта крыж пакут сягоння ёй
Лёс узваліў за нас натужна несці?
А мы замест удзячнасці святой
Яе глумім, каб не ўваскрэсці.

Мы выраслі даўно...

Мы выраслі даўно,
Паверыць нават цяжка,
Што ў нашае акно
Больш не загляне казка.

А з ёй салодкі сон
I ясная усмешка.
Там сёння ля акон
Пратоптаная сцежка

Ад лёгкіх ног чужых,
Віднеецца ледзь значна.
I песню ловіць слых,
Што кліча ў юнацтва.

Як не стае ўсім нам
Прыгожай шчырай казкі,
Каб не вяртацца к снам
Па радасць і па ласку.

Мы для вас

Як ёсць, усе мы з мяса і касцей,
I ў жылах нашых кроў, а не вадзіца.
I мы не без пачуццяў і страсцей,
I нам на свет другі раз не з'явіцца.

Хоць мы ідзем - нас абганяе час,
Не запыняючы свой крок ні на імгненне,
I бачыцца жыццё нам без пакрас,
Таму заўжды ў нас чыстае сумленне.

Паверце, людзі, нам, як верым вам:
ідзем да вас мы з чыстаю душою,
I мы вядзем адлік гадзінам, дням,
I чынім суд суровы над сабою.

Жыццё ўспрымаем мы, як шчасця міг,
Хоць не заўжды нясе ён асалоду.
Не для сябе мы, а для вас усіх
Змагаемся за шчасце і свабоду.

Мы рана пакідаем дом...

Мы рана пакідаем дом,
Як птушкі з гнёзд, што на суках,
Нясемся галавы на злом,
Нам не чуваць ні жаль, ні страх

Упоўдзень супыняем бег,
Набрацца духу для хады,
I баразну тчэм без агрэх,
Сплятаючы ў ланцуг гады.

А калі сонца ўжо на сад,
Схіляе свой кругазварот,
Часцей паглядваем назад,
Ад стомы прыпыняем ход.

I дзіву не даемся, што
Як рэчка сплынулі гады,
І толькі зрэдку скажа хто: -
І я калісь быў малады.

Мы расцягваем час, а жыццё, што імгненне...

Не ўмею я, што можа ўмець мне трэба,
Не стану тым, кім мне патрэбна быць.
Я ціхі: ёсць якісь кавалак хлеба,
А ўсё астатняе няхай, як набяжыць.

Я сам (адно без довадаў, сумненняў)
Адзіная з тых кропель з гушчыні.
А калі свет пагасне ў сутарэнні,
То зыркну той жа кропляй у агні.

***

Мы расцягваем час, а жыццё, што імгненне:
Развітанне з хвілінай, гадзінай і днём -
Пралятае паўз нас з пачуццём і натхненнем,
Мы ж, не цэнячы час, тым імгненнем жывём.

Мо каму не дарэчы такое дазнанне?
Мо хто хоча сказаць, што ўсё гэта хлусня?
Ён упэўнены: міг, як туман, не растане,
Бо сягонняшні дзень прагне новага дня.

Я ласкава прасіў бы яго: ні хвіліны
Не расцягвай надалей - і ўпэўнішся ты:
Каля нас пралятае мажлівасць адзіная
Атрасціся ад фальшы, дурману, лухты.

Нічога мне не трэба ад нікога...

Нічога мне не трэба ад нікога,
Што я жыву - ніякі не сакрэт.
Не сорам мне, калі асудзіць строга
Мяне за штось патрабавальны свет.

А ўсё ж хвалюе час сваёй істотай,
Хоць перад ім не быў век у даўгу:
Нічога не рабіў сабе я ўпотай -
Усё аддаў, што мог і што магу.

Гады спадаюць, як ад дрэва лісце,
Мой час таксама, як другіх, міне,
Прашу вас, людзі, толькі не хваліце
Мяне, як буду я ў труне.

Дарэмна слоў не кідайце на вецер,
Ад іх мне аніяк не стане лепш...
Адзіным сведкам пра мяне на свеце
Пасля мяне застанецца мой верш.

Навошта жыць, калі не марыць...

Не збываюцца нашы задумы -
Нас саміх трэба ў гэтым вініць,
Разрываецца ў вэрхале, тлуме
Між мінулым і заўтрашнім ніць.

Мы ўсе будзем адрынуты светам
I спагады не знойдзем нідзе,
Станем мы непатрэбнай каметай,
На якой месца толькі бядзе.

***

Навошта жыць, калі не марыць:
Надзея згіне на зямлі -
Калі душа гарыць пажарам,
Які не тухне ні на міг?

I дабрыня з цяплом струменем
Не будзе ліцца на прастор,
А зайздрасць, злосць адным спляценнем
3 зямлі дасягнуць ясных зор.

Паміж сучасным і мінулым
Жыццё не пракладае мост,
I ўсё ідзе з нязвыклым гулам
Праз сэрцы нашыя наўпрост.

А ў кожнага свае пачуцці,
Свае мелодыі ў вушах,
Не зможа кожны ўсе пачуць іх,
Калі ў душы пануе страх.

Над плынню часу безупыннай...

Над плынню часу безупыннай
Жыццё - хвіліна, міг, няма -
Ёсць чалавек адзін-адзіны
3 палётам дум, што ўзмах крыла

Імкнецца кожны з нас угору,
Хоць крылы нашы без пяра,
Але ўздымае ўсё ж да зораў -
Душа, імклівей за арла.

Аднак жа людзі выдумляюць,
Што можна скорыць часу бег -
Нібы камусьці дагаджаюць,
Нібы маніць зусім не грэх.

Сам чалавек сваёй істотай
Адолець зможа страх і глум.
I толькі дзесь пасля, употай
Зачэпіць аб мінулым сум.

Надзея

Мы праходзім дарогай жыцця,
Неспакойнай, цяжкою,
Пакідаем надзеі працяг
Мы ледзь-ледзь за сабою.
Хоць не ведаем, дзе той спачын:
Тут ці - за небасхілам,
Калі выбраў кірунак адзін,
То нясуць туды крылы.

I глыбокі цяжкі неспакой
Апаноўвае сэрца
За людзей і за край родны свой,
А яго нельга сцерці.

Хоць насустрач кругазварот,
Толькі мы не без сілы.
Ад цяжару жыцця і турбот
Не складзем свае крылы.

I ў прасторах надзем'я глухіх
Мы памножым размахі,
I насустрач жаданням другіх
Не палічым мы крахам

Нашых спраў і пачуццяў - святых,
Бо заўжды за сабою
Мы пакінем жаданняў хоць штрых:
Зліцца з краем душою.

Наказ

Маладая маці нясла сына на руках. Свяціла сонца. Навокал было светла.
Было прыгожа на душы і ў іх, і ў мяне таксама.

Нясе матуля сына на руках,
А твар малога, нібы сонца свеціць.
О, як шчаслівыя тады ўсе дзеці,
Як іх матулі носяць на руках.

А колькі ёсць пуцін-дарог на свеце,
I кожны знойдзе для сябе свой шлях,
Але шчаслівыя сягоння дзеці,
Якіх матулі носяць на руках.

А я гляджу з надзеяй праз сталецці,
Што шчасце стрэне нас не толькі ў снах.
Гукаю я: "Шчаслівы шлях вам, дзеці,
Якіх матулі носяць на руках!"

Мінуць гады, а з імі ліхалецці,
Жыццё няўмольна перамеле ў прах.
- Сабе ў душу цяпло ўбярыце, дзеці,
Што вы адчулі ў матчыных руках.

Не кляну я лёс свой і не лаю...

Не кляну я лёс свой і не лаю.
Што за толк ад лаянкі тае?
Але крок за крокам адкрываю,
Тое, што схавана ад мяне.

Штось паволі мне даецца гэта:
Вельмі ўпарты мудрасці закон.
Колькі ж на зямлі яшчэ сакрэтаў?
Не змяшчае плынь бурлівых дзён

Што ні год - за шчасцем у пагоні,
Дзе ямчэй, дзе ціха, без прыгод.
Мне калісь цыганка на далоні
Вызвала жыцця усенькі ход.

А сакрэты ўсе не за гарамі,
Іншыя - не проста разгадаць.
Каб было яшчэ па-людску з намі.
Хоць крыху. Тады нашто гадаць?

I каб шчырасці не на паперы,
А было даволі ў жыцці.
Каб мы ў душы адчынілі дзверы,
Каб адкрыта між людзей ісці.

_____________________________________________________________________________________________________

Наладив бизнес с другим регионом, например Сахалином, стоит задуматься и про авиаперевозки на Сахалин или перевозки Москва-Сахалин. Чтобы не подводить своих партнеров, доставка грузов на Сахалин должна всегда выполняться в срок. Для этого вам надо выбрать организацию, которая не только имеет все нужные бумаги, но и имеет много положительных отзывов о своей работе.

Няшмат іх сёння, што не хлусяць...

Няшмат іх сёння, што не хлусяць,
Гавораць праўду шчыра ўсім,
Ды горкі лёс на Беларусі
Наканавала доля ім.

Іх гонар яркі, непадкупны,
Што промень чыстае вады,
Жаданне: каб народ пакутны
Пазбыўся гора, слёз, бяды.

Забудзем хутка сваё імя
I родны край, бацькоўскі дом,
Тады рукамі мы сваімі
Самы сабе пятлю звіём.

Сканаюць мары і надзеі -
Нібы іх буры замялі.
I будуць рады ліхадзеі,
Што ціш настала на зямлі.

Перасцярога

Перакладаць другім на плечы
Не варта вам свой грэх і блуд.
Як вамі будзе свет знявечан,
Не думайце, што стане цуд.

На свеце ёсць святая сіла,
Што накіроўвае жыццё,
То не муціце сваім рылам
З гразёю чыстае піццё.

***

Сэрцам я не лаю, не кляну
Лёс свой за бяздушныя напасці
I сваіх намераў не таю,
Бо ў душы іх ад мяне не ўкрасці.

А душа мая заўжды - за ўсіх,
Мо таму і сэрца ў неспакою.
Аб жыцці і шчасці сам услых
Досыць наспрачаюся з сабою.

Вось гады, як цені на сцяне,
Праплываюць міма чарадою,
I так хочацца часамі мне
3 мамінай даёнкі сырадою.

Эх, спыніцца б! Рынуцца назад,
Хоць усё не зведаў да астатку.
Забрысці ў майго дзяцінства сад,
Назбіраць салодкіх там ападкаў.

Мо тады б пачаўся іншы ход
У маім жыцці-быцці бяздольным,
Толькі не без бураў і прыгод,
Толькі не без шчодрасці, і волі.

Помста

5 снежня 1947 года я і мой сябра Саша Клімашэўскі,
вучні 7-га класа Чарніхоўскай СШ,
у гонар свята сталінскай Канстытуцыі,
парэзалі партрэты вялікіх правадыроў
Я - Сталіна, ён - Леніна.

Не думаў: за гэта што будзе,
Кудысьці падзеўся мой страх,
Як брытваю рэзаў я грудзі,
Закутыя ўсе ў ардэнах.

Ішоў я на помсту свядома
За ўсіх, ад старых да малых,
За родных, чужых, незнаёмых,
Засаджаных у кайданы.

I чуў праз туман хваласпеваў
Стагнанне і бразгат акоў.
У муках сумленне даспела
За слёзы й нявінную кроў.

Тады я адчуў: вецер волі
Шугнуў з Варкуты ў Калыму -
Тыран зведаў мукі і болі,
I немач і гібель саму.

Пратупаў за жыццё па свеце...

Пратупаў за жыццё па свеце
Не надта мала і не шмат,
I, не трымаючы ў сакрэце,
Скажу, што мне за 60.

Не робячы з такога дзіва,
Бо ім не надта здзівіш свет,
Хоць галава бялютка-сіва,
Але яшчэ крыху паэт.

Ну як там ёсць, мо трохі болей
Цвяроза я гляджу вакол,
I сэрца кроіцца ад болю
I есць яго, як рану соль.

Бо клопат мой адзін-адзіны
Наканаваў мне так мой лёс...
Зямля, паверыш мне як сыну:
Я да цябе любоў пранёс,

Хоць каменем ляжала гора
Спрадвеку на плячах маіх.
Але сягоння мне не сорам
Сказаць табе пры ўсіх услых:

- Твой горкі лёс пад небам сінім
Век хваляваў душу маю.
I да апошняе хвіліны
Табе жыццё я аддаю.

Пусцеюць хаты, душы нібыта...

Каму на страты, каму на прыбытак
Пусцеюць хаты, душы нібыта.
Каму на гора, каму на ўцехі
Не чутна болей ні крыку, ні смеху.

Забіты вокны, крыж-накрыж дзверы -
I душы замерлі ў бездані шэрай.

I ў сіняй далі за ціхай ракою
Цені паўстануць у вечным спакоі.

I ў горкім стогне ад болю зайдзецца
3 апошнім промнем змарнелае сэрца

Роздум

Нельга жыць толькі шэрым,
I без веры не жыць.
Час грукоча у дзверы,
Што душа аж дрыжыць.

Апавіты дзён пасам, -
Так, нібы немаўля,
Калі ўздумаеш часам:
Гэта я ці не я.

Хоць балюча, не плачу:
Без крупінкі трывог
Да бацькоўскае хаты
Значу рысы дарог.

Каб душою прынікнуць,
Заглушыць яе стогн
I жыццю гулка крыкнуць:
Пачакай! - наўздагон.

I ў хвіліны прызнання
Аб мінулых гадах
Адшукаць там адхланне,
Змогшы сум, змогшы страх.

_____________________________________________________________________________________________________

Не во всякое помещение возможно установить люстры. Кое-где громоздкие люстры не к месту, а люстры меньшего формата также не смотрятся. В этом случае зеленый свет для потолочных светильников. Светильники потолочные – это простота, компактность, мягкий, рассеивающийся свет, безопасность. Рекомендуются для детских и ванных комнат.

Сляды

За жыццё, як хадзіў я куды,
Пакідаў за сабою сляды:

На парозе роднае хаты,
На падворку, ля кусціка мяты,

Ля варот, як развітваўся з домам,
На шляхах, невядомых, вядомых,

На травінках, абмытых расою,
Але ўсе яны зніклі за мною.

- Ды хачу след, якога не сцерці,
Я пакінуць людзям у сэрцах.

Стаю, стаю на перагоне...

Стаю, стаю на перагоне,
Паднята ўверх мая рука,
Ў апошнім не хачу вагоне,
І вось чакаю цягніка.

Магу стаяць - мне не да спеху.
Хоць час пракладвае свой след
А ўсё маё - курам для смеху,
Як некалі казаў мой дзед.

Напэўна, ён разумным слыўся,
Але для нас не той рэзон,
А я з сябрамі пабажыўся,
Што не апошні мой вагон.

Хоць іншы і не лепшым будзе,
Але усё ж ён будзе мой.
А там... "у гліне, хоць у брудзе"
"Знайду спакой".

Ты, што завешся беларусам...

Ты, што завешся беларусам,
Што любіш шчыра родны край,
Не вешай голаў сваю ў скрусе,
Не падай з гора у адчай.

Вер: прыйдзе час, вясновым ранкам
Засвеціць сонца нам ярчэй,
I між галін бяроз над ганкам
Палье свой пошчак салавей,

I мілы край нязгаснай краскай
Заззяе ў променях вясны,
I мы пад небам з Божай ласкі
Адчуем радасць: "людзі" мы.

А час той сёння недалёка,
Яго нам трэба не чакаць -
Насустрач рушым цвёрдым крокам,
Каб злыдзень часам ненарокам
Яго ад нас не змог забраць.

У мяне ўсё неяк неўпапад...

Так. У мяне ўсё неяк неўпапад,
Бо робіцца, што хочацца, не тое.
I, пэўна, не такі ў ім склад і лад,
Але ж усё яно мне дарагое.

Хоць і душа патраціла спакой,
Ды да яе каму якая справа,
Бо ў кожнага ёсць сёння клопат свой,
Навошта іншых ім той груз-навала?

Каму чужы той боль? Калі баліць
Свой у сабе штодзённа, штохвілінна,
Што траціцца з мінулым нават ніць,
Як дым-туман над намі ў небе сінім.

Што крок, то даль усё бліжэй да нас,
I ўходзім мы міжволі ў таямніцу,
Але жыцця няўмольны жорсткі прас
Згінае нас, пакласці хоча ніцма.

I ў сэрцы я нашу адвечны груз,
Што жывіць дух мой і дае мне сілы...
Я ганаруся тым, што беларус,
Што Беларусь ёсць край мой родны, мілы.

Францішку Скарыну (праз 500 гадоў)

Радзіме з сівізны вякоў
Прынёс ты ў дар жыццё-сумленне,
Твой розум тысячай агнёў
Ярчэй гарыць на аддаленні.

Твой погляд ясны, як папрок,
Свідруе сёння нашы сэрцы,
Але ты з намі крок у крок -
I нашай мове не памерці.

Нягоды перажыць, прымус
Ты ўліў ёй сілы на змаганне,
I век ніводзін беларус
У ворага рабом не стане.

I твой святы і горды дух
Ёсць недасяжным эталонам,
Бальзамам ад бяды і скрух
Быў ён заўжды людзей мільёнам.

Праз гора, беды, бездань цьмы
Ён за сабой вёў пакаленні...
Таму давайце сёння мы
Прад ім устанем на калені

I паклянемся, як адзін,
Яму сумленна, што святыні:
- Як ты, зямлі Вялікі сын,
Мы будзем даражыць Айчынай!

Хачу я ўсё зрабіць...

Хачу я ўсё зрабіць, хоць і не ўмею,
Хачу ўсё ведаць я, хоць не магу,
Зірну навокал - сэрца ледзянее,
I ў галаве крутня ад цяжкіх дум.

Але ў мяне не надта сілаў многа
Змяніць усё нядобрае кругом...
Чакае мо мяне далёкая дарога,
А там, напрыканцы - казённы дом.

Хачу чыхнуць на тыя забабоны,
Што скоўваюць і рукі, і мазгі.
Хоць бы аснову мне пакласці сёння
Каб заўтра ўнукі зруб узняць маглі.

_____________________________________________________________________________________________________

Хотите оставить своим детям или внукам хорошее наследство? Главное все оформить правильно, в соответствии с законом, чтобы потом у наследников не появились проблемы в связи с получением наследства. Поможет профессиональная юридическая помощь. Чтобы ваше наследство не пропало даром, обратитесь уже сейчас к юристу и грамотно составьте завещание. Ведь если вы ничего не укажите, то и наследство потом может стать причиной ссоры между родственниками.

Хто нам палічыць нашы страты?

Хто нам палічыць нашы страты?
I колькі нам яшчэ іх мець?
А з цёмных вокнаў шэрых хатаў
Глядзець вякамі будзе смерць.

Пасля сябе мы ўсё пакінем:
Пакуту, радасць, смутак, смех,
I промень сонца ў небе сінім,
I ластавак з-пад родных стрэх.

Тлусцеюць з роскашы магнаты -
Ім хоць прагрэс, а ці застой,
Ці, што цячэ у бабкі хата,
I хоць бы грошык за душой.

Цень Чарнобыля

Плыло, яктрэба, сонца па арбіце,
I дзеці валаклі баравікі,
Ды конікі штось не трашчалі ў жыце,
А свет быў нейкі тлумны, трапяткі.

Гукнуў - нібы аглохлі далі,
Раптоўна ціш зрабілася нямой.
Зязюлі ля дарогі дзве ляжалі,
Памерлыя, адна супроць другой.

У вусцішы смяротны вее вецер.
Хто хоча жыць - трымайся як далей.
Свіней найперш хапіліся. А дзеці?
За іх пасля. Спачатку - за свіней.

Няўхільна налятае чорны вецер,
Без перашкод прыходзіць напрасткі,
Шуміць пад ім бярозаў чуйных вецце,
I нешта хочуць нам сказаць лісткі.

Але прыроду слухаць мы не ўмеем,
Хоць розум свой кавалі ад вякоў.
У чым, скажыце, сёння ёсць надзея,
Бо ўжо абрыдла безнадзейнасць слоў?

Глядзяць на нас даверлівыя дзеці.
А мы ім: трэба так, бо лёс такі...
Упершыню напэўна на планеце:
Абараніць не могуць іх бацькі.

Я нікога не папікаю...

Я нікога не папікаю,
I прашэннямі не тлумлю,
Што спаткаў за жыццё, тое маю,
Хаця шчасцем не назаву.

За вялікім ніяк не імкнуўся,
Бо вялікасць, бадай, не па мне,
Сваіх дзён не марную у скрусе,
Хоць што будзе, мяне не міне.

Хто я сёння? - Паверце самі -
Я не думаў ні разу аб тым.
А душою і справамі з вамі
Я звязаны пасам адным.

Як жыць нам сёння без надзеі?

Як жыць нам сёння без надзеі?
На тое многа трэба сіл,
А ўсіх масцей чыны-зладзеі
Пускаюць нам у вочы пыл

I топчуць, ганьбяць адмыслова
Усё, што ў сэрцы я нашу.
Плююць яны на нашу мову,
А, значыць, і ў маю душу.

Дарма вы марыце, панове,
Пасеяць у душы мне страх:
Жыццё яснее светам новым,
А вам цямнее ў вачах.

Яны і мы

Сягоння ўсе яны кіруюць проста
У выдуманы імі іх саюз.
Але аб'есць бакі нам, як кароста,
Утвораны махлярствам той хаўрус.

I дзе шукаць ад іх жа паратунку?
Як той казаў: далёка да нябёс.
Ляцім сабе няспынна ў тым кірунку,
Дзе месца бедам, гору, мору слёз.

У вэрхале не знойдзеш вінаватых,
Як кажуць, "праў сягоння той, хто болей краў",
Не маем рады дасягнуць багатых,
Хіба такую долю Бог нам даў.

Дамейка Ігнат

Ігнат Дамейка (1802 - 1889)

Яго імем названы гарады і горы...

25 студзеня 1889 года ў сталіцы далёкай паўднёваамерыканскай краіны Чылі Сант'яга амаль адначасова зазванілі званы ўсіх касцёлаў. Трывожныя, пералівістыя гукі запоўнілі ўсе вуліцы і завулкі горада. Людзі кідалі свае заняткі і спяшаліся да цэнтральнага пляца сталіцы. Яны ўжо ведалі: там пачыналася цырымонія пахавання вялікага грамадзяніна Чылі Ігната Дамейкі, вестка пра смерць якога хутка разляцелася ва ўсе канцы краіны.

Калі на шырокім пляцы перад урадавым палацам сабраўся агромністы людскі натоўп, каля ўстаноўленай там труны з целам славутага вучонага выступіў сам прэзідэнт рэспублікі Бальмакеда, які нагадаў пра вялікія заслугі памерлага перад краінай і аб'явіў аб наданні Ігнату Дамейку звання нацыянальнага героя Чылі.

Але не толькі перад чылійцамі заслужыў высокую пашану Ігнат Дамейка. Сваё імя праславіў ён яшчэ задоўга да прыезду ў Чылі. Праславіў як адзін з актывістаў вядомага віленскага згуртавання моладзі - Таварыства філаматаў. I як удзельнік Лістападаўскага паўстання 1830 - 1831 гадоў на Беларусі і ў Польшчы.

Нездарма геній сусветнай літаратуры Адам Міцкевіч зрабіў Ігната Дамейку адным з персанажаў сваёй славутай паэмы «Дзяды». Яго ж вобраз вывеў паэт і ў другім сваім шэдэўры — паэме «Пан Тадэвуш».

Калі б падрабязна расказаць пра пакручастую долю Ігната Дамвйкі, пра ўсе яго шляхі-дарогі, пра неверагодныя падзеі жыцця славутага вучонага, атрымаўся б сапраўдны прыгодніцкі раман.

У гэтым жа артыкуле мы паспрабуем паказаць хаця б галоўныя вехі на яго жыццёвым шляху, паглядзім, як узышоў ён на вяршыню славы.

Нарадзіўся Ігнат Дамейка 31 ліпеня 1802 года ў родавай сядзібе Медзвядка паблізу Міра Наваградскага павета (цяпер — Карэліцкі раён Гродзенскай вобласці). У сем гадоў малы Ігнась страціў бацьку, Іпаліта Дамейку, старшыню Наваградскага земскага суда. Маці — Караліна з дому Анцутаў — засталася пасля яго смерці з трыма сынамі і дзвюма дочкамі. На дапамогу ёй прыйшлі Іпалітавы браты.

Адзін з іх, гаспадарлівы Ігнат Дамейка, які меў агранамічную адукацыю, узяў на выхаванне свайго малога цёзку да сябе ў маёнтак Жыбуртоўшчына ў Лідскім павеце, за 12 вёрст ад паштовай станцыі Наваельня.

Дзядзька прывучаў малога Ігнася гаспадарыць на зямлі. А другі дзядзька — Юзаф, які атрымаў асвету ў Германіі, у славутай фрайбургскай Горнай акадэміі і меў у сваім доме немалую калекцыю мінералаў і прыродазнаўчых кніг, хацеў зацікавіць пляменніка канкрэтнымі навукамі і ў першую чаргу сваёй любімай мінералогіяй, рамантычнай прафесіяй геолага. Дзеля гэтага ён адвёз Ігнася ў Шчучын, у піярскую школу, дзе шмат увагі надавалася прыродазнаўчым навукам, бо школьную праграму склаў тут былы яе выкладчык — вядомы мінералог і батанік Станіслаў Баніфацый Юндзіл. У школе меўся неблагі мінералагічны музей, багатая бібліятэка. Вучні былі пад апекай гувернёраў, ці «дырэктараў». Такім «дырэктарам» для Ігнася стаўся будучы паэт-філамат Ануфрый Петрашкевіч, дарэчы, таксама схільны да прыродазнаўства.

Добры ўплыў меў на Ігната Дамейку і адзін з выкладчыкаў школы ксёндз-піяр Калясанты Львовіч, які таксама трапіў у героі Міцкевічавых «Дзядоў».

Чатырнаццаць гадоў было Ігнату Дамейку, калі ён скончыў Шчучынскую піярскую школу і запісаўся ў студэнты Віленскага універсітэта, на фізіка-матэматычны факультэт, дзе ўзяўся шчыра вывучаць выбраныя ім навукі: біялогію, хімію, матэматыку. Адначасова наведваў лекцыі прафесараў літаратуры і гісторыі.

У 1821 годзе маці Ігната Дамейкі атрымлівае ў спадчыну маёнтак свайго брата Станіслава Анцуты Сачыўкі каля Крашына (радзімы Паўлюка Багрыма) з усёй рухомасцю. Гаспадаром маёнтка яна хацела бачыць свайго сына Ігнася. Хлопец, вядома ж, не раз прыязджаў з Вільні ў Сачыўкі, памагаў мацеры гаспадарыць, але назаўсёды пакінуць вучобу не змог.

Праз які год універсітэт быў скончаны. Ігнат Дамейка атрымаў ступень магістра філасофіі. Але прагны да ведаў юнак не спяшаўся развітвацца з універсітэтам. Яму хацелася глыбей вывучыць гісторыю, літаратуру, мовы. Ён ужо добра ведаў французскую і англійскую мовы, вывучаў яшчэ нямецкую і латынь. Хацелася таксама пазнаёміцца з гісторыяй архітэктуры, з геадэзіяй. Акрамя таго затрымлівалі хлопца ва універсітэце ў Вільні і абавязкі ў Таварыстве філаматаў, куды яго ахвотна прынялі трошкі старэйшыя сябры, відадь, не без падтрымкі былога «дырэктара» Ануфрыя Петрашкевіча.

Прыходзіла пара ўладкоўвацца Ігнату Дамейку на работу. Вядома, маладога хлопца вабіў да сябе горад, дзе ён мог знайсці як спецыяліст някепскую пасаду. Але перамагла «агітацыя» дзядзькі Ігната заняцца гаспадаркай на вёсцы. Паколькі ў Сачыўках, дзе жыла маці, гаспадарыў цяпер сястрын муж, Ігнату Дамейку аддавалі ў валоданне маёнтак Заполле ў Лідскім павеце.

Дваццацігадовы Жэгота, як называлі сябры Ігната Дамейку, з цікавасцю і маладым запалам узяўся за гаспадаранне, зрабіўся нават вядомым «ва ўсёй Літве аканомам», як адзначана ў III частцы «Дзядоў» Адама Міцкевіча.

Калі пачалося следства па справе філарэтаў і філаматаў, следчая камісія даведалася і пра ўдзел Ігната Дамейкі ў тайным згуртаванні моладзі. У лістападзе 1823 года маладога гаспадара Заполля арыштоўваюць, дастаўляюць у Вільню і кідаюць у сцены базыльянскага кляштара, дзе яго з вялікай прыхільнасцю і спагадай сустрэлі, як расказваецца ў «Дзядах», сябры па нядолі (праўда, з мастацкіх меркаванняў Міцкевіч перанёс гэтую сустрэчу пад Каляды).

Каля паўгода давялося марнавацца маладому земляробу ў непрытульных, халодных кляштарных сценах, задавальняцца далека не раскошным турэмным пайком. Толькі вясной наступнага года яго разам з бальшынёй сяброў выпусцілі на сонечнае святло. Пазбегнуць высылкі ў «аддаленыя губерні Расіі» дапамаглі Жэготу ўплывовыя дзядзькі.

Улады пакуль што задаволіліся толькі высылкай «змоўшчыка» на вёску, у яго ж Заполле, — пад нагляд паліцыі і без права ўладкавання на дзяржаўную службу, пакуль не будзе дадзены на гэта «дазвол яго цэсарэвічаўскай вялікасці вялікага князя Канстанціна», як адзначалася ў прыгаворы.

У сваім Заполлі пад неаслабным паліцэйскім вокам прагаспадарыў Ігнат Дамейка цэлых шэсць гадоў. Невядома, колькі б яшчэ доўжылася гэтая, хай і не пакутлівая, ссылка, калі б не паўстанне 1830 - 1831 гадоў. Пачуўшы пра яго, Дамейка пры першай жа магчымасці ўцякае з дому і становіцца ў шэрагі змагароў за вызваленне Айчыны ад маскоўскага «прылучэння». Змагаўся ён у войску генерала Хлапоўскага.

Пасля разгрому паўстання ўцалелыя яго ўдзельнікі надаюцца ў сталіцу Саксоніі Дрэздэн, які даў ім часовы прытулак перад ад'ездам далей на Захад. У Дрэздэне Ігнат Дамейка сустрэўся з віленскімі сябрамі Антоніем Эдвардам Адынцом і Адамам Міцкевічам. Адсюль разам э Міцкевічам, з якім яшчэ больш зблізіла яго цяпер агульная эмігранцкая доля, у канцы ліпеня 1832 года ён едзе ў Парыж — гэтую сапраўдную сталіцу польскай эміграцыі.

Жыў там Дамейка з Міцкевічам у адным з недарагіх гатэляў, потым сябры знайшлі прыватныя кватэры. У Парыжы сустракае Жэгота і свайго стрыечнага брата Уладзіслава Лясковіча, такога ж паўстанца-выгнанніка, які раней прыехаў у Парыж і пасяліўся ў яго ваколіцы.

У французскай сталіцы Ігнат Дамейка актыўна ўключаецца ў грамадскае жыццё эміграцыі. Даведаўшыся, што тут неўзабаве пасля разгрому Лістападаўскага паўстання, а канкрэтна 10 снежня 1831 года, утварылася Таварыства літоўскае і рускіх зямель, ён зноў жа разам з Адамам Міцкевічам — абодва ж «ліцвіны» — запісваецца ў гэтае згуртаванне і бярэ ў ім самы чынны ўдзел.

Мэтай таварыства, як зазначалася ў статуце, было стварэнне гісторыі Лістападаўскага паўстання на Беларусі, Літве і Валыні і наогул вывучэнне мінуўшчыны і «статыстыкі» гэтых зямель. Сваімі працамі таварыства хацела паказаць сусветнай грамадскасці, што нассльніцтва былога Вялікага Княства Літоўскага было і застаецца «адным з народаў Еўропы, які быў прыгожай палавінай Рэчы Паспалітай польскай».

Ігнат Дамейка склаў цэлую праграму работы таварыства, скарыстаўшы тут, вядома ж, свой філамацкі вопыт. Дарэчы, дзейнасць парыжскага аб'яднання «ліцвінаў», якое ў цэитр сваей увагі ставіла ў першую чаргу Беларусь, ніхто ў нас яшчэ не вывучаў, і ў архівах Парыжа, дзе, пэўна ж, аселі яго матэрыялы, нас могуць чакаць цікавыя адкрыцці.

Не мінаў Ігнат Дамейка і іншых грамадскіх згуртаванняў эміграцыі, напрыклад, Таварыства навуковай дапамогі, Літаратурнага таварыства, што потым ператварылася ў Гісторыка-літаратурнае таварыства.

Дзейны і неспакойны па натуры Дамейка заняўся ў Парыжы яшчэ падрыхтоукай да друку і выдання прац і мастацкіх твораў сваіх сяброў. Яго паслугамі карысталіся, напрыклад, Іахім Лялевель, Багдан Залескі.

Асабліва адчувальную падтрымку і дапамогу «любага Жэготы» атрымлівае там Адам Міцкевіч. Калі паэт засеў за напісанне свайго самага буйнога і значнага твора «Пан Тадэвуш», Дамейка быў у гэтай тытанічнай працы незаменны памочнік і кансультант. Як добры знаўца роднай яму і паэту Навагрудчыны, ён падаваў для Міцкевіча шмат важных звестак з яе гісторыі, прыроды, памагаў узнавіць у памяці постаці адметных яе людзей, што сталі вобразамі паэтычнай эпапеі. Ды і патрэбныя словы часам памагаў ён знайсці сябру. Гэта ж перш за ўсё яго, Дамейку, меў на ўвазе Міцкевіч, калі ў адным з лістоў расказваў. як пісалася паэма: «I сябры тады памагалі сваімі расказамі, і для песні мне кідалі слова за словам».

Яму, Ігнату Дамейку, даручыў паэт і перапісванне паэмы для друку (машынкі ж тады не было) з адзінага. не надта каб і чытэльнага арыгінала. Гэта была немалая праца — перапісаць начыста агромністы па сваім памеры твор.

Ігнат Дамейка быў не толькі ў некаторай ступені саўдзельнікам у напісанні паэмы, але і асобнымі рысамі свайго характару стаў правобразам аднаго з галоўных герояў твора — Яцака Сапліцы, якому аўтар меркаваў спачатку і імя даць — Жэгота. Наваг усю паэму наэт меўся назваць Дамейкавым імем — «Жэгота», паставіўшы ў цэнтр увагі яго вобраз — прадстаўніка дробнай шляхты, носьбіта свабодалюбівых ідэй.

Парыж, гэты важны цэнтр еўрапейскай культуры, у пару знаходжання ў ім Ігната Дамейкі перажываў росквіт прыродазнаўства. I гэта ў поўнай меры скарыстоўвае наш «літоўскі» прыродазнавец, мшералог. 3 прагнасцю слухае ён лекцыі славутых вучоных Францыі, наведваючы такія асяродкі навукі, як Калеж дэ Франс і Сарбона, а таксама незраўнаны парыжскі Батанічны сад.

Каб удасканаліць свае веды ў выбранай мінералогіі, Ігнат Дамейка паступае ў Горную школу, зноў садзіцца на студэнцкую лаву. За тры гады ён прайшоў увесь курс навучання, закончыўшы школу ў 1837 годзе з вялікім багажом ведаў і дыпломам спецыяліста ў руках.

На пастаянную працу Дамейку запрашаюць у Эльзас, дзе ён знайшоў багатыя наклады жалезнай руды. Яму даручаюць арганізацыю выплаўкі жалеза, за што абяцаюць добрыя заробкі, але перспектыва звязаць свае жыццё з прамысловасцю ў чужой краіне не надта цешыць вольналюбівага «ліцвіна». Яго ўсё больш прыгнятала безвыходнасць, бессэнсоўнасць жыцця.

Ды якраз у гэты час, час роздуму і сумненняў, Ігнат Дамейка атрымаў з Парыжа ліст ад свайго сябра Адама Міцкевіча, ліст, што стаў паваротным у яго жыцці: «Мілы Жэгота! Я вельмі рады, што ты нарэшце знайшоў сваю руду... Але ці ведаеш ты, што цябе чакаюць амерыканскія капальні? Быў якраз сёння ў мяне паляк Ястжэмскі, які сустракаўся з французам Дзюфрэно. Хто такі гэты Дзюфрэно, я не ведаю. Але ён сказаў, што ёсць для цябе месца ў Чылі, дзе ты станеш прафесарам хіміі і металургіі, дадуць табе грошы на дарогу і зарплату тры тысячы даляраў. Ястжэмскі кажа, што гэта будзе 15 тысяч франкаў. Выезд у кастрычніку. Так што пішы Дзюфрэно і даведвайся пра падрабязнасці».

Ігнат Дамейка вельмі ўзрадаваўся лісту сябра. «Я ажыў, — пісаў ён потым у сваіх нататках. — Ажылі і мае дзіцячыя мары пра далёкія вандраванні. Нядоўга думаючы, я напісаў, што згодны».

Што ж да Адама Міцкевіча, то хоць ён і знайшоў гэтае месца для сябра, сам быў вельмі засмучаны расстаннем з ім. «Я ў смутку, — пісаў ён Г. Кайсевічу 29 студзеня 1838 года, — бо трачу Дамейку, старога і праверанага сябра. Бог ведае, калі яго яшчэ ўбачу».

Міцкевічава трывога была не дарэмная: сябрам ужо ніколі не давялося сустрэцца. Хвалюючым было і само развітанне Дамейкі ў доме Міцкевічаў, куды ён завітаў перад ад'ездам. Маленькая Адамава дачка Марыня, як заўсёды, папрасілася Дамейку на рукі — яна не ведала, што добры «Дамака» сёння гушкае яе апошні раз.

І вось перад вачыма — бясконцая марская пространь. Магутныя пеністыя хвалі, нібы тую шчэпку, падхапілі і пачалі гайдаць не такі ўжо і надзейны акіянскі брыг «Спэй», што выйшаў 9 лютага 1838 года з Лондана і ўзяў курс на Канарскія астравы, каб скіраваць потым праз Атлантычны акіян да берагоў Паўднёвай Амерыкі.

Згодна з пагадненнем, Ігнат Дамейка павінен быў папрацаваць у Чылі не меней чым пяць гадоў.
Праз два месяцы нясцерпнай гойданкі на акіянскіх хвалях і яшчэ больш працяглага падарожжа праз горы ды цясніны Паўднёвай Амерыкі Ігнат Дамейка 3 чэрвеня таго ж года — якраз на Сёмуху — нарэшце быў на месцы свайго прызначэння, у невялікім прыморскім горадзе Какімба, асяродку горнай прамысловасці Чылі.

Сваё ўражанне аб далёкай краіне апісаў Ігнат Дамейка ў кнізе «Мае падарожжы»: «Мусіць, няма краю, які быў бы такі не падобны на наш, як гэты край, дзе мне давялося асталявацца пасля вайны, парыжскага шуму і далёкага падарожжа. Відаць толькі скалы, пустыні і мора. Ні лясоў, ні шырокіх палёў, дзе зелянее збажына, ні такіх, як у нас, лугоў, ні вёсак. Увесь гарызонт заслонены з усходу Кардыльерамі, вострымі грабянямі гор, колер якіх увесь час — ад усходу да заходу сонца — мяняецца.

Часцей за ўсё ён палавы, шаравы, калі-нікалі агняна-чырвоны, што пераходзіць у залацісты і пурпуровы. Прыгожа адбіваюцца на блакітным фоне адвечныя горныя льды. На захадзе ж шырока раскінулася бясконцае мора, звычайна пацягнутае раніцай лёгкаю смугою, пеністае пры беразе, вечарам жа асветлена фасфарычнымі хвалямі...»

Чылійскія ўлады запрасілі Дамейку недарэмна. Пасля вызвалення Чылі ад каланіяльнай залежнасці ад Іспаніі і ўстанаўлення тут рэспубліканскага ладу адкрыуся шырокі прастор для развіцця гаспадаркі краіны. Неабходна было выкарыстаць багатыя, але пакуль яшчэ не асвоеныя прыродныя рэсурсы. Тут патрэбны былі спецыялісты. Задача вучонага-мінералога, горнага інжынера Ігната Дамейкі была такая — падрыхтаваць спецыялістаў па вывучэнню і выкарыстанню прыродных багаццяў Чылі, стварыць тут адпаведную навуковую базу.

Сваю задачу Ігнат Дамейка выканаў належным чынам. Ён стварыў школу па падрыхтоўцы патрэбных спецыялістаў, арганізаваў лабараторыю, дзе рабіліся хімічныя аналізы руд. Пачынаць на голым месцы было нялёгка. Да таго ж, на пачатку шкодзіла няведанне іспанскай мовы. Але настойлівасць і працавітасць зняла ўсе перашкоды на яго шляху. За тры месяцы ён авалодаў іспанскай мовай і мог свабодна весці курс лекцый у сваей школе.

У час канікул няўрымслівы Жэгота наладжвае працяглыя экспедыцыі па вывучэнню Чылі, ён цярпліва пераадольвае напаленыя сонцам пяскі пустыняў, прадзіраецца праз непраходныя зараснікі нечапаных пушчаў, пераплывае на шчуплых мясцовых чоўнах бурныя горныя рэкі, месіць густую багну забалочаных нізін, карабкаецца па гарах, імкнучыся дайсці да самых непрыступных вяршынь, куды нават не ступала нага карэннага чылійца.

Вось як сам Дамейка ў лісце Міцкевічу ад 20 красавіка 1840 года апісвае свае падарожжы: «Мой дарагі Адаме! Праз два дні пасля таго, як я паслаў табе ліст (дня 27 студзеня), я быў ужо ў пустыні. У вялікім, з гваюкільскай саломы капелюшы, у белым з чырвонымі палосамі плашчы (понча), з вострымі шпорамі прабіраюся я на поўнач акіянскім ужбярэжжам, адводзячы вочы ад гарачага пяску то ў бок блакітнага мора, то на шаравыя, з тысячай зменлівых адценняў Кардыльеры. За мной едзе ў пунсовым плашчы мой слуга (мосо) з мядзяным тварам, паганяючы наўючаную муліцу і двух — для падмены — коней».

У сваіх падарожжах па Чылі Ігнат Дамейка цікавіцца не толькі карыснымі выкапнямі ды мінераламі гэтай горнай краіньі, усімі яе прыроднымі багаццямі, але і жыццём яе насельнікаў, побытам рабочых на капальнях і асабліва карэннымі жыхарамі Паўднёвай Амерыкі — індзейцамі, іх традыцыйнай культурай.
У снежні 1844 года беларускі выгнаннік наладжвае заманлівае для яго падарожжа на поўдзень Чылі — у краіну свабодалюбівых індзейцаў-араўканцаў, якія трыста гадоў адстойвалі сваю незалежнасць, мужна змагаючыся з іспанскімі канкістадорамі. Вывучае іх гісторыю, побыт і ўсё занатоўвае на паперы.

Незаўважна прыйшоў час, калі заканчваўся тэрмін працы Ігната Дамейкі ў Какімба. Вучоны мог цяпер спакойна варочацца дадому. Але ж дарога на радзіму яму ўсё яшчэ была перакрыта: тамашнія ўлады не надта чакалі змоўшчыка-філамата і паўстанца. Да таго ж, у час падарожжа ў Араўканію згарэла з такой цяжкасцю створаная ім лабараторыя і дом з багатай калекцыяй мінералаў. Трэба было аднаўляць страчанае, а таксама даследаваць сабраныя ў апошніх падарожжах мінералы і іншыя матэрыялы. I Ігнат Дамейка мусіў застацца яшчэ на нейкі час за акіянам.

У 1846 годзе ён ужо цвёрда наважыў вяртацца ў Еўропу, бліжэй да радзімы. Але чылійскія ўлады прасілі папрацаваць яшчэ на карысць маладой рэспублікі. Дамейка ізноў адклаў свой ад'езд. Тым больш што яго перавялі ў сталіцу краіны Сант'яга, дзе прапанавалі пасаду прафесара хіміі і мінералогіі нядаўна адкрытага тут універсітэта.

Праз нейкі час ён ужо ўзначаліў кафедру хіміі, стаў членам універсітэцкай рады. Вучоны ізноў па вушы ўлазіць у педагагічную і навуковую працу. Захоплены ёю, Дамейка не абмяжоўваецца кабінетнымі сценамі, яго ўвесь час цягне ў горы, вывучаць прыроду Чылі, Вось пачуў ён пра вывяржэнне ў Андах вулкана, і адразу кідае ўсё, паладжвае туды экспедыцыю — гэта ж столькі там цікавага для геолага!

«Я першы з смертных, — расказвае ён у лісце сябрам, — вывучыў новы вулкан на Кэро Азуль. Цэлымі днямі хадзіў я па агромністай сальфатары, дыхаючы дымам ад згарання серы і скачучы з каменя на камень, як алень. Ніякая рака, ні ручай не маглі затрымаць мяне ў вандроўцы, а ад майго малатка ўсе трыццаць дзён разлягаліся горы».

Але як бы ні захапляла Ігната Дамейку праца, ён ні на хвіліну не пакідаў думаць пра вяртанне на радзіму. У Какімба яму была добрая магчымасць ажаніцца, займець, як усе людзі, сям'ю. Ды выгнаннік ведаў, што жаніцьба магла б стаць непераадольнай перашкодай да вяртання, і ён адмовіўся ад свайго намеру.

I ўсё ж жыццё мацнейшае за чалавечыя планы. Усе карты змяшала Ігнату Дамейку чароўная маладая паненка Энрыкета дэ Сатамаер, якая прычаравала прафесара. I вось 46-гадовы Жэгота 7 ліпеня 1850 года бярэ шлюб з 15-гадовай чылійкай. К гэтаму часу ў Дамейкі быў раскошны дом з садам на ўскраіне Сант'яга. Гадаванец Медзвядкі, віленскі філамат і запольскі гаспадар цяпер з каранямі пачау урастаць у паўднёваамерыканскую зямлю.

Ягдчэ раней сябры папракалі Ігната Дамейку за тое, што ён быццам пачаў забывацца пра родны край, рабіцца чужаком. На гэта беларускі выгнаннік даваў такі адказ: «Вядома ж, перарадзіцца я ніколі не здолею і спадзяюся на Бога, што я — ці ў Кардыльерах, ці ў Панарах — усё роўна памру ліцвінам...»

Ігнат Дамейка і цяпер, калі ўжо моцна звязаўся з чылійскай зямлёй, калі прыняў чылійскае грамадзянства, калі адно за адным пайшлі ў сям'і дзеці, не пакідае надзеі вярнуцца на радзіму. Вось словы з ліста да Адама Міцкевіча ад 12 студзеня 1854 года: «Калі б была магчымасць вярнуцца і паслужыць яшчэ, хоць на старасці год, свайму краю, то не ўседзеў бы, не ўседзеў бы тут, хоць я даўно ўжо стаў грамадзянінам гэтай краіны, уладальнікам маёнтка і бацькам...»

Чорным для Ігната Дамейкі і сям'і стаў снежань 1870 года: нечакана памерла жонка. На руках у яго засталося трое дзяцей: пятнаццацігадовая дачка Аніта і два меншыя хлопцы — Гернан і Казімір. Не паспеў Дамейка як след ачуняць ад смерці жонкі, як новая цяжкая вестка выбіла яго з каляіны: памёр дома родны брат Казімір.

«Калі прачытаў, што яго ўжо няма, то ў мяне як бы што абарвалася ў сэрцы, — скардзіцца ён Лясковічу ў лісце ад 22 верасня 1872 года. — Па хвіліне ўспомнілася мне, калі былі мы дзецьмі. Два мае браты, больш жывога характару, не любілі сядзець дома, рыхтаваліся да вандраванняў па свеце, да далёкіх гарадоў, марылі пра прыгодніцкае жыццё, а з мяне смяяліся, што я ні аб чым іншым не думаю, як толькі пра гаспадарку, пра дом і суседзяў, і называлі мяне запечнікам. I вось — яны спакойна памерлі дома, можа, на тым самым ложку, што і бацька, а дзе я складу свае косці, аднаму Богу вядома».

Шмат было перажыванняў тады ў Дамейкі. Ды раптам у змрочных хмарах няшчасцяў бліснуў Ігнату Дамейку і прамень святла. 3 далёкай радзімы прынеслі яму ліст ад пляменніка — Казіміравага сына Леана, які вярнуўся з Сібіры, дзе адбываў пакаранне за ўдзел у паўстанні 1863 года. У сваім лісце сын дарагога брата выказаў намер прыехаць да яго, пакінутага ўсімі Ігната Дамейкі, сюды, у Чылі, пагасціць. Гэтую нечаканую радасць, радасць сустрэчы з першым пасля многіх гадоў адзіноты родным чалавекам, якога, праўда, і ў вочы не бачыў, Дамейка чакаў з нецярплівасцю.

Сустрэча з пляменнікам не толькі дала палёгку душы выгнанніка, але і спрычынілася да новых змен у жыцці Дамейкавай сям'і. Леан, які прабыў у гасцях каля месяца, з усім сваім маладым запалам закахаўся ў гожую дзядзькаву дачку Аніту. Аніта таксама упадабала хлопца. Пачалася гаворка пра шлюб. Як ні шкада было Дамейку, але мусіў ён аддаць дачку замуж за пляменніка, які спецыяльна прыехаў яшчэ раз па яе і звёз туды, на радзіму, ў «Літву», у тую самую Жыбуртоўшчыну, дзе некалі прайшло маленства яе выгнанніка бацькі.

Услед за дачкой ізноў пачаў парывацца туды і сам Дамейка: цяпер жа, здаецца, сам Бог клікаў яго на радзіму.

Толькі ён апынуўся ўжо ў становішчы чалавека, які заграз у дрыгве: толькі здолеў выцягнуць з багны адну нагу, як яшчэ болей загразла другая. Другой «нагой» для Дамейкі была яго заглыбленасць у працу. На карысць новай для яго радзімы, з якой зрадніўся душой, ён аддаваў усе свае здольнасці. Кідаць усё — азначала зноў адрываць нешта дарагое ад сэрца.

Ігната Дамейку тут можна зразумець: на гэты час ён стаў вельмі паважаным чалавекам у Чылі, якая многім была яму абавязана. Перш за ўсё тым, што беларускі выгнаннік, які ад прафесара і загадчыка кафедры даслужыўся да рэктара чылійскага універсітэта, рэарганізаваў усю сістэму навучання ў гэтай паўднёваамерыканскай краіне, у тым ліку і ў самім універсітэце. За ўзор узяў ён сістэму адукацыі на сваёй радзіме, сістэму, якую праводзіў у жыццё Віленскі універсітэт, асяродак навучальнай акругі.

Рэформа дазволіла прывабіць да навукі лепшыя інтэлектуальныя сілы Чылі, пашырыць асвету ў краі. Ігнат Дамейка сам пісаў і падручнікі для школ па прыродазнаўчых навуках. Ён стварыў у Чылі музей мінералагічных, петраграфічных і палеанталагічных матэрыялаў, заснаваў фізічны кабінет, хімічную і горную лабараторыю, арганізаваў бібліятэку прыродазнаўства.

Вялікія заслугі Ігната Дамейкі і як вучонага — даследчыка чылійскіх прыродных багаццяў. Ён адкрыў тут багатыя паклады золата, серабра, медзі, каменнага вугалю, салетры, арганізаваў іх здабычу. Вучоны сабраў і апісаў мноства новых, невядомых навуцы мінералаў, раслін, акамянеласцяў, метэарытаў. А яшчэ ён адшукаў у гарах крыніцы чыстай вады, правёў адтуль у Сант'яга вадаправод, поўнасцю вырашыўшы праблему водазабеспячэння чылійскай сталіцы.

У адным з афіцыйных чылійскіх друкаваных выданняў зазначалася ў 1893 годзе: «Хоць не адзін пан Дамейка даследаваў і выкладаў у Чылі прыродазнаўчыя навукі, але ніхто не зрабіў гэтак многа для іх прагрэсу і развіцця, як ён».

Толькі ў 1884 годзе, вызваліўшыся нарэшце ад напружанай працы ва універсітэце, ад пасады рэктара, на якую выбіраўся аж чатыры разы запар, змог 82-гадовы выгнаннік ажыццявіць сваю неадступную мару — убачыць родную зямлю. Пра гэтую радасную, хаця і вельмі цяжкую вандроўку праз самы вялікі акіян Ігнат Дамейка паспеў падрабязна расказаць у кнізе «Мае падарожжы».

На радзіме Ігнат Дамейка прабыў чатыры гады. Жыў у сям'і дачкі ў памятнай з дзяцінства Жыбуртоўшчыне. Але і тут не сядзеў на месцы. Ён здолеў з'ездзіць у Італію, Турцыю, Палесціну, Егіпет.

За час яго знаходжання на радзіме Дамейкавы сыны набылі патрэбную еўрапейскую адукацыю: Казімір скончыў тую ж самую, што і бацька, Горную школу ў Парыжы і меўся заняць бацькава месца на кафедры ва універсітэце ў Сант'яга; Гернан жа займеў дыплом аб сканчэнні ў Рыме духоўнай семінарыі і таксама хацеў служыць на радзіме сваёй маткі.

Разам з сынам мусіў вярнуцца на другую сваю радзіму і састарэлы Ігнат Дамейка. Перад ад'ездам нейкі час правёў ён у сям'і Уладыслава Міцкевіча, сына вялікага паэта свайго дарагога сябра. Садзячыся на параход, Ігнат Дамейка паслаў Уладыслававай жонцы Марыі ліст: «Меў я прыемнасць правесці астатнія дні выключна з тваім мужам, а цяпер, праз пяцьдзесят гадоў пасля першага майго падарожжа, ізноў пускаюся ў мора. Буду вам пісаць, як пісаў да вашага бацькі, Адама. А калі ў які год не атрымаеце ліста, то не пытайцеся, ці жывы я».

Пасля студзеня 1889 года сям'я Міцкевічаў ужо не дачакалася ліста ад свайго сардэчнага сябра з далёкай Чылі: ён навекі застаўся ляжаць у зямлі сваёй новай радзімы.

Памяць пра Ігната Дамейку свята ўшаноўваецца ў далёкай паўднёваамерыканскай краіне. Калі хто з землякоў-беларусаў трапіць у Чылі, ён, відаць, не праміне, каб хоць здалёку не зірнуць на велічны тысячакіламетровы горны хрыбет, які пазначаны на ўсіх картах як Кардыльеры Дамейкі, каб не наведацца ў прыгожы і светлы горад Дамейка ў зялёнай даліне каля падножжа гэтага горнага хрыбта і каб не суняцца хоць на хвіліну ў невялікім зацішным порце на самым беразе Ціхага акіяна — Пуэрта-Дамейка ці ў мястэчку Пуэбла-Дамейка на вышыні 975 метраў над узроўнем мора. Усе гэтыя геаграфічныя мясціны названы ў гонар таленавітага і працалюбівага сына Беларускай зямлі.

А ў сталіцы Чылі Сант'яга падарожнік абавязкова пастаіць і з пашанай схіліць голаў перад велічным помнікам з выявай славутага беларуса і выбітым на граніце лаканічным надпісам на іспанскай мове — Грандэ Эдукдор, што па-нашаму азначае — Вялікі Асветнік.

Імем Ігната Дамейкі названы вуліцы ў чылійскіх гарадах Антафагаста, Вальпараіса, Какімба, Кап'япа, Ла-Серэна, Пунта-Арэнас, Пуэрта-Наталес, Сант'яга, Тэмуко, Чаньяраль, а таксама на Галоўных могілках чылійскай сталіцы, дзе знаходзіцца сямейны маўзалей Дамейкаў.

А яшчэ імя Дамейкі носяць асобныя чылійскія навучальныя ўстановы, бібліятэкі, шахты, грамадскія аб'яднанні і нават заснаваны ў 1950 г. у Пуэбла-Дамейка Саюз футбалістаў «Дамейка».

Ігната Дамейку шырока ўвекавечыў і вучоны свет. Яго імем назвалі адкрыты ім у чылійскіх гарах мінерал дамейкіт, аманіт аманітэс дамейканус, выкапнёвы слімак науцілюс дамейкус, а таксама знойдзены і апісаны Дамейкам від фіялкі — віёла дамейкана.

Вялікі вучоны-прыродазнавец, як кожны можа пераканацца, не менш цікавы і як літаратар. I гэта нягледзячы на тое, што да літаратурнай творчасці Ігнат Дамейка схільнасці ніколі не меў, пра што сам прызнаваўся. Тым не менш ён вельмі цікавіўся літаратурай, сачыў за яе навінкамі, захапляўся творчасцю сваіх сяброў-філаматаў Адама Міцкевіча, Яна Чачота, Тамаша Зана, Ануфрыя Петрашкевіча і іншых таленавітых пісьменнікаў-землякоў.

Разам з тым, як выявілася, у яго самога таксама былі не абы-якія літаратурныя здольнасці. Ігнат Дамейка нават пісаў часам — з нейкай канкрэтнай нагоды — вершы. У ягонай бібліятэцы захоўваўся, напрыклад, падручнік Ануфрыя Капчынскага, дзе малады Ігнат пакінуў такі надпіс:

Па гэтай кніжцы вучыўся Ігнат Дамейка,
А пасля яго — браты калейкай.

Асабліва выдатна праявіліся літаратурныя здольнасці вучонага ў дарожных нарысах і мемуарах. Напісаныя ў розны час, нарысы Ігната Дамейкі ў найбольш поўным выглядзе былі выдадзены ў Вроцлаве ў 1962—1963 гадах пад назвай «Мае падарожжы» і з падзагалоўкам «Успаміны выгнанніка» (кнігі 1—3).

Чытаеш гэтыя жывыя, непасрэдныя запісы вучонага-падарож-ніка і дзівішся яго пісьменніцкаму майстэрству, дзівоснаму умению маляваць словам убачанае і перажытае. 3 першага слова аўтар проста забірае ўвагу чытача і вядзе яго за сабой па тых жа, амаль двухсотгадовай даўнасці, дарогах, па якіх прайшоў ён ад сваей Наваградчыны і да самых недаступных вяршыняў Андаў.

Нарысы Ігната Дамейкі асабліва цікавыя сваім вялікім пазнавальным матэрыялам. Услед за аўтарам мы як бы акунаемся ў атмасферу пачатку 30-х гадоў XIX стагоддзя на Беларусі, часу вялікага грамадска-палітычнага ўздыму, звязанага з нацыянальна-вызваленчым рухам, з барацьбой перадавых грамадскіх колаў за аднаўленне федэратыўнай Рэчы Паспалітай, а ў яе рамках Вялікага Княства Літоўскага.

Актыўны ўдзельнік гэтага руху, удзельнік Лістападаўскага паўстання, Ігнат Дамейка малюе жывыя, непрыдуманыя карціны вайны з царскім самаўладствам, з захопніцкай палітыкай Расійскай імперыі. Перад намі праходзяць усе этапы паўстання 1830—1831 гадоў — ад яго першых поспехаў да разгрому.

Апынуўшыся ў выніку гэтага разгрому ў эміграцыі, спачатку ў Дрэздэне, а потым у Парыжы, Ігнат Дамейка праўдзіва паказвае настроі эмігрантаў, былых удзельнікаў паўстання, няскоранасць іх духу, расказвае пра іх патрыятычную дзейнасць за межам! сваёй краіны.

Нельга не захапляцца незвычайнай дапытлівасцю Ігната Дамейкі, прагай пазнання свету, рамантычнай адданасцю падарожжам. Толькі сапраўды адважны і мужны чалавек мог пусціцца ў паўгадавую дарогу з Парыжа ў нязведаны свет Паўднёвай Амерыкі.

А пра незвычайную працавітасць нашага земляка, пра настойлівасць у вывучэнні новай краіны, у асваенні і выкарыстанні яе багаццяў для дабра чылійцаў няма чаго і казаць. Па сутнасці, ён паставіў эканоміку Чылі на ногі, узняў яе на самы высокі па тым часе ўзровень.

У нарысах выдатна праявіўся глыбокі дэмакратызм Ігната Дамейкі. Гэта добра відаць па яго стаўленню да паўднёваамерыканскіх абарыгенаў — індзейцаў-араўканцаў.

Далёкая, амаль недасяжная для еўрапейцаў Араўканія недарэмна вабіла Ігната Дамейку. Нядаўняму змагару за вызваленне роднай Літвы, г. зн. Беларусі, ад расійскай тыраніі вельмі цікава было пазнаёміцца з мужным паўднёваамерыканскім народам, які ўсё яшчэ вёў непрымірымую барацьбу з іспанскімі заваёўнікамі за сваю незалежнасць.

У гэтай барацьбе беларускі паўстанец быў цалкам на баку араўканаў, з якімі ўдалося добра пазнаёміцца і якіх палюбіў за гасціннасць і ветлівасць, за шчырасць і непасрэднасць, за пачуццё нацыянальнай годнасці.

Наш зямляк адкрыта крытыкуе чылійскі ўрад за імкненне сілай зброі падначаліць сабе гэты свабодалюбівы народ, які ўсімі сіламі абараняе родную зямлю ад чужынцаў, аберагае ад знішчэння сваю векавую культуру, свой жыццёвы лад.

Адмятаючы байкі пра «дзікасць» насельнікаў дакалумбавай Амерыкі, беларус Ігнат Дамейка з запальчывасцю заяўляе: «Індзейцы-араўканцы — не дзікі народ, я лічу іх больш цывілізаванымі, чым простыя чылійцы, што жывуць на сумежных тэрыторыях».

Ігнат Дамейка ў сваіх нарысах не мінае ўсіх самых важных падзей, сведкам ці ўдзельнікам якіх ён быў. Прытым заўсёды выказвае свой уласны погляд на іх, не хаваючы прынцыповай пазіцыі, заўсёды застаючыся самім сабой.

Асабліва хвалююць тыя старонкі нарысаў, дзе расказваецца пра сустрэчы Ігната Дамейкі з роднай зямлёй пасля больш чым паўвекавога вандравання па свеце. Апісваючы прыезд на сваю радзіму Беларусь, якую ён па традыцыі называе Літвой, вучоны прызнаецца: «3 кожным новым днём расло ў маім сэрцы нясцерпнае жаданне як найхутчэй убачыць наш родны дом у Літве, маю радню на шумных банкетах і вечарах, якія наладжваліся ў мой гонар, бывалі моманты, калі я адчуваў, як шыбае мне ў скроні кроў пры думцы, што я буду хутка дома, што я яшчэ не здзейсніў мэту свайго падарожжа. Я ўсхопліваўся сярод ночы, гледзячы ў акно, ці днее, падлічваючы гадзіны».

Тугой беларускага выгнанніка па роднай зямлі, сыноўняй любоўю да страчанай Бацькаўшчыны пранізаны ўсе нарысы вучонага. Падарожнічаючы па далёкіх краінах, Ігнат Дамейка ні на хвіліну не забывае, адкуль ён родам. У апісаннях краявідаў чужых, часта экзатычных зямель аўтар вельмі часта параўноўвае іх з родным) мясцінамі, пра якія ўвесь час думае і пра якія сумуе. Пры гэтым у памяці натуральна ўсплываюць і назвы гэтых мясцін, а за імі і жывыя беларускія словы, якіх нямала можна напаткаць у польскамоўных творах аўтара.

На гэтую асаблівасць мовы нарысаў Ігната Дамейкі звярнула ўвагу і аўтарка ўступнага артыкула да польскага выдання «Маіх падарожжаў» Эльжбета Гелена Нясева, якая прывяла і прыклады беларусізмаў — «рэгіянальных выразаў». I тут няма нічога дзіўнага: Ігнат Дамейка змалку добра ведаў беларускую мову. Гэта зазначае і польскі даследчык Збігнеў Вуйцік у калектыўнай кнізе «Ян Чачот і Ігнат Дамейка, сябры і паплечнікі Адама Міцкевіча (Мн., 1998): «Гісторыкі могуць спрачацца, кім ён быў: беларусам, ліцвінам ці палякам. Адно несумненна, што нарадзіўся на тэрыторыі, дзе галоўным этнічным элементам быў беларускі народ, і мовай гэтага народа ён карыстаўся. Не адзін раз пісаў пра сябе, што з'яўляецца ліцвінам. Гэта тэрмін абазначаў таго, хто паходзіў з абшараў былога Вялікага Княства Літоўскага — скарочана: з Літвы».

Жывучы ў далёкай Чылі, Ігнат Дамейка не забыў роднай беларускай мовы. Пра гэта сведчыць тое, што ў сваіх нататках «Філарэты і філаматы» (гл.: Філаматы і філарэты. Мн., 1998), напісаных у 1870 годзе, г. зн. праз 50 гадоў пасля выезду з Беларусі, ён амаль слова ў слова ўспомніў і прывёў тэкст беларускай песні Яна Чачо-та:

Ах, што ж мы вашэці скажам,
Простага сяла дзяўчата,
Якія ж песнячкі звяжам:
У нас мысль небагата, у нас мысль небагата.
Але мы мыслім, як чуем,
Так табе заспяваем,
Так цябе павіншуем,
Няшчырасці не знаем, няшчырасці не знаем.
Будзь, як лісічка, здаровы.
Як конік, весел пры трудзе,
Нех твае пісма і мовы,
Як салавей, голас будзе, як салавей, голас будзе.

Кнігі Ігната Дамейкі ў свой час атрымалі шырокі розгалас у свеце. Напрыклад, адзін з першых яго дарожных нарысаў, які першапачаткова называўся «Араўканія і яе жыхары» ў перакладах на розныя мовы абышоў у XIX стагоддзі ўвесь зямны шар.

Да сённяшняга дня ён быў не знаёмы хіба толькі адным землякам аўтара — беларусам, як, зрэшты, і ўсе іншыя дарожныя нарысы і шматлікія навуковыя працы Ігната Дамейкі. Гэтая кніга — першае сапраўднае знаёмства нашага чытача з літаратурнай спадчынай вялікага сына Беларускай зямлі.

Кастусь Цвірка

IV. У Літве

9 жніўня. 3 кожным днём расло ў маім сэрцы нясцерпнае жаданне як найхутчэй убачыць наш родны дом у Літве, маю радню. На шумных банкетах і вечарах, што наладжваліся ў мой гонар, бывалі моманты, калі я адчуваў, як шыбае мне ў скроні кроў пры думцы, што я хутка буду дома, што я яшчэ не здзейсніў мэту свайго падарожжа. Я ўсхопліваўся сярод ночы гледзячы ў акно, ці днее, падлічваючы
гадзіны.

I вось субота, дзень ад'езду. Раніцай пабылі яшчэ на імшы, якую ў доме пані Хамянтоўскай адправіў вялебны біскуп-суфраган; пасля кароткія зборы, некалькі развіталь-ных візітаў; я вельмі разгублены, паглядаю на гадзіннік; Адынец збіраецца ехаць са мною ў Літву, а таму што любіць пагаварыць ды мае шмат сябровак, дык толькі а трэцяй вярнуўся з горада; цягнік жа мае адысці а чацвёртай, чыгуначная ж станцыя далека за Прагай; мне ніколі не падавалася такой доўгай гадзіна паездкі, як тая — з Маршалкоўскай вуліцы праз мост, праз Прагу, на ўскраіну горада; ужо здавалася, што чую свіст лакаматыва.

На станцыі, каля вагона, убачылі шмат людзей, што прыйшлі развітацца, дамы прынеслі кветкі. Сярод іх была і кананічка Залэнская з сястрой, унучка маёй роднай цёткі Залэнскай, дачка майго любімага стрыечнага брата Караля. (Забыўся сказаць, што да тых кананічак я быў запрошаны ў пятніцу на ўрачыстую імшу, што адпраўлялася як падзяка Богу за мае вяртанне на радзіму; а падчас снедання ігумення (абатыса) паказала мне гербавую кнігу, дзе засведчана шляхецтва кожнай сястры-кананічкі. У той кнізе прачытаў, што маці майго дзядзькі Залэнскага, маёнтак якога знаходзіўся недалёка ад Мерачоўшчыны, роднага дома Тадэвуша Касцюшкі, паходзіла з роду Касцюшкаў.) Не памятаю ўжо, якім было развітанне на пероне з шматлікаю грамадою знаёмых і незнаемых мне асобаў, досыць, што з вялікім букетам у руках сеў я каля Адынца, а насупраць нас — мой пляменнік Язерскі, ягоныя сестры Дмухоўскія і мой сын, а далі нам асобны, найлепшы вагон — бясплатна.

Завідна яшчэ я мог кінуць вокам на паплавы, дзе адбылася Грахоўская бітва, і на тую Альшынку. Мінаем Міньск, Седльцэ, а тут ужо і Буг, начны Брэст — я ў Літве! Я ўзрадаваўся, што не было ўжо мытні, што даўней аддзяляла нас ад Каралеўства.

Як толькі цягнік рушыў далей, мае таварышы паснулі, я ж не мог і вейкі звесці: выглядаў світанку, нібы збавення.

Ледзь пачало світаць, бачу — Гародзей.

Мінула гадоў семдзесят з гакам, як быў я з маці ў Гародзеі, у паноў Брахоцкіх, уладароў гэтага маёнтка. Цяпер недалека ад двара — чыгунка; у той час нават самым смелым механікам у Лондане, у Парыжы не снілася пра жалезныя дарогі. Цяпер лакаматыў, бухаючы клубамі пары, цягнучы за сабою доўгі шэраг вялікіх вагонаў, затрымліваецца перад прыгожа размаляваным асабняком. На ганку — хоць была трэцяя гадзіна раніцы, бачу мноства асобаў, тут жа і чатырохконныя кочы, фурманы ў ліўрэях.

Перш пазнаю дачку і майго зяця (яны выехалі з Кракава раней); і ледзь я выйшаў з вагона, як кінуўся мяне абды маць пастарэлы мой швагер Антон Вярбоўскі, старэйшы за мяне на шэсць гадоў. Пасля абдымаюць мяне, цалуюць ягоныя сыны, мае крэўныя пляменнікі, пляменніцы, так што ледзь змаглі даступіцца да мяне мая дачка Ганна і Лявон.

Ці можа хто ўявіць, якое гэта было спатканне, узрушэнне. Свіснуў, рыкнуў цягнік, нібы нячысты дух, а мы селі ў павозкі і рушылі ў Медзвядку, за паўтары мілі адсюль. Exaў я паперадзе з шваграм у ягоным адкрытым кочы, за намі мая дачка з Адынцом.

Якая цудоўная была раніца! Нават сонца, здавалася, радуецца з майго шчасця. Шырокія палеткі жыта і пшаніцы, некаторыя зжатыя, з снапамі ў бабках; да іншых ужо ішлі жнеі; зялёныя сялянскія шнуры ўперамешку з квітнею чай грэчкай; свежаскошаныя сенажаці; а ўдалечыні — бары і дубовыя гаі, нібыта наўмысна пасаджаныя дзеля аздобы. Усё гэта было перад вачыма і ў Міцкевіча, калі ён пicaў «Пана Тадэвуша».

Праехалі каля двух фальваркаў і праз адну вёску — тыя самыя, ніхто не перанёс іх у іншае месца; і тут толькі ўбачыў першыя хаты, а за імі і наш медзвядзкі двор! Дарога да яго вяла ўжо не праз вёску; брат мой, нябожчык, праклаў яе па блізкім да двара лузе. Не пазнаў дзядзінца ані ганка. Усе амаль плачучы выходзілі з павозак.

Хуценька абабег усе пакоі; яны пераробленыя, толькі ад увахода першы злева застаўся, які быў, і ў ім мой дух затрымаў мяне ў тым месцы, дзе 74 гады таму ляжала цела майго памерлага бацькі, а нам, дзецям, загадана было, укленчыўшы, пацалаваць ягоныя ногі і рукі. Рэшта будынка ўжо была перабудавана, часткова павялічана. Мой пляменнік Іпаліт, нябожчык, і ягоная жонка з роду Слізняў, былі аматарамі ды знаўцамі мастацтва, ездзілі ў Італію; пакоі абставілі з густам, жонка сама іх строіла, памалявала, аздобіла разьбою, памяняла тканіну на мэблі, прыгожа павесіла фіранкі ды парцьеры. Некаторыя большыя пакоі падзялілі, іншыя павялічылі, пераносячы сцены, адным словам, сёння дом ужо прасторны, выгодны, нанова ўпрыгожаны, але не той, што быў. Іпаліт і ягоная жонка пару гадоў як памерлі, не пакінуўшы дзяцей; цяпер маёнткам упраўляе ягоны брат Аляксандр.

Пайшоў у сад; пад шырокім порцікам — мноства кветак і разнастайных, нават экзатычных, раслінаў, але на месцы колішніх градаў, абсаджаных агрэстам і парэчкамі, старых грушаў, яблыняў убачыў навамодны парк з ліпаў, клёнаў, бярэзінаў і каштанаў, клумбы, газоны і выгінастыя, жвірам пасыпаныя сцежкі; новы ж сад маладых пладовых дрэваў закладзены ў іншым баку, ззаду, за колішнім свірнам і галубятняй, а не там, дзе быў даўней.

Пасля добрага снедання, на якім уся грамада, перажыўшы расчуленасць, хутка па-польку развесялілася, перакуліўшы першыя кілішкі, мы пайшлі наведаць магілы маіх братоў Казіміра і Адама ды Іпаліта і ягонай жонкі.

Вось і касцёлік, дзе я ў дзесяць год прыняў першае прычасце, дзе з часоў самага ранняга майго маленства абходзілі кожную нядзелю імшу, спявалі малітоўныя песні, «гадзінкі», кантычкі. Кожнае касцельнае свята спраўлялі тут вельмі прыгожа, урачыста і весела. Але 20 гадоў назад, калі сялянам-уніятам Медзвядкі было навязана праваслаўе, касцёльчык замкнулі. У гэтым касцеліку быў пахаваны ў 1836 (ці 1837) годзе Адам.

Мой брат Казімір, атрымаўшы пасля яго маёнтак, запрашаў сюды ксяндзоў, то рымска-каталіцкага, то уніяцкага; а пасля той буры 1863 года, баючыся, каб тут не ўвялі схізму, спаслаўшыся, што касцёлік стары, папсаваны, зачыніў яго, але поп з Міра, у парафіі якога касцёл знаходзіўся, забраў ключ і прэтэндуе на яго.

I я толькі зямлю пацалаваў каля дзвярэй касцёла ды памаліўся, абышоў вакол яго па хвойніку, які яго акружае і дзе да гэтага часу сяляне хаваюць сваіх памерлых, тут — памятаю — падчас урачыстых святаў хадзілі мы з працэсіяй: мой бацька вёў пад руку ксяндза з манстранцыяй, аканом запяваў, а мы за ім спявалі «Бог — наш ратунак» ды іншыя песні.

Пасля смерці майго брата Казіміра мае пляменнікі, не маючы мажлівасці пахаваць свайго бацьку ў касцёліку, вырашылі капаць яму магілу ў недалёкім ад двара хвойніку ды там і пахавалі, а пасля для яго і для свайго брата Іпаліта прывезлі з Варшавы прыгожую, каменную, натуральнай велічыні скульптуру анёла з крыжам ды наладзілі там могілкі, агарадзіўшы іх жалезнымі кратамі. Пасля малітвы каля гэтых свежазбудаваных пахавальняў, папрасіўшы, каб ніхто не праводзіў мяне, пайшоў у лес дарогай, якою мы з маці ездзілі ў Астроўкі ў святы на імшу або ў госці да пана канюшага Пратасевіча і да нашай добрай суседкі пані Булгаковай на каву.

У гэты лес мы, пяцёра дзяцей, хадзілі ў грыбы, арэхі, рвалі тут канваліі. I колькі ж цяпер у гэтым лесе абудзілася дзіцячых успамінаў пра бацькоў, братоў і сясцёр, ужо даўно памерлых! Вялікія пні засталіся ад старых дрэваў — частку лесу высеклі, ужо і старая дарога звузілася, зарасла, бо і касцёлік у Астроўках аддалі папу; шырэйшай дарогай выйшаў я на другі бок лесу да млына, дзе рака Буша паварочвае да Ішкалдзі, а за его — прыгожыя палі і ўзгоркі, пра якія я ўжо быўзабыўся. Захмурвалася, пачынаўся дождж; вяртаўся я павольна, каб падоўжыць гэтую ўцеху; углядаўся ў дрэвы, нібы яны хацелі мне штосьці сказаць, а былі ўжо ўсе маладзейшыя за мяне; іх старэйшае пакаленне даўно ўжо было выразана і прададзена.

Калі пасля працяглага шпацыру я вярнуўся дадому, з'язджаліся ўжо дзеля прывітання мяне суседзі, унукі тых, хто тут жыў у мае дзіцячыя гады. За сталом — весялосць, польская гамана, як і ў колішнія часы, такая самая адкрытасць, нібыта мы за тысячы міляў ад непрыяцеля. Напрыканцы абеду — кілішкі; Адынец чытаў вершы, а пасля забава да позняй ночы.

10 жніўня. Назаўтра рана паехалі з Лявонам у Mip, на магілу майго бацькі. Ен памёр напрадвссні 1809 года і быў пахаваны каля парафіяльнага уніяцкага касцёла, леваруч ад увахода. Хоць меў я толькі сем гадоў, як памёр бацька адразу ж успомніў месца яго магілы, цяпер парослае травою, і той момант, калі падчас апускання труны ў магілу мае дзядзькі ды я з братам Адамам, стоячы над долам, плакалі.

Цяпер нанова ўшанаваўшы слязою і малітваю гэтае месца, я хацеў агледзець касцёл; гэты фундаваны Радзівіламі касцёл быў адданы схізматыкам, але поп праз ветлівасць прыслаў дзячка з ключом, каб адчыніў нам. Сціснулася мае сэрца, калі я заглянуў усярэдзіну; там нашых алтароў і святых ужо і следу не было, з унутраных, як і вонкавых, сценаў былі сарваныя каменныя табліцы з надпісамі.

Таго ж дня, вярнуўшыся, я пайшоў надвячоркам у вёску, прайшоў да моста на Вушы і ўспомніў, як на гэты мост білі палі і як у рацэ купалі нас, малых. Павольна вяртаючыся, затрымаўся я каля хатаў, дзе былі дзеці і жанчыны. 3 адной старэнькай пагаварыў даўжэй, яна мне пакланілася і сказала: «Я пана маленькага помню», а што пасля гаварыла, добра не зразумеў, і яна мяне не лепш, бо праз узрушанасць быў загаварыў з ею па-іспанску. Я папытаўся яе, ці ведае, што сталася з Лукашом, маім маладым фурманам, які родам з гэтай вёскі, а са мною быў на вайне (1831), у паходзе з войскам Хлапоўскага. «Памёр», — адказала. «А Вінцусь? Мой слуга з гэтай жа вёскі?» — «Быў тут, — сказала, — але не ведаю, што з ім сталася».

Дзеці гарнуліся да мяне, жанчыны паводле даўняга звычаю кланяліся, з мужчынаў адзін стары падышоў да мяне; маладзейшыя пазапускалі сабе бароды, змянілі крыху крой шапак і сярмягаў, аднак жа тэта яшчэ ліцвінская кроў. Уся гэтая веска гвалтам загнаная ў праваслаўе, касцёлік зачынены, поп за мілю адсюль, у Міры, людзі не ходзяць ні ў царкву, ні ў касцёл.

Толькі дваровая служба трымаецца даўніх звычаяў. Адзін з гэтай службы, у маім веку, а магчыма, на гады два старэйшы, да гэтага часу не змяніў сваё імя Ясь, сказаў, што памятае мяне і быў вельмі рады майму прыезду ды хваліўся мне, што цяпер даглядае ананасарнго. I сапраўды, гадаваў у цяпліцы дзесьці каля двухсот ананасаў.

11 жніўня. Трэці дзень у Медзвядцы, ды хоць мне заставалася яшчэ шмат чаго агледзець, трэба было ехаць да майго швагра Вярбоўскага ў Далматоўшчыну.

Раніцай, перад выездам, я адчуў вялікае жаданне памаліцца ў нашым касцеліку на магіле майго старэйшага брата Адама, з якім з дзяцінства вучыўся ў школе і на першым курсе універсітэта. Моцна прасіў маладога Аляксандра, свайго пляменніка, цяперашняга ўладальніка Медзвядкі, каб выстараўся мне ключа.

Мірскі поп быў забраў ключ і аддаў яго аднаму мужыку, галаве, або войту, на захаванне. Мужык, баючыся папа, не даў ключа.

Можна ўявіць, які гэта быў горкі арэх: мужык не даў свайму пану ключ ад касцёла! Баяўся папа, а яшчэ не прайшло і 50 гадоў з таго часу, як гэты ж мужык маліўся разам з панам у гэтым самым касцёліку, паважаў яго больш, чым імператара, кланяўся яму і баяўся. Гэта нашыя грахі, мой Божа; народ мусіць адпакутаваць і мы з ім.

У той жа дзень па абедзе мы выехалі ў Далматоўшчыну, маёнтак майго швагра А.Вярбоўскага. Праехалі праз Паланэчку каля касцёла, пробашч якога ахрысціў мяне, з'яўленага на свет, а ў апошнія нешчаслівыя гады з дапамогай уладара гэтага маёнтка Радзівіла абараніў гэты касцёлік ад праваслаўя.

I ў Далматоўшчыне, у доме маёй сястры Марыі, нябожчыцы, я сустрэў прыём не менш чулы, чым у Медзвядцы. На вячэры было шмат гасцей, суседзяў, а ўся бяседа, размовы, ўрачыстыя тосты былі такімі ж сардэчнымі, вясёлымі, як і даўней. Адынец быў у паэтычным удары, імправізаваў; толькі апоўначы пайшлі спаць.

12 жніўня. Раніцай, як толькі ўзышло сонца, мы з старым маім шваграм Вярбоўскім (яму ўжо 88 гадоў) пайшлі ў сад, дзе ў зацішным куточку, пад дрэвамі, вымураваныя пахавальні першай яго жонкі, маёй сястры Марыі з Дамейкаў, і дачкі ад другой жонкі з роду Слізняў. Згаварыўшы за іх душы пацеры, мы селі на лаўцы, ды швагер больш чым дзве гадзіны апавядаў мне гісторыі сямейных няшчасцяў і пакутаў, якія наш край зазнаў за пяцьдзесят гадоў.

«Тут, — апавядаў мне пан Антоні, — быў мой каталіцкі уніяцкі касцёлік, ужо стараваты. Калі поп забраў яго пад праваслаўную царкву, я, каб пазбыцца няпрошанага суседа, прапанаваў яму пабудаваць царкву далека ад двара, на ўзгорку, большую і лепшую за старую, абы толькі яму дазволілі разваліць гэтую каля саду. Не паверыш, браце, колькі мне часу, грошай і клопатаў гэта каштавала, поп жа быў супраць. Я ахвяраваў папу дрэва з старога касцёліка, якое ён забраў сабе, і такім спосабам адхрысціўся ад яго і сяджу спакойна. Штодня раніцай прыходжу сюды маліцца, ды і ўвечары наведваю сваіх любых нябожчыц».

Пасля пайшлі да доміка, цяпер пустога, пакінутага, што стаяў недалёка ад двара, у старым, колішнімі ўладальнікамі гэтага маёнтка пасаджаным, садзе, рэшткі дрэваў і невялікую сажалку якога захаваў цяперашні ўладальнік. Гэты дамок цяпер — вялікая памятка.

У ім жылі Зан і Чачот, якія, вярнуўшыся з выгнання, з Расіі, былі сардэчна, гасцінна прынятыя панам Антонам Вярбоўскім. За паўмілі адсюль жыў таксама брат Тамаша Зана, Ігнат, доктар. Тамаш Зан прыехаў здаровы, вясёлы, задушэўны, фантазёр, і здавалася, што збярог усю сваю маладую моц і жвавасць. Пан Антон яго любіў і вёў з ім працяглыя размовы.

Аднойчы, калі мінула ўжо некалькі месяцаў пасля прыезду, сустракае яго Вярбоўскі на дарозе, што вяла з таго доміка ў двор і заўважае нейкую незвычайную перамену ў ягоным абліччы і ў вачах. «Што з табою?»—запытаўся. Зан пачаў гаварыць, як звычайна, пра цноту, прыстойнасць добрых людзей ды пра ганебнасць і злосць нягоднікаў і далей высноўваў, што як сярод першых ёсць градацыя ад слабейшых да ўсё больш цнатлівых — аж да самога Бога, так і сярод людзей усё больш горшыя і двудушныя замяняюцца ў д'яблаў.

Слухаў яго здзіўлены пан Антон, а бачачы, што ўсё больш і больш нязносна вярэдзіць і вярэдзіць, нічога яму не сказаўшы пайшоў ды паслаў па ягонага брата, Ігната Зана, доктара.

Такім быў пачатак Тамашовай хваробы, якая, не зважаючы на лекі, што даваў яму брат, нейкі час прадоўжылася. I вось аднойчы ён акрыяў ды стаў такі вясёлы, рады свайму выздараўленню, стаўся такім жа таварыскім, як і быў спачатку, абняў гаспадара, які таксама вельмі ўсцешыўся ягонаму выздараўленню.

Прабыўшы год у Далматоўшчыне, Тамаш Зан з'ехаў у Вільню, пазнаёміўся там з паннай Святарэцкай, ды пачалася новая гісторыя ягонага жыцця і жаніцьбы.

Ян Чачот пражыў у тым самым доміку тры гады. Ад прыезду і да апошніх дзён не змяняўся, быў такі самы: спакойны, нешматслоўны, строгі да сябе і да іншых, але таксама ласкавы, працавіты, любіў дзяцей; ён вучыу дзяцей гаспадара і ягоных крэўных — граматыцы, гісторыі ды інш.; крыху мізантроп, адлюдак, калі-нікалі бурчэў па Зана і гасцей ды нават на саміх гаспадароў, збіраў пародныя песні і сам пісаў, шмат маліўся і ўспрымаў усё сардэчна і з любоўю; такім ён і застаўся ў памяці жыхароў гэтай ваколіцы; сердаваў, калі яму гаварылі пра гулі ды спрабавалі ўцягнуць у іх.

*********

Дварчанін Ігнат

Ігнат Сымонавіч Дварчанін (08.06.1895 - 08.12.1937)

Францішак Скарына як культурны дзеяч і гуманіст на беларускай ніве

Францішак Скарына як культурны дзеяч і гуманіст на беларускай ніве (файл в pdf-формате)

Диссертация Игната Дварчанина (1895-1937), защищенная в 1926 г. в стенах Карлова университета в Праге, является первым в белорусском литературоведении исследованием о Ф. Скорине. Деятельность Ф. Скорины рассматривается с гуманистических позиций в общеевропейском контексте. Рассчитана на филологов, историков, обществоведов, всех интересующихся историей белорусской культуры. Рецензент канд. истор. наук А.К. Кавка.

* Пераклад з чэшскай мовы Тамары Кароткай.

I. Уступ

Кожны, хто нанава бярэцца за вывучэнне Скарыны, першага беларускага кнігадрукара і перакладчыка Свяшчэннага пісання на народную мову, і пры гэтым абмежаваны ў сваёй працы адным горадам — сутыкнецца з вялікімі цяжкасцямі. Гэтыя цяжкасці вынікаюць найперш з недахопу саміх твораў Скарыны, дзе можна было б чэрпаць сабе матэрыял і рабіць нейкія пэўныя вывады. Кнігі Скарыны, хоць не з'яўляюцца зараз такой ужо бібліяграфічнай рэдкасцю, як творы многіх іншых пісьменнікаў яго часу, але іх мы нідзе не знойдзем сабранымі разам. Нават там, дзе існавала магчымасць і непасрэдная зацікаўленасць у іх зборы.

Зараз поўны збор твораў Скарыны зпаходзіцца толькі ў Петраградскай публічнай бібліятэцы, як гэта бачна з артыкула праф. Сабалеўскага (54, 321). Але і тут адсутнічае "Псалтыр" 1517 года, які ёсць толькі ў адзінай бібліятэцы Нікольскага аднаверскага манастыра ў Маскве, былога Хлу-дава (124, 399).

Са звестак Каратаева (42, 28-44 і 56-67) мы ведаем, што па некалькі экземпляраў кніг Старога запавету ёсць у бібліятэках Расійскай Акадэміі навук, Каратаева, Румянцаўскага музея і інш. У бібліятэцы Каратаева ёсць яшчэ "Дзеянні Апосталаў" і кнігі, якія ўвайшлі ў зб. "Малая падарожная кніжка". Ёсць яны таксама ў бібліятэцы Акадэміі навук і калекцыі Чарткова.

"Псалтыр" 1525 года знаходзіцца яшчэ ў бібліятэцы графаў Красінскіх у Варшаве і кніжных зборах Кракаўскага універсітэта (124, 399).

3 даследавання Папова (98, 13 і 25) вядома, што ў Кіева-Пячэрскай лаўры захоўваецца "Пяцікніжжа" Майсея, а ў бібліятэцы былой Курскай духоўнай семінарыі ён (аўтар) бачыў кнігі "Ісус Сірахаў", "Юдзіф", "Прамудрасць божая" і "Прытчы Саламона".

Яшчэ Добраўскі (7, 149-152) адзначае, што ў Мукачаве бачыў кніігі "Ісус Навін" і "Суддзі".
Пра іншыя бібліятэкі, дзе знаходзяцца зараз кнігі Скарыны, дакладных звестак мы не маем.
У Празе, у бібліятэцы Нацыяналыіага музея, ёсць толькі кніга "Ісус Сірахаў", якую і мелі мы ў сваім карыстанні.

Маюцца таксама цяжкасці з дакладнымі першакрыніцамі для непасрэднай працы пры даследаванні жыцця Скарыны і характару беларускага асяроддзя ў яго час.

Спробы знайсці якія-небудзь прыкметы з жыцця і дзейнасці Скарыны, паколькі ў значнай ступені яны звязаны з Прагай, у архівах Нацыянальнага музея, Міністэрства ўнутраных спраў, гарадскога музея, гэтаксама, як і прагляд друкаваных "Моnumentu Universitatis Pragensis", "Чэшскай хронікі" (даведачная бібліятэка Нацыяналыіага музея, ч. XXVI, т. 3) і час. "Гістарычны архіў Чэшскай Акадэміі" — таксама не далі жаданых вынікаў. А праф. Томэк прама сцвярджаў, што ў старых актах нічога не сказана аб месцазнаходжанні Скарыны ў Празе (78, 13).

Зыходзячы з гэтага, падставай нашай працы будуць паасобныя даследаванні вучоных, якія мелі ў сваім карыстанні першакрыніцы. Часта мы будзем абмяжоўвацца гатовымі вынікамі розных даследчыкаў, калі яны сыходзяц-ца на адной думцы.

Таму мы павінны агаварыцца, што вывады, зробленыя тут, будуць неканчатковымі, паколькі грунтуюцца яны на крыніцах і дапаможніках, якія знаходзяцца ў Празе. У іншым месцы і з другімі матэрыяламі мы спадзяёмся дапоўніць тое, што тут пададзім скарочана і схематычна.

Каб пры такім становішчы пазбегнуць кампіляцыі, мы будзем імкнуцца ў сваіх ацэнках абапірацца галоўным чынам на крыніцы, якія маем, а меркаванні даследчыкаў уводзіць у гістарыяграфічным аглядзе выказванняў на той ці іншы бок дзейнасці Скарыны, робячы пры гэтым свой вывад. Паколькі мэта працы адрозніваецца ад мэт папярэдніх даследаванняў, мы часта будзем карыстацца іншымі крыніцамі, даведнікамі і нават метадам працы, што, спадзяёмся, яшчэ больш засцеражэ нас ад кампіляцыі. Не будзем таксама закрываць вочы на тое, што ўсё гэта дастаткова цяжка і няпроста для слабой студэнцкай сілы.
Праглядаючы паасобныя даследаванні пра Скарыну, скрозь назіраем такую карціну: найперш выяўляюцца асобныя кнігі Скарыны і пры магчымасці апісваюцца. Так, Бакмейсцер (1, 65-69) апісвае "Пяцікніжжа" Майсея (гэтага апісання ў нас не было і таму спасылаемся на вялікую манаграфію Уладзімірава, гл. 43); Штрытэр (3,177-194) апісвае кн. "Царствы", "Юдзіф", "Эсфір", "Руф", "Іоў" і "Прарок Данііл" (43, 111); Аляксееў - "Дзеянні Апосталаў" (43, IV); Добраўскі (5, 184-186) зноў апісвае "Пяцікніжжа" і ўводзіць новыя дакументы. У працы "Institutiones..." (9, XIV) ён адзначае кнігі "Параліпаменон", "Ездры", "Прарокі" і "Махавеі". Звяртаецца да выданняў Скарыны ў сваіх працах Сопікаў (11, § 108), дзе апісвае цэлыя 22 кнігі Старога запавету. Віктараў (28) падрабязна даследуе Псалтыр 1517 года, Каратаеў - "Малую падарожную кніжку". У Буслае-ва (24, 197-206) мы бачым першую спробу павуковага выдання тэксту Скарыны (усе названыя кнігі мы мелі ў карыстанні, і ўпамінанні пра іх есць у працы Уладзімірава). Равінскі (26) і Стасаў (73, 30 і 40) апісваюць выданні Скарыны з мастацкага боку. Уладзіміраў у сваёй манаграфіі падагульняе працы папярэднікаў, робіць параўнаўчы аналіз тэкстаў Скарыны з перакладамі іншых выданняў. I, нарэшце, даведваемся з газет ("Савецкая Беларусь", № 270 ад 23.XI.1924), што ў адным з манастыроў Віцебскай губерні знойдзена новая кніга Скарыны - "Евангелле вучыцельнае", якая чакае свайго апісання.

Паралельна з гэтымі матэрыяламі даюцца і пэўныя звесткі з жыцця Скарыны, якія мы мяркуем выкарыстаць пры напісанні біяграфіі.

Што ж да дзейнасці Скарыны, якой найперш мусім займацца ў сваёй працы, то амаль у кожным даследаванні можна знайсці нейкія ўпамінанні пра яе. Аднак больш сур'ёзнае яе вывучэнне пачынаецца толькі з 50-х гадоў мінулага стагоддзя, прыблізна з Вішнеўскага. У "Гісторыі..." (171) ён, абапіраючыся па матэрыялы папярэдніх прац, робіць новыя вывады, а таксама ўводзіць невядомыя звесткі, якія тычацца мовы Скарыны, яго жыцця і значэння ў беларускай літаратуры (паколькі VIII том "Гісторыі..." ў нас адсутнічаў, зноў спасылаемся на Уладзімірава: 43, XIV-XVI). Галавацкі (27) звяртае ўвагу на залежнасць дзейнасці Скарыны ад яго веравызнання, як быццам бы пратэстанцкага. "Беларус" (29) ставіць дзейнасць Скарыны ў залежнасць ад каталіцкага веравызнання, Віктараў - ад праваслаўнага. Апошні даследчык хоча, як ён кажа, пазнаць, "у чым за-ключаецца дзейнасць Скарыны ўвогуле" (28, 9), і закрануць пры гэтым "усеагульнае пытанне аб самой асобе Скарыны і тых імпульсах, якія далі напрамак яго выдавецкай і літаратурнай дзейнасці" (28, 17). Вахнянін (32) разглядае дзейнасць Скарыны ў кантэксце ўсёй сістэмы навучання ў Кракаўскім універсітэце (43, XXIV). Первольф закранае гэта пытанне ў розных працах і першы звяртае ўвагу на залежнасць перакладу Скарыны ад Чэшскай бібліі. Большую частку манаграфіі адводзіць разгляду дзейнасці Скарыны Уладзіміраў. Ен падагульняе папярэднія даследаванні і на іх падставе, а таксама на аснове новых крыніц спрабуе "зразумець асобу Скарыны з пункту гледжання культурнага жыцця Заходняй Русі ў XV-XVI стст., вызначыць накірунак і ўплывы яго літаратурнай дзейнасці..." і адначасова "даследаваць кнігі Скарыны з боку друкарскага майстэрства і моўных асаблівасцей...", як сказана ў прадмове да працы. Даследчыкі пасля Уладзімірава мала што ўнеслі новага. Гэта былі хутчэй рэцэнзенты яго прац альбо гісторыкі літаратуры і друку, якія самі часцей за ўсё абапіраліся на кнігі Уладзімірава. Пазней новым аспектам скарыназнаўства, пра які не гаворыць Уладзіміраў, з'явіцца, хаця і мімаходзь, разгляд дзейнасці Скарыны як гуманіста.

Тэматыка нашай працы некалькі адрозніваецца ад папярэдніх даследаванняў. Акцэнт тут будзе зроблены на ўласна гуманістычны аспект - з'яву заходнееўрапейскую. Вось чаму мы хочам разгледзець дзейнасць Скарыны не толькі ў сувязі з культурным становішчам Айчыны, але і ў кантэксце з заходнееўрапейскім. Мы робім гэта і таму, што ўсё жыццё Скарыны ад самага дзяцінства (з 14 гадоў) аж да заканчэння ім працы ў Празе і нават потым было найбольш цесна звязана з заходнееўрапейскай культурай.

Наша праца, як сказана ў яе назве, мае пэўную скіраванасць - "Скарына як культурны дзеяч..." Гэта значыць, яна ставіць мэтай даследаваць светапогляд Скарыны, не засяроджваючыся на знешніх асаблівасцях яго прац, апісанні і параўнанні тэкстаў. Да той ступені, зразумела, пакуль яны не стануць адлюстраваннем ідэйных пошукаў Скарыны. У іншых выпадках мы будзем карыстацца гатовымі вынікамі даследчыкаў ці нейкімі іх схематычнымі накідамі.

У залежнасці ад таго, як змяняўся характар скарыназнаўства, мянялася і сама методыка даследаванняў, бо, як сказаў Бернгайм (187, 60), "выпрацоўка методыкі абумоўлена як у цэлым, так і па сутнасці характарам стымулявання і ўзроўнем зацікаўленасці ў ім, а таксама пытаннем, якое неабходна высветліць".
Так было і ў даследаваннях аб Скарыне. Пакуль ішло вывучэнне яго прац, часцей за усё выкарыстоувалася адна і тая ж методыка - філалагічная -- "вывучэнне фактаў, якія ўзніклі як вынік дзейнасці чалавека ў слове, а таксама ўсебаковае даследаванне літаратурных помнікаў з моўнага боку, спосабу вымаўлення, паходжання, часу і месца пранікнення знешняга асяроддзя ў літаратурную абалонку" (187, 62-64).

3 60-х гадоў мінулага стагоддзя ў скарыназнаўстве начала выкарыстоўвацца методыка, якую можна было б назваць публіцыстычнай. Згодна з ёй, "з'явы жыцця і літаратуры можна прымаць, накуль яны адпавядаюць таму ці іншаму грамадскаму ідэалу і пакуль яны дапамагаюць яго ажыццявіць" (187, 34--35). Сюды можна аднесці ў першую чаргу працы Галавацкага, Гатцука, у меньшай ступені — Віктарава.
Галавацкі, зрабіўшы вывад, што Скарына быў пратэстантам, называе яго па гэтай прычыне "перабежчыкам, палякам ці рускім лацінскага абраду, адукаваным самазванцам, які выдаваў Свяшчэннае пісанне без блаславення праваслаўнай іерархіі", чым заслужыў папрок Уладзімірава, што "яму не ставала спакойнага тону, аб'ектыўнасці і навуковай абачлівасці" (43, XVII--XVIII). Гатцук (30, 324) гаворыць: "На жаль, папярэднія навуковыя даследаванні глядзелі на гісторыю цывілізацыі Паўднева-Заходняй Русі гэтаксама, як і на яе гісторыю друку, толькі з двух пунктаў гледжаныя: польскай і нямецкай. Ніхто не звярнуў увагі, што Скарына... пераносіць першую друкарню на Русь..." Віктараў (28, 20) адзначае: "У нас ёсць надзея, ёсць права думаць, што гэты выдатны дзеяч належаў да праваслаўя... і што... быў папярэднікам не Буднага, Цяпінскага і езуітаў, а кн. Астрожскіх, Мамонічаў і Пятра Магілы..." У нейкай ступені гэта апошняе меркаванне, аднак, можна разглядаць як вынік даследавання. Пра слабейшыя працы мы тут не гаворым.

Методыку самага вядомага даследчыка праф. Уладзімірава можна назваць гістарычнай, задача якой "пошук сувязнога звяна паміж з'явамі літаратуры і агульнагістарычнымі з'явамі, а таксама патрэбна высветліць генетычнае паходжанне адной з'явы з другой у залежнасці ад жыцця народа" (187, 37--39). Разам з галоўнай методыкай ен выкарыстоўвае і іншыя.

Пасля Уладзімірава маштабныя даследаванні пра Скарыну не нраводзіліся ці, дакладней кажучы, яны абмяжоўваліся філалагічным (Сабалеўскі, Карскі і інш.) ці гістарычным (Пынін, Карскі і інш.) падыходам.
Мы таксама будзем прытрымлівацца часцей за ўсё гістарычнай методыкі, але паспрабуем пашырыць гарызонты даследавання на заходнееўрапейскую глебу і, галоўнае, разгледзім дзейнасць Скарыны ў кантэксце славянскай культуры. Пры неабходнасці будзем карыстацца і іншымі методыкамі, у прыватнасці - параўнаўчай. Аднак мусім зноў жа агаварыцца. Паколькі мы не маем прац Скарыны і іншых важных крыніц, то гэта не дазволіць нам выкарыстаць параўнаўчы метад ва ўсёй яго паўнаце. Найчасцей будзем карыстацца матэрыяламі і вынікамі тых даследчыкаў, хто меў першакрыніцы па руках.
Зараз акрэслім больш канкрэтна, які матэрыял ёсць у нашым распараджэнні для аналізу дзейнасці Скарыны (пра матэрыялы да біяграфіі будзе сказана асобна).

Па-першае, тая адзіная кніга з выданняў Скарыны ("Ісус Сірахаў"), якая знаходзіцца ў Нацыянальным музеі (сігн. № 64Д7).

Па-другое, тыя фрагменты прадмоў і пасляслоўяў Скарыны да паасобных кніг, якія былі змешчаны ў навуковых працах і якімі мы мелі магчымасць карыстацца.

Па-трэцяе, творы сучасных Скарыне пісьменнікаў ці выняткі з іх, а таксама помнікі прыгожага пісьменства ўвогуле, паколькі яны маглі быць карыснымі для высвятлення сутнасці Скарынавай дзейнасці з культурнагістарычнага пункту гледжання і з мэтай параўнання.

У якасці дапаможнікаў выкарыстаны:
а) меркаванні паасобных даследчыкаў, па магчымасці
сталыя, пра тыя месцы ў творах Скарыны, якія ў нас адсутнічаюць;
б) агульнапрынятыя вывады даследчыкаў пра тэхнічны бок выданняў Скарыны;
в) усталяваныя вывады дапаможных дысцыплін, якія маюць дачыненне да праблематыкі нашага даследавання.

І яшчэ некалькі заўваг і тлумачэнняў.

Паколькі прадмовы і пасляслоўі дайшлі да нашага часу, мы лічым іх найважнейшымі крыніцамі пры вывучэнні дзейнасці Скарыны. Яны нагадваюць нам сучасную публіцыстыку, у якой аўтар выказвае свас ідэйна-грамадзянскае крэда ці штосьці такое, з чаго можна было б зразумець яго погляды на тыя ці іншыя рэчы, яго адносіны да тых ці іншых ідэйных памкненняў часу. Па прычыне іх выключнай каштоўнасці і для таго, каб мець уяўленне аб памерах і паўнаце тых рэштак, якімі мы карысталіся, мы прыйшлі да неабходнасці выпісаць іх з паасобных навуковых прац і прыкласці ў канцы даследавання як своеасаблівы збор. Туды не ўвайшлі толькі невялікія часткі і выразы, якія мы будзем цытаваць у працэсе працы.

Сам тэкст усяго перакладу мы будзем лічыць ажыццяўленнем адзінай і галоўнай мэты яго творцы - даць свайму народу Свяшчэннае пісанне на зразумелай яму мове "богу ко чти и людем посполитым к доброму научению", як пастаянна адзначаў сам Скарына. Мы гэту думку вылучаем як асаблівы і найважнейшы пункт даследавання, каб высветліць, што, уласна кажучы, прывяло Скарыну да яе, што дало яму натхненне. Але агаворымся, што тычыцца гэта толькі пражскіх твораў, паколькі яны непасрэдна вынікалі з задумы і часткова прадвызначылі характар і на-прамак пазнейшай дзейнасці.

Трэба сказаць, што ў творчасці Скарыны мы адрозніваем пражскі і віленскі перыяды як плён розных часоў і розных асяроддзяў. Віленскія творы мы будзем разглядаць асобна, дзе раскажам больш падрабязна, чаму іх вылучаем, і адначасова высветлім узаемасувязь абодвух перыядаў. Гэты падзел зроблены амаль усімі даследчыкамі, але ен быў толькі храналагічным. Мы падзяляем дзейнасць Скарыны на перыяды на падставе яго адносін да першапрычыны, якая выклікала гэту дзейнасць, і адметнасці іх увогуле.
Такім чынам, пераходзім да структуры нашай працы.

Паводле папярэдне зробленых тлумачэнняў, мы паспрабуем высветліць прычыны, якія заахвоцілі Скарыну да працы. Да таго ж разглядаць іх будзем у сувязі з нейкімі прыватнымі момантамі жыцця (раздзел III), што дапаможа нам зразумець яго як чалавека.

Потым пяройдзем да разгляду паасобных аспектаў дзейнасці Скарыны як мысліцеля. Будзем рабіць гэта на аснове яго пражскіх твораў, галоўным чынам прадмоў і пасляслоўяў да іх.
Далей асобна спынімся на віленскіх выданнях. Гэтыя два раздзелы і ахарактарызуюць Скарыну як пісьменніка.

Потым, дзеля поўнага ўяўлення аб культурнай дзейнасці Скарыны, высветлім, як праз знешні бок выданняў выявілася яго індывідуальнасць. Гэта значыць, гаворка пойдзе пра Скарыну як кнігадрукара.
Вынікі свайго даследавання мы падагулім і суаднясём з ідэйным рухам усёй Еўропы часоў Скарыны. Паспрабуем таксама растлумачыць дзейнасць Скарыны як гуманіста.
У заключэнне пакажам уплыў Скарыны на сучаснае яму і наступнае развіццё грамадскай думкі на Беларусі, а па магчымасці -- і за яе межамі.

Такім чынам, тэма нашай працы — "Францішак Скарына як культурны дзеяч і гуманіст на беларускай ніве" — дазволіць нам расказаць пра Скарыну як пра чалавека, пісьменніка, кнігадрукара, гуманіста ўвогуле і нацыянальнага дзеяча (месца яго ў сучасным грамадстве, уплыў і значэнне).

А зараз звернемся да біяграфіі.

II. Біяграфія Скарыны

Біяграфія любога дзеяча важная не толькі сама па сабе, але і як магчымасць зразумець яго дзейнасць праз асяроддзе, у якім ён жыў і працаваў.

Першынства ў вывучэнні жыццяпісу Скарыны належыць італьянскаму абату Дарыгелу, які выявіў матэрыялы аб экзамене Скарыны на званне доктара медыцыны ў Падуанскім універсітэце. Але яго праца "Laureati nella universita di Padova" заставалася невядомай шырокаму вучонаму свету больш за сто гадоў, пакуль Шляпкін не ўспомніў пра яе (65, 382--385).

У славянскім вучоным свеце звярталіся да біяграфіі Скарыны часцей за ўсё на падставе відавочных фактаў, змешчаных у яго творах. Так, Бакмейсцер, а за ім і іншыя адзначалі, што Скарына друкаваў свае кнігі ў Празе, але мелі на ўвазе Прагу пад Варшавай (43, уступ). Добраўскі звярнуў увагу на тое, што ў скарынаўскіх прадмовах заўсёды пісалася "у въликом, старом, славном месте Празском", што больш сведчыла аб Празс чэшскай (5, 183), куды Скарына мог тым больш прыехаць, бо кароль Жыгімонт быў тады апекуном маладога караля Людовіка.

Мітрапаліт Яўген (14, 169--172) сцвярджае, што Скарына быў родам з Полацка і жыў у Вільні ў бургамістра Якуба Бабіча (43, XI).

Копітар (18, 33--34), былы доктар Пражскага універсітэта, на аснове легенды, што збераглася ў матэрыялах Вітэнбергскага гарадскога архіва, у якой гаворыцца пра нейкага Францішка Паляка, які ў 1525 годзе меў тут гутарку з Лютэрам і Меланхтонам, выказвае здагадку, што гэтым чалавекам мог быць Скарына.

Вішнеўскі (20) да папярэдніх даследаванняў дадаў той факт, што Скарына вучыўся ў Кракаве і як быццам бы атрымаў тут ступепь доктара медыцыны і вольных мастацтваў. Аднак першакрыніцы, з якой гэта бачна, ён не паведаміў.

Значную частку свайго даследавання прысвячае біяграфіі Скарыны Уладзіміраў (43, 43--67). Абапіраючыся на аўтэнтычныя дакументы, ён крытыкуе папярэднія працы і прыводзіць новыя матэрыялы, знойдзеныя ім у "Собрании государственных и частных актов, касающихся Литвы и соединенных с нею владений" Круповіча (Вільня, 1858), у двух граматах князя Жыгімонта і ў двух граматах, змешчаных у "Книге Коронных Метрик". (Дзве апошнія ён прывёў як асобныя дадаткі да працы). На падставе ўсяго гэтага ён і піша біяграфію Скарыны.

Пасля Уладзімірава, акрамя Шляпкіна, пра якога мы ўпаміналі, толькі ў 1917 годзе Мілавідаў (110) публікуе чатыры граматы прускага герцага Альбрэхта, якія тычыліся Скарыны.

Якія матэрыялы есць у нашым распараджэнні для напісання біяграфіі Скарыны?

У першую чаргу — заўвагі ў творах Скарыны, якімі мы маглі карыстацца з названых раней матэрыялаў. Падругое, дакументы, прыведзеныя Уладзіміравым у дадатках да сваей працы. Па-трэцяе, дакументы аб экзамене ў Падуі, якія надрукаваў Шляпкін. Па-чацвертае, граматы Мілавідава. Далей ужо як дапаможнікі наяўныя даследаванні. Галоўным чынам — кніга Уладзімірава у тых яе месцах, дзе аўтар цытуе крыніцы, якіх мы не мелі, і, акрамя гэтага, прыводзіць звесткі і робіць іх аналіз пра аналагічныя з'явы на Захадзе і найперш у славян.

Скарына нарадзіўся ў г. Полацку на Беларусі, як гэта можна бачыць амаль з кожнай прадмовы і пасляслоўя да яго твораў: "с Полоцька", "из славного града Полоцька" і г.д. Відаць гэта і з Падуанскіх актаў і заўваг да актаў Кракаўскіх (43, 51—52).

Калі нарадзіўся — дакладна невядома. Уладзіміраў выказвае здагадку, што прыблізна ў 1490 годзе, на той падставе, што як быццам бы ў 1504 годзе Скарына быў прыняты ў Кракаўскі універсітэт і мусіў мець на той час 14 гадоў. Сведчанне пра 1504 год Уладзіміраў узяў з выпіскі, зробленай Пташыцкім з універсітэцкай "Метрыкі" (т. I, ліст 500-в): "Anno 1504, Commutatione hiemali sub rectoratu Iohanis dc Cracovia etc... Franciscus Luce de Ploczko, solvit 2 gr." (43, 52).

Ці можна гэта меркаванне лічыць бясспрэчным? Бадай што не. I вось чаму. Як сведчыць Мучкоўскі (Statuta nес nоn liber Promotionum Philosophorum ordinis in universitate Jagellonica, Cracoviae, 1849), ступень бакалаўра на філасофскім факультэце Кракаўскага універсітэта атрымаў Frantiscus de Poloczko Litphanus (43, 51). Калі мы прызнаем, што гэта быў Скарына, узнікае пытанне: ці мог ён за два гады навучання ва універсітэце атрымаць ступень бакалаўра? Вішнеўскі (171, IV, 269) прама адзначае, што для таго, каб быць дапушчаным да здачы экзамена на ступень бакалаўра, трэба было правучыцца ва універсітэце пяць гадоў. Для Скарыны гэты факт тым больш важны, яго дзяцінства прайшло ў родным Полацку, дзе не было ніякай школы, якая б падрыхтавала яго слухаць лекцыі ва універсітэце на лацінскай мове. Прыходскія лацінскія школы на Беларусі ў яго час былі толькі ў Вільні і Троках (101, I, 131). Аб пачатковым навучанні Скарыны выказвае здагадку і Уладзіміраў (43, 51, 83 і інш.). Мы гэта пазней абгрунтуем больш доказна.
Такім чынам, пры вызначэнні года нараджэння Скарыны неабходна сыходзіць не з 1504 года, а з 1506 як больш верагоднага. А ў заўвагах да актаў "Метрыкі" год 1504 трэба разумець не як дакумент аб прыёме ва універсітэт, паколькі ў 1506 годзе ен ужо атрымаў ступень бакалаўра.

Ад 1506 года аднімаем пяць гадоў навучання ва універсітэце — ці то ў Кракаўскім, ці напачатку ў якім-небудзь іншым. Вылічаны так 1501 год будзем, уласна, лічыць годам першага прыёму ва універсітэт. Аднімем чатырнаццаць гадоў, як гэта зрабіў Уладзіміраў, і атрымаем такім чынам прыблізны год нараджэння Скарыны: 1487.

Але і ў гэтым выпадку павінны сказаць, што вызначаны такім шляхам год можна прызнаць толькі як храналагічную мяжу. Прыём ва універсітэт быў абмежаваны не ніжэй, як чатырнаццаццю гадамі. Старэйшыя слухачы таксама маглі быць прыняты, як гэта бачна з прыкладу Пражскага універсітэта таго часу. "Рыгор Пражскі... трымаў экзамен на ступень бакалаўра... у 1460 годзе.., з чаго можна заключыць, што ён парадзіўся прыблізна ў 1440 годзе" (169, IX, 229). Значыць, сітуацыя такая ж, як і са Скарынам. Але другі прыклад. "Магістр Вацлаў Коранда нарадзіўся каля 1423 года, а ў 1454 годзе, г.зн. у 31 год, стаў бакалаўрам" (169, IX, 36). Уладзіміраў таксама гаворыць, што "згодна правілаў універсітэта ён павінен быў мець не менш 14 гадоў" (43, 44).

Таму на падставе вышэйсказанага можна сцвярджаць: Скарына нарадзіўся ў 80-х гадах XV стагоддзя, дзесьці каля 1487 года. Тады і больш сталы Скарына на сваім аўтапартрэце, які змешчаны ў кнізе "Ісус Сірахаў" 1517 года, дзе яму гадоў трыццаць ці больш (43, 44), будзе цалкам адпавядаць названым гадам.
Бацьку Францішка звалі Лукаш. Звесткі пра гэта ўведзены Копітарам і Уладзіміравым (43, 52). Пасля публікацыі Падуанскіх актаў гэта можна лічыць бясспрэчным, што і робіць Шляпкін і іпшыя.
Імя маці невядома. Сустракаюцца імёны старэйшага брата - Іван і яго сына - Раман; стрыечнага брата -- Эська, Еська, а дакладней -- Ян, Яська ў цяперашнім народным вымаўленні (43, 43).

Трэба адзначынь, што Францішак меў і другое імя --Юрый (Георгій), якое знайшоў Уладзіміраў у граматах Круповіча (43, 35). Да Уладзімірава надрукаваў гэта імя Петрушэвіч (31), пра якое ён даведаўся з подпісу пад аўтапартрэтам Скарыны ў "Крестном календаре", выдадзеным у Маскве ў 1873 годзе (37, 155).
Уладзіміраў сцвярджае, што сям'я Скарыны была багатая і ў доказ гэтага прыводзіць наступнае: а) у 1552 годзе ў рэвізіі Полацкага ваяводства з'яўляецца Еська Скарына, за землі якога 21 гараджанін заплаціў дзве капы 17 гр. ("Scriptores rerum Polonicarum" V, стар. 184); б) сям'я мела розныя зносіны "з немцамі" (з замяжой) і з Вільняй. Брат Францішка, Ян, быў у Рызе і там пазычыў віленскаму мешчаніну 22 капы грошай, а сын яго Раман, як паведамляюць граматы, "служыў у немцау"; в) той жа Іван, маючы нерухомую маёмасць у Полацку, валодаў да таго яшчэ, як і яго сын Раман, правам віленскага мешчаніна (43, 46).
Да Уладзімірава выказаўся аб багацці Скарыны Вахнянін, маючы па ўвазе той факт, што Скарына ажыццяўляў выданні за свой кошт (37, 155).

Аб багацці сведчыў бы, відаць, таксама сам факт навучання ў замежных універсітэтах.
Аднак матэрыялы, якія тычанца непасрэдна самога Францішка, даюць падставу адносіцца да меркавання пра багацці, паўторанага ў шматлікіх рэцэнзіях і папулярных працах аб Скарыне, з пэўнай асцярожнасцю.

I вось чаму:
а) Падуанская грамата сведчыць прама: "Juvenis artium doctor pauper... a longuissimus partibiis forsan... contulit et velit sibi concedi de dono et de gratia ac amore Dei..." трымаць экзамен (грамата I, прамова віцэпрыёра Мусаці). Потым менавіта сам Скарына "peti/v/it humiliter";
б) па многіх экземлярах пражскіх выданняў Скарыны зроблены надпісы (почыркам XVI стагоддзя і шрыфтам друкаваных кніг Скарыны): "а то се стало накладом Богдана Онкова сына радци места виленского" (43, 47), што таксама не сведчыць аб багацці і цалкам абвяргае сцвярджэнне Вахняніна;
в) у пасляслоўі да кнігі "Апостал" з віленскіх выданняў сказана, што друкарню сваю Скарына ўладкаваў "въ дому почтивого мужа Якуба Бабича наистаршего бурмистра славнаго и великаго места виленскаго", што падобна на тыповае прысвячэнне ў стылі бедных пісьменнікаў, як гэта даводзіць Кадлэц (136);
г) у другой грамаце прускага герцага гаворыцца: "Non egregium multique eruditionis virum Franciscum Skorinam...", што ўказвае на нязнатнасць роду;
д) шлюб з удавой і шматлікія суды за маёмасць жонкі,
калі Скарына мусіў прасіць заступніцтва біскупа Яна, князя Жыгімонта і прускага князя, указваюць, што ўсё гэта мела надзвычай вялікае значэнне для Скарыны.

Калі так, мы павінны нанава перагледзець прыведзенае меркаванне пра багацце. Высвятляецца, што а) маёмасць Еська сапраўды атрымаў ад свайго цесця Яна Скарыны. Але той факт, што суду ён не мог прадставіць ні адной квітанцыі ні ад Францішка, ні ад самаго швагра Рамана, гаворыць пра тое, што тыя апошнія не мелі ніякага дачынення да маёмасці і што Еська атрымаў яе не па спадчыне, а набыў нейкім іншым шляхам. Магчыма, разам са сваім цесцем; б) пазыка грошай наўрад ці гаворыць пра багацце, якое мусіла быць тады зарукай. Гарантыяй мог служыць і яго маральны характар, і прадпрымальнасць. Акрамя таго, пра заруку ў грамаце няма ані слова; в) правы віленскіх мяшчан забяспечваліся не толькі багаццем, але і трывалай актыўнасцю Францішкавага брата і пляменніка. Урэшце, як і аналагічныя правы прыдворнага і прускага падданага, здабытыя самім Францішкам. Магла сыграць тут ролю і пэўная пратэкцыя ў Вільні таго ж вучонага брата Пятра Сакалоўскага. Што ж тычыцца навучання Францішка ў замежных універсітэтах, то гэта таксама не выходзіла за межы ўстаноўленага парадку. Вандроўнымі студэнтамі была тады запалонена ўся Еўропа (73, 254-256). А што сярод іх маглі быць і студэнты з Беларусі, сведчыць факт атрымання вучоных ступеней у Пражскім універсітэце яшчэ да Скарыны многімі выхадцамі з Літвы (цяперашняя Літва, Беларусь і Украіна). Сярод іх многія відавочна гарадскога паходжання. У Баноніі студэнты з Літвы складалі цэлае пасяленне, як гэта бачна з апісання т. зв. "нямецкага народа" ў 1497 годзе (168, 257). Такім чынам, студэнт з Літвы-Беларусі быў на Захадзе звычайнай з'явай. Гэта можна аднесці і да Скарыны.

Так, прыведзеныя факты не гавораць пра багацце, але даюць падставу меркаваць пра яго больш абачліва. Ва ўсякім разе гэта ўяўнае багацце мы павінны звесці да простай заможнасці ці нават паўтарыць за Агіенкам (99, 12, 182), што прычынай асабістай беднасці Францішка, якая была відавочнай у час здачы экзаменаў у Падуанскім універсітэце (мяркуем, што і далей), была смерць бацькі, які памёр незадоўга да гэтага. У актавых запісах Падуанскага універсітэта ўсюды паўтараецца: "Franciscus quodam domini Lucae".
Спыніліся мы на гэтым па той прычыне, што лічым важным для далейшага даследавання, найперш для характарыстыкі Скарыны.

Аб нацыянальнасці Скарыны сведчаць яго творы і паходжанне з Полацка. Сам Скарына аб сваей нацыянальнасці гаворыць: "Азъ... нароженый в руском языку" (прадмова да кн. "Прарок Данііл"). Мову некаторых выданняў ён называе сваей прыроджанай мовай, а ў прадмове да Псалтыра 1517 года раскрывае мэту сваей працы: "К пожитку посполитого доброго, наболей с тое причины, иже мя милостивый бог с того языка на свет пустил" (43, 44). Скарына называе сябе "Ruthenus". Гэтаксама як і Уладзіміраў, які прааналізаваў мову Скарыны (43, 248-318), будзем лічыць яе, як і нацыянальнасць Скарыны, беларускай.
Дзіцячыя гады Скарыны прайшлі дома, у Полацку. Меркаванне аб гэтым Уладзіміраў абгрунтоўвае тым, што выданне першай кнігі - "Псалтыра" - прысвечана "детем малым". Як вядома, па Беларусі "Псалтыр" выконваў функцыю падручніка. А значыць, Скарына ведаў патрэбу ў яго выданні. 3 гэтага можна зрабіць вывад, што і сам ен па ім вучыўся. Можам прывесці доказ яшчэ больш пераканаўчы і ўласна пра Полацк. Мова Скарыны ўтрымлівае характэрную асаблівасць полацкага дьіялекту, якая выяўляецца ў чаргаванні "ч" і "ц". Пры апісанні кнігі "Ісус Сірахаў" усе асаблівасці мы вылучым. Уладзіміраў таксама адзначае моўную адметнасць (43, 275), не суадносячы яе, аднак, з дзіцячымі гадамі. На нашу думку, гэту асаблівасць Скарына мог захаваць толькі з дзяцінства, калі закладваецца мова.

Па нашых падліках, у 1501 годзе Скарына меўся быць у Кракаве на філасофскім факультэце універсітэта. Факультэт, паводле апісанняў усіх даследчыкаў, меў сярэдневяковы характар навучання, у ім яшчэ трывала панавала схаластыка. "Найбольш часу ішло на вывучэнне метафізічных кніг Арыстоцеля і на дыспуты" (171, IV, 320). Публічных лекцый у т. зв. старэйшай навучальнай установы было шэсць: Арыстоцель, Сакрат, Марон, Сален, Пталамей, Платон. Па гэтых жа аўтарах чыталіся лекцыі па тэалогіі і выбраных навуках (171, IV, 324). "Хто хацеў атрымаць ступень бакалаўра, павінен быў наведваць тлумачэнні наступных кніг: "Secimda pars Alexandri, liber nove Poetriae aut exircitium Rhetorice compulus chyrometralis, tractatum Petri hispani, vetus ars, bibli priorum et posteriorum, liber de anima, liber opherae materialis"* (171, IV, 301; правапіс аўтара). Паводле Уладзімірава (43, 52-53), былі яшчэ лекцыі пра Салюсція, Вергілія, Сенеку, вывучался старая граматыка Даната, астралогія. "Школа была хутчэй членам папскай Еўропы" (171, IV, 394). Але можна заўважыць ужо і сляды навейшых уплываў (класічная літаратура). "Дзякуючы непасрэдным сувязям з Італіяй і рымскай курыяй, дзе неаднойчы сыходзіліся гуманістычныя плыні, гуманізм хутка перайшоў Альпы і Карпаты" (140, I, 37). У той час працаваў ва універсітэце Бернард Вапоўскі, кракаўскі канонік, гуманіст і даследчык у галіне астраноміі (140, I, 78). Як прафесары наведваліся ва універсітэт і шматлікія італьянскія вучоныя (171, IV, 119). У 1495 годзе прыязджаў ужо славуты тады нямецкі гуманіст Конрад Цэльтыс (140, I, 39). Сярод вядомых універсітэцкіх выкладчыкаў Скарыны — Міхал з Браціславы (1488—1512) і Ян з Глогава (апошні цікавіўся друкаваннем). Абодва з вялікай павагай ставіліся да майстэрства кнігадрукавання (43,54).

У 1506 годзе Скарына трымаў тут экзамен на званне бакалаўра.

3 гэтага часу звесткі пра Скарыну адсутнічаюць аж да 1512 года. На нашу думку, ён павінен быў знаходзіцца ў нейкім заходнім універсітэце, паколькі ў Падуі ён ужо магістр. Ступень ён павінен быў недзе атрымаць. Для паўнаты біяграфіі Скарыны было б цікава даведацца пра гэта месца. Але пры недахопе крыніц такія пошукі былі б лішняй тратай часу. Даследчыкі называюць Кракаў (Вішнеўскі), Прагу (Копітар, Галавацкі і інш.), Банонію (Уладзіміраў) і інш.

Прагу мы павінны выключыць адразу, таму што ў спісе бакалаўраў "Моnumenta Universitatis Pragensis", які мы прагледзелі, нічога падобнага на імя Скарыны не сустракаецца. Не падыходзіла Прага і як горад для вывучэння медыцыны. "Медыцынскі факультэт... хоць у 1447 годзе яшчэ раз і ўпамінаецца яго назва, з-за невялікай колькасці навучэнцаў ён у хуткім часе быў закрыты" (170, 9). 3 тых часоў ва універсітэце застаўся толькі факультэт цыркавога мастацтва (180, 84).

3 1512 года Скарына ў Падуі, дзе бліскуча здае экзамен на званне доктара медыцыны. Знаходжанне Скарыны ў Падуі важна ў тым сэнсе, што ён, як і многія іншыя, азораныя ідэяй юнакі з усіх канцоў Еўропы, прыйшоў у Мекку гуманізму.

На працягу пяці гадоў пасля экзамена звесткі пра Скарыну адсутнічаюць. 3 лістапада 1512 года да пачатку друкавання першай кнігі ў красавіку 1517 года (43, 66) час, здаецца, не такі ўжо і вялікі, з якога можна смела адлічыць як мінімум адзін год на ўсталяванне друкарні.

Можна меркаваць, што даны час Скарына выкарыстаў для навучання друкарскаму майстэрству. Аб чым сведчыць у першую чаргу тое, што са знешняга боку выданні Скарыны, як пабачым далей, не толькі пераўзыходзілі на цэлае стагоддзе кірылічны друк, але і ўвогуле сталі вяршыняй заходнееўрапейскага кнігадрукавання. Узровень друкарскага майстэрства ў Празе, як вядома з прыведзеных у бібліяграфіі даследаванняў, наўрад ці быў такі высокі, каб спрыяць чужаземцам так дасканала друкаваць творы на іх мове і кірылічным шрыфтам без валодання імі адпаведным майстэрствам. У нас ёсць дакладныя звесткі, што Скарына ведаў не толькі друкарскае майстэрства, але цікавіўся і наборам. Гэта выявілася ў мове яго твораў, якая ў некалькіх месцах зафіксавала асаблівасці полацкіх дыялектаў. Альбо наборшчыкі былі з Полацка, альбо Скарына набіраў тэксты сам. Бо наўрад ці стаў ен у карэктуры мяняць слова на дыялектнае.

Таму не пагадзімся з Уладзіміравым, які лічыў Скарыну толькі перакладчыкам. На той падставе, што сваім выразам з пасляслоўя - "повелъніем, працею и выкладом" - Скарына як быццам бы засведчыў паняцці для азначэння спецыфічных заняткаў і што слова "праца" ў сапраўднасці азначае "друкаванне" (43, 64). 3 аналізу ўжывання слова "праца" ў сучасных чэшскіх выданнях нельга зрабіць вывад аб яго сувязі толькі з наборам ці ўвогуле з тэхнічнай працай. Венецыянская біблія - галоўны дапаможнік Скарыны -- была надрукавана ў замежнай друкарні Пятра Ліхтэнштэйна. Аднак пражскія гараджане ў ёй пішуць: "Узялі на сябе мужы гэту адказную працу..." (155). У Мікулаша Клаўдзіяна таксама: "Аднак я ўзяў гэту працу..." (137, 163). Не думаю, што ён меў на ўвазе толькі тэхнічную працу.

У Скарыны ёсць не толькі выразы, што "казал есми тиснути" (прадмовы да кн. "Іоў" і "Параліпаменон"), але і звязаныя з яго асобай словы "загад" і "праца": "... зупольнъ выложены и пильне вытиснены... повелением и працею доктора..." (пасляслоўе да кн. "Прарок Данііл").

Урэшце, і сам Уладзіміраў прызнае пэўную ступень валодання Скарынам друкарскім майстэрствам (43, 74), і гэта яшчэ раз пацвярджае нашу думку аб тым, што Скарына павінен быў недзе навучыцца свайму майстэрству.

Узнікае пытанне, дзе мог ён набыць новую адукацыю. Наўрад ці яшчэ ў Кракаве ад сваіх настаўнікаў.
Высокі ўзровень выданняў дае падставу думаць, што гэта была нейкая выдатная школа.
Калі б мы маглі без пэўных доказаў аб нечым меркаваць, можна было б выказаць здагадку, што такім горадам для навучання была Венецыя. У адносінах друку Венецыя тады была на вяршыні еўрапейскай славы і таму мела такую ж прыцягальную сілу, як і Банонія ў сэнсе універсітэцкага навучання. Тут вядомым Альда Макуцыем створана цэлая акадэмія для вывучэння майстэрства друкавання і перакладу Бібліі на розныя мовы. Тэксты кніг крытычна аналізаваліся, вызваляліся ад памылак і пасля гэтага ішлі ў друк (134, 260). Супольнікам Мануцыя быў выдатны еўрапейскі гуманіст і лідэр гэтага руху Эразм Ратэрдамскі, які ў 1518 годзе наведаў Венецыю дзеля асабістых перагавораў з Мануцыем (179, 34; 36). Наведаў Мануцыя і пазнейшы настаўнік Маскоўскай Русі гуманіст Максім Грэк, што і паведаміў ен у адным са сваіх твораў (75, 19). Як вядома, Чэшская біблія 1506 года (галоўны дапаможнік для Скарыны) была таксама надрукавана ў Венецыі.

Для Скарыны гэта тым больш важна, што Венецыя была першым і, выключаючы Кракаў, амаль што адзіным горадам, дзе друкаваліся першыя кірылічныя выданні. Но-выя шрыфты з'явіліся намнога назней (Тыргавіштэнскі, Цэтынскі). Яшчэ Добраўскі адзначаў (5, 186), што пісьмо Скарынавых кніг падобна не да рускаславянскага, а да таго, якім сербы ў Венецыі друкавалі свае кнігі. Тым самым падкрэслівалася, што Скарына мог выкарыстаць адтуль і ўзоры матрыцы. Гэту залежнасць Скарынавага пісьма ад паўднёваславянскага мы прааналізуем пазней болып падрабязна. Сярод дапаможнікаў Скарыны былі і царкоўнаславянскія кнігі (43, 171). Цікава, што дома яны адсутнічалі (54, 321). Словы Васіля Вялікага, прыведзеныя Скарынам у першай частцы прадмовы да "Псалтыра" (першая друкаваная кніга), сустракаюцца раней у цэтынскім выданні 1494 года (43, 81-83). У Скарыны псалмы падзяляюцца на вершы кропкамі, што да яго было толькі ў цэтынскіх выданнях 1495 года і венецыянскіх Бажыдара Вукавіча (43, 85). Стасаў (73, 26, 28 і 32), ацэньваючы мастацкія вартасці кніг, ставіць поруч толькі венецыянскія і скарынаўскія выданні.

Усё гэта разам даволі выразна сведчыць аб сувязях Скарыны з Венецыяй. Застаецца толькі чакаць больш пэўных звестак. Адзначым, што і дарога з Падуі да Прагі ляжала праз Венецыю (Ян з Лобкавіц, Вацлаў Пісецкі і інш.).

Калі б факт знаходжання Скарыны ў Венецыі быў засведчаны, еп ахарактарызаваў бы Скарыну ў сэнсе памкнення яго да вышэйшых гуманістычных колаў.

У 1517-1519 гг. Скарына знаходзіцца ў Празе, як гэта бачна з заўваг у яго творах. Аб тым, што прывяло яго друкаваць кнігі менавіта сюды, ёсць наступныя меркаванні: ён мог карыстацца бяспекай, гарантаванай яму кн. Жыгімонтам, які быў апекуном маладога караля Людовіка (5, 186); яго прываблівала слава Чэшскіх біблій, трывалыя сувязі паміж Літоўскай Руссю і Чэхіяй і тое, што Прага магла быць своеасаблівым пасрэднікам паміж Вільняй і Захадам (Уладзіміраў); што гэта было вынікам уплыву гусіцкіх традыцый (98, 182; 78, 12); Прага давала магчымасць лепшым чынам абсталяваць друкарню (43, 62). Мяркуем, што яго прыцягвала сюды наогул культура чэхаў, становішча якіх у дачыненні да Германскай імперыі было падобна на тое, якое склалася адпаведна ў Літвы-Беларусі да Польшчы. Зразумела, што барацьба чэхаў знаходзіла адгалосак на радзіме Скарыны. Аб гэтым гаворка будзе весціся ніжэй.

У Празе Скарына адна за другой выдае свае кнігі "Бібліі, перакладзенай на мову рускую..." у такім парадку: 6 жніўня 1517 года - "Псалтыр", 10 верасня - кн. "Іоў", 6 кастрычніка - "Прытчы Саламона", 5 снежня - "Ісус Сірахаў"; 2 студзеня 1518 года -"Еклесіяст", 9 лютага - "Песня Песням", 19 лютага - "Прамудрасць божая", 10 жніўня - кнігі "Царствы", 2 снежня - "Ісус Навін"; 9 лютага 1519 года - "Юдзіф", 5 снежня - кн. "Суддзі". Без указання на дзень і месяц у 1519 г. выдадзены "Руф", "Эсфір", "Плач Ераміі" (43, 65).

У Празе Скарына быў у час найбольшага росквіту гуманізму. Пасля Святавацлаўскага пагаднення 1517 г. тут усталяваўся грамадзянскі спакой. У гэты час жылі і тварылі вядомыя дзеячы эпохі Віктарын Карнэлій з Вшэград, Ян Шлехта. Выдае кнігі гуманіст Мікулаш Конач. Пачаў узмацняцца новы дух ва універсітэце. У недалёкай Млада-Болеславе друкуе брацкія творы Мікулаш Клаўдзіян. Яшчэ вітаў дух нядаўна памёрлых Багуслава з Лобкавіц і Вацлава Пісецкага. Усё гэта таксама мела значэнне для Скарыны.

Дзе была ў Празе друкарня Скарыны - невядома. У творах сказана, што "ў славном старом месте Празском", што па аналогіі з сучаснымі чэшскімі творамі павінна ўказваць на Стары горад. Цікавыя звесткі аб дамах ёсць у апісанні Томэка (169, 8-9): "Ля залатой трубы" - карчма на Старамнесцкай плошчы для замежных гасцей у час Скарыны. Суседні дом ("Ля караблёў") належаў некалі кн. Карыбуту. Недалёка быў дом ужо названага друкара Конача і друкарня, дзе працаваў іншы друкар - Ян Шмергаўскі, апошняя кніга якога, выдадзеная ў Празе, таксама пазначана 1519 годам. Збоку на садавінным базары ў доме "Ля белага льва" была друкарня Крамаржа і Пытліка -- выдаўцоў Бібліі 1488 года. (Усе звесткі аб Празе і яе жыцці мы бралі з прац Палацкага, Тругляржа, Томэка, Якубца, Кадлеца і інш. без указання старонак, паколькі гаворка ідзе пра рэчы вядомыя і бясспрэчныя).

Дзейнасць у Празе з'яўляецца самым плённым перыядам у біяграфіі Скарыны і ў гэтым сэнсе гораду належыць вялікая заслуга.

Са снежня 1519 года звесткі пра Скарыну зноў адсутнічаюць аж да з'яўлення яго выданняў у Вільні.
Што прымусіла Скарыну паехаць з Прагі - дакладна невядома. На гэты конт існуе некалькі здагадак: сканчэнне апякунства над каралём Людовікам (5, 186); сямейныя справы (43, 66 і інш.); патрабаванні віленскіх сяброў (55, 496).

Можам яшчэ прывссці важныя факты.

У 1519 годзе пачалася новая хваля рэлігійных спрэчак і хваляванняў, якія з цягам часу ўсё больш і больш абвастраліся. Іх вынікам стала ў 1526 годзе смерць караля Людовіка (156, V, 456, 457 і 500).
У 1524 годзе ў Празе абвешчаны 26 пунктаў закона, з якіх 14 мелі на мэце афіцыйны прагляд кніг. Ерэтычныя і лжывыя кнігі былі забаронены і павінны былі быць спалены (136, 571).
Заслугоўвае ўвагі і аналогія з Янам Шмергаўскім, пра якога мы ўпаміналі вышэй. Пасля спрэчкі з Коначам ён перастаў друкаваць кнігі.

Але найперш тут прыпамінаецца мор, які ад Вялікадня 1520 года (хутка пасля выдання апошняй кнігі Скарыны) пачаў усё больш і больш узмацняцца і на працягу жніўня дасягнуў такой ступені жорсткасці, што пачынаючы з 13 чысла ў Празе штодзень хавалі 150 памёршых (156, V, 463).
Што тычыцца патрабаванняў сяброў, то важна падкрэсліць, 6 студзеня 1520 года ў Празе быў скліканы сейм чэшскіх паслоў і караля Жыгімонта (156, V, 456).

Згодна з Вітэнбергскай легендай, уведзенай Копітарам, у 1525 годзе нейкі Францыск Паляк наведаў у горадзе Меланхтона і абедаў у яго з Лютэрам. Копітар прыводзіць гэта ў сувязі са Скарынам, не даказваючы, аднак, тоеснасці асоб. Віктараў (28, 18) заўважае, што Скарына ў гэтым годзе друкуе ў Полацку іншыя творы, Уладзіміраў (43, XIV) яго папраўляе, што не ў Полацку, а ў Вільні.
Паводле легенды, невядомы спачатку спадабаўся Лютэру, але потым выклікаў у яго падазрэнне як чарнакніжнік, які павінен быць у сувязі з д'яблам ці абавязкова дзейнічаць з падахвочвання каталіцкіх біскупаў. Таму загадаў слузе больш не прымаць яго і звярнуўся ў магістрат з просьбай аб арышце. Аднак славуты Паляк абхітрыў таксама і магістрат і быў адпушчаны на волю.

Усё гэта даволі падобна на Скарыну. У актавых запісах Падуанскага універсітэта ен называе сябе Рутэнус, у кракаўскіх — Літванус. Там - паводле нацыянальнасці, тут - паводле радзімы. Дык чаму ён не мог быць названы і імем больш шырокай радзімы, тым верагодней, што гэта апошняе імя - Паляк (Палонус) - сыходзіць ад немца з самой Нямеччыны, які ведаў бліжэйшую частку Польска-Літоўскай федэрацыі і мог не ўяўляць яе ўнутраных адносін.

Факт з'яўлення друкаваных выданняў у тым жа годзе ў Вільні таксама не выключае паездкі. Знаходжанне Скарыны ў Італіі пры яго беднасці сведчыць пра рухавасць яго характару, а прускія лісты выяўляюць гэта яшчэ больш выразна. Галоўнае ж, стасуецца з характарам Скарыны, яго спрытнасцю, якую можна засведчыць таксама з прускіх лістоў. Акрамя таго, факт выглядае праўдападобна таму, што была сустрэча гуманіста (Меланхтон) і выдатнай асобы (Лютэр). А мы ведаем, што Скарына ў Падуі звярнуўся спачатку да рэктара, у Вільні быў звязаны з князем і біскупам, у Кралеўцы — таксама з князем. Аднак з-за недахопу дакладных звестак спыняцца на гэтым не будзем.

У даным годзе, як ужо гаварылася, Скарына быў у Вільні і працягваў друкаваць далей. Сваю друкарню ен абсталяваў, як сам адзначыў, "в дому почтивого Якуба Бабича, найстаршего бурмистра славного и великого места Виленского".

У адным і тым жа годзе ёе выдаў "Апостала" (Дзеянні Апосталаў) і некалькі кніг: "Псалтыр" (другі раз), "Часасловец", "Канон", "Шасцідневец", "Святцы" і "Пасхалія" (42,4, § 15). Апошнія кнігі ў сукупнасці носяць агульную назву "Малая падарожная кніжка".
На гэтым друкарская дзейнасць Скарыны лічылася закончанай. Зараз вядома, што есць яшчэ "Евангелле вучыцельнае", непасрэдных звестак пра якое мы не маем. 3 актаў 1529 года можна бачыць, што тады Скарына быў жанаты з Маркетай (Маргарытай) — удавой Юрыя Адверніка, віленскага гараджаніна. Меў дзяцей.

З наступных актаў, якіх у нас няма, але якія былі выкарыстаны Уладзіміравым, вядома, што Скарына сутыкаўся ў жыцці з вялікімі цяжкасцямі. У 1529 годзе ён быў пазбаўлены ўсёй маёмасці і толькі граматай Жыгімонта ад 1532 года быў вызвалены ад канфіскацыі і застрахаваны ад яе паўтораў (43,47 і 66,67).
Пра суды і цяжкасці Скарыны гаворыцца таксама ў прускіх дакументах 1530 года. У нашай працы яны прыводзяцца ўпершыню. 3 іх відаць, што незадоўга да гэтага Францішак прыбыў у Кралевец, стаў тут прускім падданым і прыдворным, быў вельмі паважаным і запісаны ў "albumu fidelium"*. Узнёслую пахвальбу Скарыне можна бачыць і ў саміх лістах (у трох першых). Гэта ўсё падкрэслівае прына-лежнасць Скарыны да ліку знатных гуманістаў.

Першы ліст напісаны 16 мая 1530 года да князя Жыгімонта** як рэкамендацыйнае пісьмо для Скарыны. У ім прускі герцаг паручае Скарыну клопатам і апякунству Жыгімонта і просіць заступніцтва за яго перад судом у Віленскім сенаце. Неўзабаве Скарына і адправіўся ў Вільно. Другая грамата Альберта Вялікага пазначана тым жа часам і выдадзена як замежны пашпарт пры пераездзе цераз прускія землі.
Трэцяя грамата ад 18 мая таго ж года адрасавана Віленскаму сенату з просьбай аб справядлівым судзе.

Ад чацвёртай граматы, датаванай 26 мая, захаваўся толькі канец. Адрасавана яна Гаштольду -- канцлеру Літвы. Аўтар гаворыць, што Скарына забраў з сабой нейкага іудзея, вядомага лекара і друкара, чым зрабіў вялікую шкоду, таму ён просіць аб іх вяртанні.

Што было са Скарынам далей - мы не ведаем. Грамата ад 1535 года паведамляе, што ён жывы і знаходзіцца ў Вільні. Калі ён памёр і дзе - таксама невядома. Зібрт (78,13) называе прыблізна 1551-1556 гг. без спасылак на крыніцы. Уладзіміраў пры апісанні ўплываў Скарыны (43, 202) адзначае, што ў 1562 годзе яго шрыфт быў скапіраваны Прымажам Труберам у Гоцінках і падкрэслівае, што тады Скарыны, відаць, ужо не было ў жывых. Больш звестак няма. Тую ж думку выказвае Уладзіміраў і ў адносінах да айчынных эпігонаў: Буднага, Цяпінскага і аўтара Перасопніцкага евангелля 1556-1561 гг. (43, 234).
Гарэцкі (89) лічыць годам смерці Скарыны 1550 год. На падставе чаго - невядома. Таму будзем лічыць гэта пытанне адкрытым.

Первольф (46, 595) цытуе ўрывак з граматы караля Жыгімонта Аўгуста ад 1553 года*, дзе паведамляецца, што яшчэ ў час Жыгімонта Старога адзін з яго падданых "cum quidem de subditis ejus pio studio ductus sacram scripturam linqua russica in primi et in lucem edi curasset et ad Moschos vennisset, publice eos libros iussu principis congregatos esse propterea quod a romanae ecclesiae addicto et in locis ejusdem autoritati subjectis editi essent..."** Прыводзячы тэкст, Первольф адзначае, што тут хутчэй за ўсё ідзе гаворка пра кнігі Скарыны. I гэта сапраўды верагодна. Скарына ж першы і як раз у час Жыгімонта выдаў Свяшчэннае пісанне на рускай мове. Калі б мы маглі дакладна аднесці ўрывак да Скарыны, у нас быў бы доказ, што ён ездзіў яшчэ ў Маскву, там з блаславення рымскай царквы нешта выдаў, і ўсё па загаду князя было публічна спалена. Хто ведае, ці не звязана гэта з імкненнем Рымскай курыі да ўз'яднанпя з рускай царквой, якое пачалося ў 1519 годзе? (131). Але пакуль не даказана сувязь прыведзенага ўрыўка са

Скарынам, мусім з вывадамі пачакаць, маючы, аднак, факт на ўвазе.

III. Стымулы дзейнасці Францішка Скарыны. Скарына як чалавек.

Перш чым разгледзець пытанне пра Скарыну як культурнага дзеяча, звернемся да праблемы стымулаў яго дзейнасці. Тут трэба выдзеліць чатыры галоўныя моманты: матэрыяльны інтарэс, рэлігійнае падзвіжніцтва, дасягненні айчыннай культуры і ўплыў культуры замежнай.

Як інспіруючы фактар бок матэрыяльных інтарэсаў амаль не быў уведзены ў існуючыя да гэтага часу працы пра Скарыну. Мы павінны гэта зрабіць, паколькі Скарына быў не толькі пісьменнікам, але і кнігадрукаром, а залежнасць гэтай працы ад матэрыяльных магчымасцей відавочная. Камерцыйны характар кнігадрукавання бачны ўжо ад пачатку яго заснавання. Фольман, ацэньваючы факт пашырэння друку, прыходзіць да вываду, што галоўным стымулам у гэтым быў інтарэс матэрыяльны. "Усё рухаецца інтарэсам!"- гаворыць ен у сваёй працы (134, 130).

У час Скарыны на Захадзе друк быў пастаўлены на сталую камерцыйную аснову. Дастаткова назваць шорнбергскіх друкароў Кобергера і Дзюрэра, якія сваімі кнігамі закідалі ўсю Нямеччыну. Альбо ўспомніць Мануцыя з яго акадэміяй. Пытанне, што і для каго друкуецца, не бралася пад увагу. На першым месцы стаяў інтарэс матэрыяльны. Кнігі ілюстраваліся, рэкламаваліся і ўвогуле ставілі сваёй мэтай задаволіць патрабаванні пакупнікоў. Урэшце, як і ў наш час. "I ў самім гандлі кнігамі адбыўся пераварот. Гандляр стаў кнігадрукаром і, наадварот, кнігадрукар - гандляром" (134, 228).

Трэба, аднак, сказаць, што з гэтага правіла былі выключэнні і выключэнні досыць тыповыя. Каб не загрувашчваць нашу працу шматлікімі фактамі і тым самым не аддаляцца ад сутнасці пытання, прывядзём гатовыя вынікі аднаго з найноўшых даследчыкаў у галіне славянскага друку п. Папова. Ён дзеліць славянскіх друкароў на чатыры катэгорыі: 1) гандляры, прадпрымальнікі па тыпу Мамонічаў; 2) асвечаныя кіраўнікі і абаронцы сваёй рэлігіі і народнасці (Астрожскі і інш.); 3) ерэтыкі і прапагандысты новых рэлігійных ідэй (Будны, Цяпінскі) і, нарэшце, 4) друкары, якія, з'яўляючыся начынальнікамі справы, былі адначасова і яе фанатыкамі (98, 20). Падобныя выключэнні былі і ў Заходняй Еўропе.

Да якой катэгорыі можна аднесці Скарыну?

На гэты раз абмяжоўвацца думкай Папова, што Скарына спалучаў у сабе некалькі адзначаных тыпаў (98, 20), мы не маем права. Пытанне гэта патрабуе больш дэталёвага разгляду.

Скарына паходзіў з дзейнай купецкай сям'і. Характар яго, наколькі гэта бачна з біяграфіі, выяўляе ў ім не інтэлігента тыпу Дастаеўскага, Ібсэна ці Кнута Гамсуна нашых дзён, колькі чалавека прадпрымальнага, спрытнага, нястомнага ў барацьбе за жыццё і з самім жыццём, а таксама з людзьмі, якія зневажалі яго правы. Тое ж самае пра Скарыну адзначае і Папоў (98, 19), які па падставе аналізу прадмоў і пасляслоўяў характарызуе яго як чалавека індывідуалістычнага нораву, смелага, прадпрымальнага, неспакойнага.
3 усяго гэтага вынікае, што матэрыяльныя інтарэсы для Скарыны не стаялі на апошнім месцы. Пра гэта сведчыць і тое, што свае кнігі ён друкаваў у памеры, зручным для продажу, а "Малую падарожную кніжку" наогул прызначыў для купцоў, якія адпраўляліся ў раз'езды (43, 71).

Але, з другога боку, купецкае паходжанне яшчэ не з'яўляецца адзнакай таго, што матэрыялыіыя інтарэсы павінны мець перавагу пад усімі іншымі. Характар жа Скарыны выяўляе ў ім не толькі купца, але і інтэлігента свайго часу. Ён быў сынам гуманістычнага часу, а тады быў час інтэлігенцыі індывідуалістычнай, выхвальнай, славалюбнай, улюбёнай у зямныя радасці, у чалавека і найперш у самога сябе. Але гэта, безумоўна, не сведчыла пра тое, што матэрыяльныя інтарэсы дамінавалі ў іх над ідэйнымі. (Больш падрабязна мы ахарактарызуем інтэлігенцыю пазней). Карыслівасць не ўхвалялася і тады, як бачна з папроку Скалігера, сказанага ім Эразму Ратэрдамскаму, за сувязь яго з Мануцыем (180, 34). Занятак друкаваннем быў надзвычай папулярны ў гуманістаў (Конач, Галер, Мануцый, Максім Грэк, Эразм), што з'яўлялася прыкладам для Скарыны. Акрамя гэтага, друк быў важнай зброяй у пашырэнні пэўных ідэй і памкненняў новай інтэлігенцыі. Такі ідэалістычны гуманіст, як Ульрых фон Гутэн, апявае друк (134, 234), з павагай пра яго гаворыць В. Пісецкі (180, 451). Французскі кароль Францішак I уваходзіў у друкарню, як у храм Божы (67, 310).

Сведчаннем пэўных адносін Скарыны да матэрыяльнага боку жыцця могуць служыць яго выданні. Зручныя памеры кніг, напрыклад, гавораць аб імкненні да іх большага пашырэння. У дакументах, наколькі нам вядома, ні разу не сказана слова "тыраж" у дачыненні да кніг Скарыны. Прадмовы і пасляслоўі пранікнуты духам шырокага альтруізму і ідэалістычных памкненняў свайго аўтара (будзем бачыць гэта пры аналізе).

3 пункту гледжання храналогіі выданняў відаць парадак, які адрозніваецца ад традыцыйнага ў Бібліях. Спачатку выдаюцца кнігі філасофскага і павучальнага зместу, а ўжо ў Вільні — чыста прыкладнога характару, што сведчыць аб пэўнай ідэйнай зададзенасці працы (98, 12; 52, 490). На карысць гэтага гаворыць і сама мэта Скарынаўскіх выданняў - даць свайму народу Свяшчэннае пісанне на яго роднай мове. Мэта новая на беларускай глебе, ідэалістычная, а з матэрыялытага боку, як вядома з сумнага жыццёвага канца друкара, малапаспяховая. Гандляр мусіў арыентавацца на патрэбы сваіх пакупнікоў і друкаваць такія кнігі, якія мелі вялікі попыт. У поўнай меры гэтаму адпавядалі толькі віленскія выданні і зусім не адпавядалі пражскія, паколькі набожны пакупнік прывык да існуючых у той час кніг на царкоўнаславянскай мове.

Такім чынам, можна зрабіць вывад, што ў дзейнасці Скарыны матэрыяльныя інтарэсы не былі галоўныя. Тут дамінавалі хутчэй з'явы ідэйнага парадку. У прадмове да кнігі "Эсфір" Скарына гаворыць: "Не толико сами собе народихомся на свет, но более ко службъ божией и посполитого доброго..." і заключае, што "тако ж и мы, братия, не можем ли во великих послужити посполитому люду рускаго языка, сие малые книжки праци нашое приносимо им" (з прадмовы да кнігі "Левіт").

Зыходзячы з класіфікацыі друкароў, якую даў Папоў, Скарыну нельга аднесці да якой-небудзь адной катэгорыі. Дэфініцыя для Скарыны гучала б прыблізна так: "Адукаваны правадыр свайго народа і прапагандыст пэўнай грамадскай думкі".

Рэлігійнас падзвіжніцтва як адзін з пабуджальных фактараў у дзейнасці Скарыны вынікае з таго, што прадметам гэтай дзейнасці была Біблія. А ў "той час, - як піша Вазняк, - любую дзейнасць можна зразумець толькі ў сувязі з рэлігіяй" (87, 19). (Маецца на ўвазе культурная дзейнасць на Беларусі і Украіне).

Перш чым распачаць гаворку, неабходна высветліць, якога веравызнання быў сам Скарына, паколькі ад гэтага магла залежаць тая альбо іншая ступень заўзятасці. Новая рэлігія мае на ўвазе сваёй перадумовай і большую старан-насць, а яе першапраходцы лічаць прапаганду новых ідэй сваім абавязкам. Пытанне рэлігійнай прыналежнасці Скарыны тым больш важнае, што за яго ішла стогадовая барацьба. Як піша Сцяповіч, "вырашэнне гэтага пытання не было пустым заняткам, а мела прынцыповае значэнне" (60, 516). Меркаванні аб веры Скарыны ў храналагічных рамках выглядаюць наступным чынам. Уся старая школа да паловы XIX ст. на чале з Добраўскім адносіла Скарыну да рымска-каталіцкага веравызнання. У 60-х гадах на даны больш-менш усталяваны погляд пачаліся нападкі, пра што мы часткова ўжо пісалі ва ўступе. Вучоныя па сваіх меркаваннях раздзяліліся на тры групы: за пратэстанцтва (Галавацкі), за праваслаўе (Віктараў) і за каталіцтва ("Беларус", Аганоўскі). Уладзіміраў, далёкі ад страсцей папярэдніх даследчыкаў, пытанне востра не ставіць. Аднак у сваіх шматлікіх заўвагах, раскіданых па ўсёй кнізе, імкнецца ўсё ж даказаць праваслаўе Скарыны. Сабалеўскі пацвярджае гэта простай згодай. Потым думка аб праваслаўі набыла нейкае ўсеагульнае прызнанне. Выключэннем з'яўляецца толькі Первольф, які яшчэ ў 1895 годзе адзначана пазываў Скарыну католікам.

Копітар і Вішнеўскі лічылі Скарыну уніятам.

Паколькі меркаванне аб праваслаўі засталося пануючым і ніякіх пярэчанняў таму даўно не існуе, нам нічога не перашкаджала б далучыцца да гэтага. Тым больш калі азірнуцца на Беларусь таго часу, дзе праваслаўе займала дамінуючае становішча. Аднак аб'ектыўныя факты не дазваляюць гэта зрабіць і таму мы мусім перагледзець аргументы названых вучоных і выказаць сваю думку.

У карысць праваслаўнага веравызнання Віктараў прыводзіць наступныя аргументы: 1) Скарына распачаў выданне з найбольш папулярнай і пашыранай на праваслаўнай Русі кнігі - "Псалтыра". Кніга мае праваслаўны характар, паколькі падзелена на кафізмы і славы і дапоўнена царкоўнымі песнямі (28, 98-99); 2) "Апостал" Скарыны прыстасаваны да службы ў праваслаўнай царкве і мае такі ж самы выгляд і структуру, як у "Апосталах", што былі распаўсюджаны на Русі (падзел на зачалы, традыцыйны для праваслаўнай царквы, і інш.). Акрамя гэтага, у прыкладзеным да яго Месяцаслове сустракаюцца імёны рускіх і славянскіх святых праваслаўнай царквы; 3) цалкам праваслаўны характар мае і "Псалтыр", выдадзены ў Вільні. Уладзіміраў прыводзіць яшчэ новыя доказы; 4) віленскія выданні найлепшым чынам адпавядаюць патрабаванням праваслаўных купцоў, якія імкнуцца задаволіць свае рэлігійныя патрэбы ў час гандлёвых замежных паездак (43, 50). Сюды можна аднесці і пражскія кнігі, агульныя па крыніцах і метадах працы з віленскімі; 5) другое імя (Георгій) з'яўляецца цалкам праваслаўным (43, 45); 6) у Полацку ў канцы XV і на пач. XVI ст. не было ніводнага каталіцкага касцёла. Усе жыхары горада былі праваслаўныя (тамсама); 7) на карысць праваслаўя могуць сведчыць грамадскія сувязі Скарыны, уся яго дзейнасць і папярэдняя падрыхтоўка да навучання на сваёй радзіме. Аб пачатковым навучанні дае падставу меркаваць "Псалтыр" 1517 года; 8) важным аргументам для праваслаўя з'яўляецца пастаянны напамінак Скарыны аб перакладзе з грэчаскай мовы, што мела значэнне для праваслаўнага чытача; 9) выдатныя малюнкі (застаўкі) у выданнях Скарыны ў кантэксце з царкоўнаславянскім спосабам пісьма. I нарэшце — 10) скарынаўскі шрыфт указвае на сувязь з царкоўнаславянскімі рукапісамі заходнерускага паходжання ХY-ХYІ стст.

Усё гэта разам досыць пераканаўча сведчыць на карысць праваслаўя. Аднак аргументы за другое веравызнанне, як убачым далей, яшчэ больш доказныя і пераканаўчыя. Таму паспрабуем аспрэчыць вышэйсказанае.

Найперш паўторым тое, што мы сказалі ў пачатку працы. Мы не бачым адзінства ў віленскіх і пражскіх выданнях, якія, паводле думкі Уладзімірава, маюць як быццам бы агульныя крыніцы і метады. Метады тут ні пры чым, а пра крыніцы будзем весці гаворку пры апісанні віленскіх выданняў. Тут толькі закранём некаторыя моманты. Падкрэслім, аднак, што не маем нічога супраць праваслаўнага характару віленскіх выданняў.

3 аргументаў Віктарава на карысць праваслаўя вядомы толькі адзін. Гэта тое, што Скарына распачаў сваю працу кнігай папулярнай сярод праваслаўных. Мы павінны сказаць, што "Псалтыр" быў любімай кнігай не толькі ў праваслаўных, але і ў католікаў. Першым перакладам на чэшскую мову, як вядома, быў "Псалтыр". Шырока распаўсюджаным быў "Псалтыр" на нацыяналыіых мовах, і каталіцкая царква была вымушана дазволіць перакладаць псалмы і людзям свецкім, а таксама чытаць іх і спяваць (164, 129). Для беларускіх католікаў "Псалтыр" быў тым больш важнай кнігай, што яна адначасова з'яўлялася і навучальнай. Лацінскія каталіцкія школы на Беларусі таго часу, як мы ўжо адзначылі, існавалі толькі ў Вільні і Троках. А матэрыялы аб каталіцтве на Беларусі сведчаць пра яго вялікую распаўсюджанасць у той час. Гэта можна бачыць з прац Первольфа (47, 247), Бідла (139), Пічэты (101, 72 і 106), Турчыновіча (130, 99), Бацюшкава і інш. У час Скарыны адбыўся першы з'езд каталіцкага духавенства краіны ў Вільні ў 1526 г. (29, 137). Папулярнасцю і навучальна-асветніцкім характарам кнігі тлумачыцца і факт старажытнай структуры "Псалтыра" і яго царкоўнаславянская мова. Пра апошняе выказваўся гэтаксама праф. Карскі (79, 9). Падобна Скарыну паступалі і ерэтыкі, што падвергліся яўрэйскаму ўплыву (79, 11). Такая традыцыя на Беларусі яшчэ доўга праіснавала. У другой палове XVI ст. Лявон Мамоніч у прадмове да свайго "Псалтыра" пісаў, "... для научения людей и детей христианских... младенцам доброхотящим учитися... ничтоже непрекладаючи и неизменяючи языка словенского..." (43, 210).

Такім чынам, аргумент Віктарава можна лічыць неабгрунтаваным.

Пяройдзем да довадаў Уладзімірава.

Імя Георгій (Jiri) не адвяргае ніводная заходняя царква. У 1522 годзе на экзаменах у Пражскім універсітэце прысутнічаў нейкі магістр Хрудзінеус, які меў такое ж двайное імя, як і Скарына: Францішак Іржы (Franz Georgius). Таму довад цалкам адпадае.

Інфармацыя Уладзімірава пра тое, што ў час Скарыны ў Полацку не было рымска-каталіцкага касцёла, недакладная. Пра гэта сведчыць знаўца царкоўнага жыцця на Беларусі Бацюшкаў (111, 16). Тое ж самае можна сказаць і пра довад аб выключна праваслаўных жыхарах Полацка, што абвяргаецца самім фактам існавання касцёлаў. Акрамя гэтага, ёсць падставы яшчэ больш важкія. Афіцыйная грамата па магдэбургскае права, якая была дадзена Полацку ў 1498 годзе, прама гаворыць: "Павінна быць 20 радных, выбраных пароўну ад праваслаўных і католікаў" (129, 232).

Дзіўным з'яўляецца і довад аб праваслаўных грамадскіх сувязях. Калі гэта былі асобы з брацтваў, то, з чым пагаджаецца і сам Уладзіміраў, да іх належалі прадстаўнікі абодвух веравызнанняў, у тым ліку і каталіцкія святары (43, 34). Hi пра каго, з кім сутыкаўся Скарына, нельга з упэўненасцю сказаць, што ён быў праваслаўны. Аб неправаслаўных сувязях ніжэй будуць прыведзены доказы больш цвёрдыя.
Што тычыцца указання ў прадмовах Скарыны на пераклад з грэчаскай мовы, то ён нічым не пацвярджаецца. Хутчэй за ўсё гэта з'яўляецца звычайнай гуманістычнай пахвальбой мове. Дзіўна яшчэ, што яна мала сустракаецца. У многіх месцах гэта перафраза св. Ераніма, на што ўказвае сам Уладзіміраў.
Апошнія два аргументы маюць тэхнічны характар і адпаведна меншыя адносіны да веравызнання аўтара.
Такім чынам, што тычыцца пражскіх выданняў, ніводзін з довадаў у карысць праваслаўя не з'яўляецца цвёрдым, а некаторыя проста няправільныя.

Больш доказнымі з'яўляюцца аргументы на карысць каталіцтва. I тыя, што абапіраюцца па матэрыял пражскіх выданняў, і паасобныя.

1. Імя Францішак, напрыклад, зусім невядома праваслаўнай царкве і шырока распаўсюджайа ў цэрквах
заходніх. Абаронцы праваслаўя парыруюць гэта тым, што Скарына на час навучання мог перайсці ў каталіцтва, а потым зноў вярнуцца ў праваслаўную веру. Але пазней ва ўсіх выданнях мы знаходзім толькі гэтае імя. Часам імя ўжываецца ў народнай форме "Францішка", што сведчыць пра сталасць яго выкарыстання. Першым гэта адзначае Мурка (61, 246).

2. Імя жонкі - Маркета і цешчы – Дарота Станіславава - таксама каталіцкага паходжання. Уладзіміраў (43, 47) канстатуе ў дадзеным выпадку змешаны шлюб, хоць выглядае гэта досыць дзіўна. Калі б Скарына быў праваслаўны, ён павінен быў даказаць сваю адданасць рэлігіі ў поўнай меры.

3. Імёны бацькі, брата і пляменніка не пярэчаць заходняй царкве.

4. У Кракаўскі універсітэт праваслаўны не меў права паступіць, пра што аднагалосна сведчаць усе даследчыкі. Пэўнага дакумента аб гэтым мы не знайшлі. Вывад такі, магчыма, зроблены на падставе акта прысягі, накіраванага галоўным чынам супраць гусітаў.

5. Навучанне (магчымае) і экзамены ў італьянскіх універсітэтах не засведчылі ніякіх абмежаванняў для праваслаўных (прыклад Максіма Грэка). Аднак каталіцка-гуманістычнае асяроддзе мела такі велізарны ўплыў на іншаверных маладых людзей, што яны без націску пераходзілі ў каталіцтва: Ян Сапега (43, 36), Багуслаў з Лобкавіц (149, 236), Кржыжаноўскі (149, 242). Скарына, як вядома, афіцыйна прыняў каталіцкую веру ў Падуі ад каталіцкіх прафесараў.

6. На партрэце Скарыны ў пражскіх выданнях мы бачым яго апранутым у адзенне каталіцкага клірыка, а гэта ўжо пасля выхаду з універсітэта.

7. Бяром пад увагу падазрэнне Лютэра, што дзеянні Францішка Паляка ў дачыненні да яго падбухторваліся каталіцкімі біскупамі.

8. Цікавым з'яўляецца ўдзел у лесе Скарыны віленскага каталіцкага біскупа Яна. Не ведаем, чаму не звярнуў на гэта ўвагу Уладзіміраў. Гэта характэрная дэталь для ваяўнічай каталіцкай меншасці на Беларусі і для грамадскіх сувязей Скарыны, якія Уладзіміраў назваў цалкам праваслаўнымі.

9. Таксама цікавым з'яўляецца ўдзел князя Жыгімонта Старога ў вызваленні Скарыны ад канфіскацыі маёмасці (43, 67). На судзе 1529 года мы зноў бачым яго на баку Скарыны. Аргументы ў Скарыны на гэтым судзе здаюцца даволі спрэчнымі.

10. Старыя дакументы таксама сведчаць супраць праваслаўя Скарыны. Гэта прыведзены ў другой частцы дысертацыі ўрывак з ліста Жыгімонта Аўгуста аб рымска-каталіцкім веравызнанні, сведчанні Курбскага (43, 41) і Анастасія Сялявы пач. XVII ст. аб пратэстантызме. Калі лічыць урывак з ліста Жыгімонта Аўгуста канстатацыяй непасрэдных адносін да Скарыны, а сведчанне Курбскага следам за Уладзіміравым — за малакаштоўнае з той прычыны, што Курбскі мог разам змешваць каталіцызм, іудаізм і пратэстанцтва (што даволі верагодна для ўцекача з Маскоўскай Русі, дзе ў той час ведалі толькі праваслаўных і "немцаў") - тады з двух сведчанняў — Сялявы і Жыгімойта Аўгуста — было б больш верагодным другое як бліжэйшае да Скарыны па часу.
Цяпер што тычыцца саміх твораў.

11. Калі ў "Псалтыры", адзінай з пражскіх выданняў царкоўнаславянскай кнізе, сустракаецца падзел на кафізмы і славы па спосабу праваслаўнай царквы, як адзначаюць Віктараў і Уладзіміраў, мы павінны мець на ўвазе тое, што гэта адначасова была на Беларусі і навучальная кніга і яна мусіла быць прыстасаванай да звычкі малых чытачоў. Таму Скарына не змяніў і мовы: "... не рушаючи самое Псалътыри ни в чем" (з прадмовы да "Псалтыра"). Тое ж самае часта рабілі і пасля Скарыны, пра што сведчыць Уладзіміраў, абапіраючыся на прадмову да "Псалтыра" Мамоніча 1593г.: "...до наученія людей и детей христіаньскихъ.", "младенцемъ доброхотящимъ учитіся", "ничтоже неперекладаючи инеизменяючи языка словенскаго" (43, 210). Што, аднак, цікава, яшчэ да Скарыны менавіта так паступалі т. зв. "жидовствующие", якія гэтаксама дзялілі "Псалтыр" на кафізмы і славы. Як пісаў Карскі, "для отвода глаз" (79, 11). Пры дзяленні "Псалтыра" на кафізмы Скарына адначасова ўводзіць і іншае дзяление па прыкладу заходніх цэркваў - на вершы: "Теже розделил семи вси псалмы на стихи по тому, яко ся в ыных языцех делить" (з прадмовы да "Псалтыра"). Але затое ва ўсіх іншых выданнях падзел зроблены па ўзору заходніх цэркваў — таксама на часткі: "Так же будь ведоме, положил есми некоторые на стороницах в сей Псалътыри главы з розных книг... А то, чтучи, в тых книгах, иже суть главы на боцех пописаны, знайдете" (тамсама).

12. Адлік гадоў ва ўсіх выданнях Скарыны ідзе ад нараджэння Хрыста, як было прынята на Захадзе. У творах жа праваслаўных адлік ішоў ад стварэння свету.

13. Асновай для перакладаў Скарыны былі крыніцы заходнія: Вульгата і Чэшская біблія 1506 года. Паасобныя царкоўнаславянскія творы служылі яму толькі як слоўнік,
што даказвае Уладзіміраў (43, 171).

Зараз звернемся да Вульгаты.

У дачыненні да яе Уладзіміраў выказаўся досыць невыразна. Для нас у гэтых адносінах важным з'яўляецца сцвярджэнне Ірэчка (151, 143), які лічыць, што ўсе чэшскія пераклады абапіраюцца на Вульгату і што ў сваіх прадмо-вах Скарына неаднаразова выказвае павагу да яе аўтара. Таму выклікае здзіўленне настойлівая канстатацыя Уладзіміравым сваёй думкі аб праваслаўі Скарыны і абарона яго перакладаў перад пратэстанцтвам і каталіцтвам (43, 171-172). Далучацца да гэтай думкі ў нас няма падстаў. Яшчэ Добраўскі ўпамінае аб адрозненні перакладу Скарыны ад тэксту 70 перакладчыкаў, прынятага ў праваслаўнай царкве (43, VII).

14. Самае цікавае тое, што "Псалтыр" 1517 года - адзіная кніга з пражскіх выданняў на царкоўнаславянскай мове (як падручнік) — разыходзіцца з праваслаўнымі Псалтырамі і супадае з чэшскім "Псалтыром" у Бібліі 1506 года і з Вульгатай (43, 86, 89-90, 94). Супадзенне з Вульгатай іншых біблейскіх кніг можна было б вытлумачыць іх адсутнасцю на царкоўнаславянскай мове. Вышэйназваны факт, аднак, не дае падстаў для гэтага і вымушае думаць, што неправаслаўны тэкст быў выбраны невыпадкова. Уладзіміраў адносіць выданні Скарыны да праваслаўных толькі таму, што ў іх нібыта адсутнічаюць узоры і дагматы каталіцкасці (43, 172). Але мы бачым павагу да Ераніма, разыходжанне з праваслаўнымі творамі і падабенства з заходнімі. Мы, безумоўна, не маглі прагледзець усе прадмовы і пасляслоўі, але і ў тых, якімі карысталіся, можам адзначыць рысы, характэрныя для каталіцкіх выданняў.

13. У канцы нашай працы ў зборы прадмоў змешчаны верш Скарыны "Веруй в бога единаго!" Гэта, па сутнасці, звершаваная "Дзесятая запаведзь" Майсея. "Дзесятая" ў праваслаўных і католікаў розніцца сваім размяшчэннем. Першая запаведзь агульная. Але з другой пачынаюцца разыходжанні. Другая запаведзь у праваслаўных паўтарае першую, вытлумачвае яе. У католікаў жа яна адпавядае трэцяй праваслаўнай і, адпаведна, 3-я - 4-й, 4-я - 5-й і г. д. аж да дзесятай. Апошняя ў праваслаўных, наадварот, уключае дзве (9-я і 10-я) каталіцкія. (Ведаем гэта па вопыту сваёй змешанай сям'і і навакольных жыхароў). У Скарыны верш адпавядае рымска-каталіцкаму размяшчэнню.

16. Пісьмо (графіка) Скарыны цалкам супадае з пісьмом баснійскіх католікаў (т. зв. буквіцы), як нам удалося высветліць. Пазней мы будзем гаварыць пра гэта асобна. Тут абмяжуемся толькі указаннем. Папоў сведчыць (98, 14), што ў канцы XVI стагоддзя шрыфт Скарыны быў скапіраваны Кангрэгацыяй распаўсюджвання веры ў Рыме. Усё гэта з'яўляецца адказам Уладзіміраву на яго сцвярджэнне аб нібыта праваслаўным характары выданняў нашага першадрукара.

17. "Беларус" (29, 151) паведамляе, што творы Скарыны на Беларусі былі часткова кананізаваны каталіцкай царквой. Гэта вынікае як быццам бы з загаду біскупа Яна аб перакладзе "Евангелля" і "Апостала" не толькі "на рускую мову, як было дасюль, але і на польскую". Уладзіміраў (43, XXII) называе гэта сцвярджэнніе беспадстаўным, не прыводзячы, аднак, ніякіх доказаў. У адпаведнасці з прыведзенымі вышэй фактамі мы не маем падстаў сумнявацца ў праўдзівасці сказанага, хоць больш цвёрдых доказаў пакуль няма. Пра блізкія адносіны Скарыны з тым біскупам мы ўжо гаварылі.

18. Беларуская мова была абавязковай у рымска-каталіцкіх касцёлах на Беларусі з 1386 г. Загад біскупа Яна быў першай спробай увесці польскую мову (29, 135). У праваслаўнай царкве аж да сённяшняга дня мовай афіцыйнай і богаслужэбнай з'яўляецца царкоўнаславянская.
На падставе ўсіх фактаў мы мелі б поўнае права лічыць Скарыну прыналежным да рымска-каталіцкай царквы. Аднак не ў меншай ступені прэтэндаваць на гэтую ролю магло гусіцтва, якое, як вядома, у той час пачало збліжацца з раннім лютэранствам.

Найперш трэба падкрэсліць, што дзевяць з прыведзеных аргументаў на карысць каталіцтва (1, 2, 3, 6, 11, 12, 13, 14 і 15) з'яўляюцца агульнымі для дзвюх рэлігій, два (5 і 9) - не пярэчаць пратэстанцтву, тры (7, 10 і 16) -- даволі невыразныя і два (17 і 18) -- вельмі яскрава сведчаць за пратэстанцтва. Сюды ж трэба аднесці і адзін з агульных (13).

Разгледзім спачатку аргументы, якія не пярэчаць пратэстанцтву і т. зв. невыразныя.

Гл. п. 5. Мы маем таксама прыклады, што гусіты і пасля навучання ў італьянскіх універсітэтах заставаліся ў сваёй веры. Адступнікі былі хутчэй выключэннем.

Гл. п. 9. Жыгімонт Стары мог падтрымаць і пратэстанта, калі пра гэта яго прасіў васал Альбрэхт прускі. Жыгімонт Стары сам быў даволі ліберальным і да таго ж раней быў князем сілезскай правінцыі, дзе мусіў быць уплыў гусіцтва. Значыць, яго адносіны да гусітаў маглі быць цалкам талерантнымі.

Гл. п. 7. Калі Лютэр падазраваў Францішка Паляка ў тайнай сувязі з каталіцкімі біскупамі, то праз гэта сам факт наведвання Лютэра чалавекам, падобным Скарыну, з'яўляецца вельмі паказальным, асабліва ў сувязі з адносінамі гусіцтва і лютэранства. Хоць, як вядома, ідэнтычнасць Францішка Паляка і Скарыны яшчэ цалкам не даказана.

Гл. п. 10. Урывак з ліста Жыгімонта Аўгуста прыведзены толькі ўмоўна, у сувязі са Скарынам. У іншым выпадку аргументы на карысць гусіцтва з'яўляюцца больш пэўнымі.

Гл. п. 16. 3 пісьмом Скарыны звязаны таксама шрыфты пазнейшых пратэстанцкіх пісьменнікаў як на Беларусі (Будны, Цяпінскі), так і за мяжой (Трубер), якія яму наследавалі (43, 201).

Зараз пра аргументы, якія больш сведчаць за пратэстанцтва.

Гл. п. 13. Чэшская біблія 1506 года з'яўляецца для Скарыны галоўнай крыніцай, але ён наследуе ей вельмі некрытычна (43, 121-172).

Гл. п. 17 і 18. Сведчанне "Беларуса" аб прызнанні выданняў Скарыны кананічнымі адкінута Уладзіміравым як слаба абгрунтаванае (43, XXII). Аб дазволе на польскую мову ў касцёлах ён нават не ўпамінае. 3 вялікай асцярожнасцю, не маючы пакуль іншых альбо больш цвёрдых доказаў, мы выкарыстаем усё ж гэта слабое абгрунтаванне і тут. Пратэстанцтва ў Вільні не патрабавала кананічнасці гэтых тэкстаў, а народная мова была адным з важнейшых фактараў гусіцтва.

Зараз сістэматызуем аргументы на карысць пратэстанцтва:
а)галоўнай крыніцай была гусіцкая Біблія;
б)народная мова з'яўляецца традыцыйнай для гусітаў;
в)месцам для працы выбрана Прага;
г)з пэўнай доляй верагоднасці паказальнае наведванне Лютэра;
д)новы і надзвычай важны аргумент аб знікненні Скарыны з Вільні ў двор ужо пратэстанцкага князя, прыняцце там яго апекі і гарачага заступніцтва;
е) прамыя і выразныя сведчанні Курбскага і Сялявы.

Гэтыя аргументы па сваёй вазе не саступаюць аргументам на карысць каталіцтва. Яны маглі б быць бясспрэчнымі, калі б не факты прысягі ў Кракаўскім універсітэце і далейшага заступніцтва за Скарыну на судзе ў Вільні з боку каталіцкага біскупа. Апошняе сведчыць аб атрыманай прыхільнасці і пярэчыць меркаванню аб магчымым пераходзе ў гусіцтва пасля Кракава.

На карысць гусіцтва выказваюцца таксама Копітар і Галавацкі.
Як бачым, прыняць канчатковае рашэнне даволі цяжка. Нам не хапае больш пэўных доказаў і падрабязнага аналізу твораў, якія ў нас адсутнічаюць.

Адзінае, што можна сцвярджаць з усёй адказнасцю: Скарына ніколі не належаў да праваслаўнай царквы.
Зараз гаворка пойдзе пра творы.

Следам за ўсімі даследчыкамі паўторым, што ў іх адсутнічаў дагматызм якой бы то ні было рэлігіі ці яе прапаганда. Сцяповіч ідзе яшчэ далей: "Нам здаецца, у дачыненні да рэлігійных адрозненняў і адценняў Скарына быў чалавекам індэферэнтным, а ў сваёй дзейнасці кіраваўся толькі мэтай асветніцкай: працаваць дзеля свайго цёмнага люду. Яго ён моцна любіў і яму хацеў даць кнігі на зразумелай мове" (60, 3). Падмацуем думку цытатамі са Скарынавых твораў, у якіх ёсць выразнае імкненне пераадолець рэлігійныя адрозненні і адзначыць адзінства хрысціянскай веры:
"псалом ест всея църкви единый глас" (з прадм. да кн. "Псалтыр");
"нам теже хрестианом не суть тыи писма, их потръбны чести" (з прадм. да кн. "Царствы");
"мы пак, хрестиане, зуполну веру имамы" (з прадм. да кн. "Быццё");
"тако и церков Христова — мати всех хрестиан" (з прадм. да кн. "Песня песням").

Вось таму мы пагаджаемся з думкай Сцяповіча, хоць, вяртаючыся да нашага пытання, не выпускаем з-пад увагі і момант рэлігійнай заўзятасці, паколькі творы Скарыны былі найперш энцыклапедыяй набажэнскай. Да таго ж на Беларусі і каталіцтва, і гусіцтва былі яшчэ з'явамі не такімі ўжо старымі і досыць ваяўнічымі.
Улічваючы рымска-каталіцкае веравызнанне Скарыны (па нашаму меркаванню), яго сувязь з Італіяй і тое цікавае супадзенне, што ў 1516 г. (амаль адначасова) частка друкарні памёршага Мануцыя перайшла да Ватыкана, каб друкаваць кнігі для армян — трэба спадзявацца, што ў будучым знойдзецца даследчык Ватыканскіх актаў, які прасочыць іх сувязь з Беларуссю.

Такім чынам, несумненнага ўплыву рэлігійных стымулаў на дзейнасць Скарыны мы не знаходзім.
Дасягненні айчыннай культуры самі прадугледжваюць узнікненне літаратурнай справы. Гэта прызнаюць усе сучасныя гісторыкі літаратуры, а I.Тэн, як вядома, заснаваў свой метад на ідэі, што ўсякі літаратурны помнік з'яўляецца прадуктам трох фактараў: народа (яго сутнасці), часу і асяроддзя. Зараз любое даследаванне павінна грунтавацца на культурна-гістарычным падыходзе. 3 такога пункту гледжання мы і павінны разгледзець дзейнасць Скарыны.

Як мы ўжо ўпаміналі ва уступе, першым, хто паставіў вывучэнне дзейнасці Скарыны ў залежнасць ад стану айчыннай культуры, быў Уладзіміраў. Безумоўна, звярталі на гэта ўвагу і раней, але не так пэўна. Паколькі заўвагі мелі прыватны характар і яны былі выкарыстаны Уладзіміравым, мы пачнём свой аналіз з аргументу вучонага. Важныя факты больш позняга часу гэтаксама, як і навейшыя вынікі даследаванняў аб культурным становішчы Беларусі часоў Скарыны, мы будзем мець на ўвазе і выкарыстаем як дапаможныя пры абгрунтаванні свайго пункту гледжання.

Сваю кнігу Уладзіміраў якраз і пачынае апісаннем агульнага маральна-рэлігійнага становішча і інтэлектуальнага жыцця Паўднёва-Заходняй Русі ў XV-XVI стст. Напачатку аўтар гаворыць пра маральнае і матэрыяль-нае апусташэнне праваслаўнага духавенства і яго барацьбу з другімі саслоўямі, найперш з мяшчанствам, якое толькі што выйшла на грамадска-палітычйую арэну і пачало ўмешвацца ў рэлігійныя і царкоўныя справы. Уладзіміраў апісвае арганізацыю мяшчанствам т. зв. брацтваў, іх уплыў на грамадскую думку і вызваленне іх ад залежнасці царквы, з якой яны распачалі барацьбу. Сродкам барацьбы стала асвета (43,1 — 14). Далей Уладзіміраў прыводзіць праваслаўную літаратуру канца XV і пач. XVI ст. паводле каталогаў Слуцкага манастыра 1494 года, бібліятэкі кн. Жыгімонта 1506 года і Супрасльскага манастыра 1557 года. Па магчымасці разглядае літаратуру ў храналагічным парадку. Асобна спыняецца аўтар на дзейнасці Мацея Дзесятага і Фіёля, якая мела пераходны характар у дачыненні да будучай дзейнасці Скарыны (з пункту гледжання мовы). Уладзіміраў прыходзіць да вываду: "Для нас відавочна тое, што ў Паўднёва-Заходняй Русі яшчэ да Скарыны існавалі дзве тэндэнцыі: а) выпісваць на палях царкоўнаславянскіх рукапісаў тлумачэнні некаторым незразумелым выразам — рускімі словамі і б) уводзіць гэтыя словы ў вялікай колькасці ў новыя пераклады і адрэдагаваныя біблейскія кнігі (43, 29-30). Да гэтага аўтар дадае, што культурных сродкаў на мясцовай глебе творцам не хапала і яны мусілі звярнуць увагу на Захад. Далей адзначаецца, што пасрэднікам у справе было змешанае ў рэлігійных адносінах пасельніцтва вялікіх гарадоў. Уладзіміраў коратка апісвае сувязі з Захадам, асабліва з Чэхіяй, і прыводзіць перакладзеную адтуль свецкую літаратуру. Вывадаў аўтар не робіць, толькі падкрэслівае, што даная літаратура разам з выданнямі Скарыны ўяўляе цікавасць з пункту гледжання сувязей з каталіцкай навукай.

Як бачым, галоўны акцэнт Уладзіміраў робіць на праваслаўную гарадскую супольнасць, якая пераняла ад дэградаванага духоўнага саслоўя справу рэлігійнай асветы. Не маючы магчымасці задаволіць свае патрэбы ўласнымі сродкамі, яна звярнула ўвагу па Захад. Зыходзячы з гэтага меркавання, дзейнасць Скарыны цалкам адпавядала дасягненням айчыннай культуры.

Карціна досыць праўдападобная, але, як бачым, яна мае сваёй перадумовай і чужаземны ўплыў. Калі ж прааналізаваць яе больш глыбока - убачым, што яна даволі схематычная.

Заняпад праваслаўнага духавенства не быў такі катастрафічны, каб яно магло выпусціць з рук справу духоўнага выхавання сваіх братоў па веры. Як гаворыць і сам Уладзіміраў, новы мітрапаліт Іосіф Солтан досыць энергічна пачаў выпраўляць царкоўныя справы. Праваслаўная літаратура, не зважаючы на Скарыну, развівалася звычайным роўным тэмпам. У 1502-1507 гг. названы Мацей Дзесяты выпусціў у свет т. зв. "Дзесятаглаў"— збор біблейскіх і богаслужэбных кніг, якія ён перапісаў у Вільні і Супрасльскім манастыры (43, 18, 21-24). У 1514 г. у Вільні па загаду мітрапаліта Іосіфа Солтана дзякам Рыгорам перапісваецца Майсеева "Пяцікніжжа" (43, 19). У 1520 г., дзякам Себасцьянам Абрамовічам з Нобля пры праваслаўным біскупе ў Пінску перапісана "Чацвёраевангелле" (124, II, 380). У 1539 г. напісана і выдадзена коштам кн. Юрыя Слуцкага таксама "Евангелле" (124, II, 381). У 1543 г. выдадзены "Псалтыр" пінскага старасты Івана Міхайлавіча (тамсама).

Як бачым, у час жыцця першадрукара на ніве праваслаўнай літаратуры праведзена праца, цалкам ідэнтычная Скарынавай. Безумоўна, яна рабілася ў рэчышчы традыцый праваслаўнай царквы і па царкоўнаславянскай мове. 3 гэтага можна зрабіць вывад, што дзейнасць Скарыны не толькі не была інспіравана патрэбамі літаратуры, але і супрацьстаяла ёй у моўных адносінах. Што так было ў сапраўднасці, паказвае далейшае развіццё праваслаўнай літаратуры. Фёдараў, браты Мамонічы, кн. Астрожскі і г.д. ажыццяўлялі сваю дзейнасць аж да канца XV ст., займаючы рознае грамадскае становішча. Фёдараў у прадмове да "Евангелля" 1569 г. пісаў, што меркаваў перакласці яго на народную мову, але не ўбачыў у гэтым аніякай патрэбы (31,130). А Іван Вішанскі і кн. Курбскі выказалі гнеўны пратэст супраць пароднай мовы (гэта агульнавядома). Першай праваслаўнай кнігай на народнай мове было "Евангелле" 1616 г., надрукаванае ў Еўі. Гэта была з'ява эвалюцыйнага характару, якую Захад ужо зведаў (пра гэта будзе сказана пазней). Вось чаму сцвярджэнне Уладзімірава, што патрэбы моўнага характару інспіравалі пераход ад простых і нязначных заўваг па палях рукапісаў да выдання цэлай Бібліі на народнай мове, трэба лічыць няправільным.

Акрамя таго, Скарына быў і прапагандыстам народнай мовы, а папярэднікаў у данай галіне дзейнасці ён не меў. Таму цяжка вытлумачыць яго дзейнасць абставінамі айчыннай гісторыі, а тым больш дасягненнямі праваслаўнага грамадства.

Сам Скарына, як мы бачылі, не належаў да праваслаўя, таму і не мог рабіць для яго больш, чым самі праваслаўныя праз сто гадоў пасля яго.

Вызваленне праваслаўнага мяшчанства ад уплыву царквы было, але не ў такой ступені, каб ёй супрацьстаяць. Адбылося гэта значна пазней (129, 388-395). Акрамя таго, вызваляючыся ад уплыву сваёй царквы, яны аказваліся пад уплывам адной з заходніх рэлігій, да якой пазней пераходзілі.
3 усяго вышэйсказанага можна зрабіць вывад, што дзейнасць Скарыны не была інспіравана патрэбамі культурнага развіцця праваслаўнага насельніцтва. Большую патрэбу ў гэтым мела каталіцкая частка жыхароў Беларусі. Скарына належаў да рымска-каталіцкай веры (ці гусіцтва), а твораў дзеля патрэб данай царквы да Скарыны не было. Акрамя гэтага, католікі ставіліся больш прыхільна да сувязей з Захадам. Але і гэта не ўсё. Як убачым далей з працы, творы Скарыны прасякнуты духам свайго творцы. Адсутнасць рымска-каталіцкіх кніг да Скарыны толькі падкрэслівала б надзвычай вялікі крок наперад, зроблены прадстаўнікамі данай веры. А эвалюцыя павінна была быць усюды, і па Беларусі ў тым ліку. Сваім выхаваннем Скарына цалкам належыць Захаду, дзе думка, падобная Скарынавай, мела даўнюю гісторыю. Нават сам Уладзіміраў не мог не адзначыць гэты ўплыў.

Вось чаму менавіта тут мы павінны шукаць стымулы Скарынавай дзейнасці. Айчынная культура не мела яшчэ дастаткова развітай глебы для ўзнікнення Скарынавай думкі даць свайму народу Біблію на яго роднай мове. На Захадзе гэтая ідэя была больш развітая і выказана дастаткова акрэслена. Айчынная культура паслужыла толькі тым, што дала самога Скарыну. Творы Скарыны на роднай глебе былі фактарам глыбока рэвалюцыйным як з боку мовы, так і па свайму зместу з яго ідэямі і духам. Карацей кажучы, яны былі з'явай заходнееўрапейскай.

Уплыў культуры заходнееўрапейскай як адзін з фактаpaў, інспіруючых дзейнасць Скарыны, выяўляе сябе даволі выразна. Стымулы, пра якія мы ужо гаварылі, маглі мець той альбо іншы ўплыў на гэту дзейнасць, маглі прыблізіць яе, аднак іх не хапала, каб яе распачаць.

Калі прыгледзецца да Захаду таго часу, можна бачыць там нешта незвычайнае, асабліва ў параўнанні з Беларуссю. Уся Заходняя Еўропа жыла такім напружаным інтэлектуальным жыццём, якога не ведалі тут ад пачатку гістарычнага быцця. Вялікія перавароты, выкліканыя вына-ходствам пораху, кнігадрукавання адкрыццём дарог да Амерыкі і Індыі, паднялі чалавечую думку ў Заходняй Еўропе да самых вяршынь, адкрыўшы перад ёй далёкія гарызонты. Навуковыя адкрыцці і пачуццёвая паэзія парушылі ўсё, чым жыў і пакутаваў да гэтага чалавек і адкрылі перад ім незнаемую і чароўную будучыню. Чалавек пачаў верыць у сябе самога, у свае ўласныя сілы і стаў адвяргаць ранейшыя трансцэндэнтальныя погляды, якія прыгняталі яго дух. Заходнюю Еўропу можна было параўнаць з чалавекам, які прабудзіўся ад цяжкага сну і, адкрыўшы вочы, убачыў сябе сярод квітнеючага саду якімсьці каралём. Карацей кажучы, Еўропа перажывала тады сапраўднае лета свайго жыцця, вядомае ў гісторыі над назвай Адраджэння ці Рэнессансу (у літаратуры -- Гуманізму).

Мы не будзем тут падрабязна апісваць гэты pyx, паколькі ў іншым месцы мы спыніліся на ім больш грунтоўна. Канстатуем толькі факт, што рух уплываў на фарміраванне светапогляду Скарыны. У пачатку XVI ст. даная плынь дайшла ў самыя аддаленыя куткі Еўропы, ва ўсякім разе туды, дзе панавала універсальная лацінская культура. Яна ўсюды ламала старое, аджылае і смела стварала новыя каштоўнасці ва ўсіх сферах чалавечага духа. Вынайдзены друк разносіў усё гэта шырокай хваляй аж да народных нізоў. Ці трэба тады здзіўляцца, што гэтая плынь магла так глыбока захапіць юнака з далёкай краіны, куды толькі даходзілі адгалоскі ўсеагульнага руху, паставіўшы перад ім вялікае пытанне: ці не прынесці кроплю гэтага святла ў цёмныя хаткі свайго народа? Як ён сам гаворыць: "Не можем ли во великих послужити посполитому люду рускаго языка, сие малые книжки праци нашое приносимо им" (з прадмовы да кн. "Левіт").

Што было менавіта так, можна не сумнявацца. Пытанне ў тым, якая з краін зрабіла найбольшы ўплыў, калі за пункт адліку браць пераклад Бібліі на народную мову і побыт Скарыны ў тых ці іншых землях.
Якое ж было стаўленне ў часы Рэнесансу да праблемы выкарыстання ў пісьменстве народнай мовы?
Каб доўга не затрымлівацца на поглядах паасобных прадстаўнікоў данага руху, адразу ж засведчым, што ўся гуманістычная плынь Еўропы ў адказе на гэта пытанне падзялілася на два лагеры. Першы лагер, паўднёвы, на чале з нязменнай Італіяй, быў у той час ужо касмапалітычны. Другі, паўночны, наадварот, лічыў пытанне адным з самых важнейшых (больш падрабязнае апісанне будзе зроблена пазней). А ўвогуле, у розных краінах у залежнасці ад мясцовых абставін існавалі самыя розныя падыходы да гэтай праблемы.

Што ж тычыцца побыту Скарыны, то з біяграфіі вядома: гэта Польшча, Італія, Чэхія і Германія.
Аб становішчы гуманізму ў Польшчы мы гаварылі ўжо ў біяграфіі Скарыны. Што ж тычыцца пытання выкарыстання народнай мовы, то ў польскім універсітэце і ў грамадстве да яго ставіліся тады адмоўна, а невялікія калівы літаратуры на гэтай мове былі вельмі нязначныя і мала перавышалі падобную беларускую. "На польскай мове ні адзін з акадэмікаў не пісаў" (171, IV, 391). "Князі - адзінае адукаванае саслоўе - перасталі пісаць па-польску" (тамсама, 372). "На судах гаварылася і вердикты выдаваліся па-нямецку, кракаўскія мяшчане пісалі свае справаздачы па-нямецку" (тамсама, 374). "Мова польская ўступіла лацінскай у акадэміі, нямецкай у гарадах і рускай пры двары першых Ягелонаў" (171, V, 180). "Польска-славянская літаратура, адціснутая былой схаластыкай, ішла ў 15 ст. цалкам да заняпаду. Што сярод людзей бытавалі яшчэ песні і перажыткі розных светасузіранняў, якія сваімі каранямі ішлі ў даславянскія часы, ніводнаму асветніку таго часу не снілася і ў снах" (171, V, 180). Гісторыя магдэбургскага права" разам са Статутам Вісліцкага і паэзіяй Войцеха са Слупч - самотныя астанкі нашай мовы таго часу" (171, V, XV). "Польская біблія і даўнейшы выклад кніг "положеных" - зніклі" (171, V, 180).

Гэтаксама ацэньваюць становішча польскай мовы таго часу сучасныя польскія гісторыкі літаратуры Брукнер, Хмялеўскі і інш. "Відавочна, што найбольш кніг друкавалася на лацінскай мове, не змяншалася, зразумела, кніг па нямецкай і ўгорскай мовах. Толькі выданняў польскіх трэба было яшчэ чакаць" (142, I, 172).

Прывядзём яшчэ некалькі назваў літаратуры, акрамя названых.

Каля 1500 года быў закончаны пераклад аповесці пра Аляксандра Македонскага (142, I, 143).
Гадамі 1496-1501 датуецца самы вядомы свецкі твор "Помнікі Янычара" (тамсама, пераклад з сербскай мовы Канстанціновіча).

У 1506 годзе ў Галера была надрукавана песня "Багародзіца" (тамсама, 174).
Сярод лацінскіх твораў, друкаваных у 1507--1508 гг., можна знайсці невялікія польскія фрагменты: назвы месяцаў, формулы хрышчэння, кароткія малітвы, упамінанне касцёльных навук, Евангеллі (тамсама). Усё гэта ў час знаходжання ў Кракаве Скарыны. Далей яшчэ былі "Ойча наш", "Радуйся...", "Вершы..." 1475 г. (тамсама) і кракаўскія календары 1491-1496 гг. (13, 56). Зразумела, што гэта былі традыцыйныя для сярэдневякоўя аповесці.

Кожны пагодзіцца, што гэтыя калівы літаратуры не ідуць ні ў якое параўнанне з працамі Скарыны. Вось чаму з пераліку натхніцеляў дзейнасці Скарыны Польшчу мы выключаем.
Італія, як мы ўжо гаварылі, была на той час касмапалітычнай. Пра сувязі Скарыны з Германіяй да выхаду яго кніг мы можам толькі здагадвацца. Магчымае знаходжанне ў Вітэнбергу і вядомае нам у Кралеўцы былі пазней.
Застаецца Чэхія. Яна мае найбольш падстаў быць натхніцелем думкі Скарыны. Як вядома, ідэя народнай мовы тут мела больш як стогадовую традыцыю, якая потым паядналася з гусіцкім рухам і перажыла роўна сто гадоў жорсткай барацьбы з усёй Еўропай. Выключэннем у гэтых адносінах з'яўляецца гуманізм Багуслава Гасеншэйнскага з Лобкавіц. Але ўся школа чэшскіх гуманістаў на чале з Віктарынам з Вшэград паставіла пытанне надзвычай востра. Негуманістычная ж плынь, асабліва Абшчына чэшскіх братоў, пастаянна друкуе свае кнігі "на карысць мовы і народа чэшскага". 3 Чэхіяй і лучыць Скарына выбар месца для працы і выбар крыніцы для перакладу. Мова Скарыны сведчыць аб моцным чэшскім уплыве, як гэта даказваюць Добраўскі, Галавацкі, Первольф, Віктараў і Уладзіміраў. Можна нават сказаць, што прадмовы і пасляслоўі да выданняў у Скарыны прасякнуты чэшскім духам.

3 чэшскай культурай і мовай Скарына павінен быў сутыкнуцца яшчэ дома. У нас есць звесткі, што ўплыў чэшскай культуры на Беларусі быў рашаючым, гэтаксама, як і шырокае веданне чэшскай мовы. Часткова аб гэтым пісаў Уладзіміраў (43, 37-39). Яшчэ больш звестак падаюць Первольф (47), Бідла (139), Тадра (168), Карскі (109). раней - Палацкі (158). Гэты ўплыў ішоў моцнай хваляй з даўніх часоў аж да часу Скарыны праз універсітэт, дыпламатычныя і грамадскія сувязі і г. д. ва ўсе сферы жыцця: літаратуру, рэлігію, ваенную справу, прамысловасць і гандаль. Як новы факт, не ўведзены да гэтага часу ў навуковы ўжытак, паведамляем наступнае: багаты і непарыўны паток навучэнцаў Пражскага універсітэта - выхадцаў з Беларусі і Літвы.

Аб веданні чэшскай мовы і яе распаўсюджанасці на Беларусі сведчыць праца Лукаша Гурніцкага "Дваранін польскі", уведзеная Палацкім у адно са сваіх даследаванняў (157). Гурніцкі піша: "Гаварыць па-чэшску лічылася адзнакай вышэйшага стылю паводзін, паколькі гэтая мова адукаванаму насельніцтву Літвы і Польшчы здавалася прыгожай і вытанчанай".

У бібліятэцы кн. Жыгімонта ў Вілтні, паводле каталога 1506 г., значыліся тры чэшскія кнігі: Біблія, кніга Яна Залатавуснага і "Палітыка" (43, 35). У бітве над Оршай у 1514 г. значная частка літоўска-беларускага войска складалася з чэхаў (130, 130). Сам князь Жыгімонт раней, чым сеў на трон Літвы (затым і Польшчы), быў князем у Опаве і Глогаве - сілезскіх правінцыях (106).

Гэтага дастаткова, каб Скарына яшчэ ў дзяцінстве сутыкнуўся з чэшскай культурай. (Шкада, што ў нас няма спецыяльнага даследавання аб уплыве чэшскай мовы на беларускія літаратурныя помнікі. Уплыў, відаць, быў бы засведчаны яшчэ мацнейшы. На першы погляд мова Літоўскага статута і грамат Магдэбургскага права падзвычай падобная на чэшскую).

Была магчымасць у Скарыны судакранацца з чэшскай культурай і мовай таксама на Захадзе. (Сведчанні Гурніцкага распаўсюджваюцца і на Кракаў). Яго настаўнікам у Кракаве быў, як ужо ўпаміналася, Ян з Гло-гава, сілезскай правінцыі. Брукнер пісаў: "Ліст - папулярная форма гуманістычных твораў... Але чэх пісаў па-чэшску... Цэльтыс вітаў нейкую кракаўскую гуманістку Газіліну, з імем якой звязана першае літаратурнае выступленне... на чэшскай мове" (140, 40). Зразумела, што гаворка ідзе пра Кракаў. Значыць, Скарына ў Кракаве мог быць у акружэнні прыхільнікаў чэшскай культуры і сам належаць да іх.
3 чэшскай культурай Скарына мог і мусіў сутыкацца ва ўсіх вялікіх універсітэтах Захаду. У іх славяне трымаліся часцей за усе разам, складаючы адзінае універсітэцкае брацтва (168, 257-308).
У Італіі ў час экзаменаў у Падуанскім універсітэце знаходзіўся малады Жыгімонт з Елені; у 1511 г. у Венецыі памёр Вацлаў Пісецкі. Карацей кажучы, у той час у Італіі чэхаў было дастаткова (179; 180). I так аж да Прагі.

3 прыведзеных фактаў мы маем поўнае права меркаваць аб захапленні беларускага юнака чэшскай культурай, якая натхніла яго да справы. Хвалі данай культуры, з якімі сутыкнуўся Скарына яшчэ дома, аказвалі на яго ўплыў усюды, дзе б ён не быў, пакуль не прывялі аго да Прагі.
У гэтым сэнсе найбольш рашуча выказаўся Папоў: "Калі шукаць якія-небудзь ідэйныя ўплывы на працу Скарыны, трэба аддаць перавагу гусіцтву" (98, 18). У такім жа сэнсе выказаўся і Зібрт (78, 12). Раней да гэтага звярталіся Віктараў, Галавацкі, Первольф, Уладзіміраў.

Такім чынам, пытанне будзем лічыць закрытым. Безумоўна, захапленне чэшскай культурай нельга лічыць адзінай перадумовай дзейнасці. Былі і іншыя прычыны, пра якія мы ўжо гаварылі. Магчыма, што зрабіла ўплыў паўднёваславянская культура альбо нават Рым. Аднак уплыў чэшскай культуры мы лічым самым вызначальным. 3 аналізу прычын, якія інспіравалі дзейнасць Скарыны, можна меркаваць аб ім і як пра асобу. Гэта быў чалавек, які ў сваёй дзейнасці кіраваўся не асабістымі інтарэсамі, а карысцю для народа, якому хацеў паслужыць сродкамі, набытымі на больш адукаваным Захадзе, і якія ен лічыў найлепшымі для данай мэты.

IV-1. Скарына як пісьменнік: Самасвядомасць Скарыны

Пяройдзем да разгляду пісьменніцкай дзейнасці Скарыны. Улічваючы адрозненні пражскіх і віленскіх выданняў, а таксама праблематыку наступнага раздзела працы, мы будзем аналізаваць толькі пражскія выданні.

Размову трэба пачаць з пытання: а ці можна наогул лічыць Скарыну пісьменнікам? Скарына пераклаў і выдаў Свяшчэннае пісанне. Магчыма, яго праца з'яўляецца ўсяго толькі моўным помнікам і не мае нічога агульнага з літаратурай? На Беларусі яшчэ да Скарыны, акрамя летапісаў і розных юрыдычных помнікаў, амаль уся "літаратура" была пераважна перакладной. Больш таго, непасрэдна перапісанай з нейкіх старадаўніх крыніц. Як мы бачылі, у літаратуры на польскай мове гэтаксама мала аўтэнтычнага. Розныя віды перакладаў складаюць значную частку кніжнага запасу на нацыянальных мовах Захаду пазнейшых часоў. Такім чынам, і перакладам Скарыны належыць як бы сваё месца ў "літаратуры". Меркаванні сучасных гісторыкаў літаратуры аб праблеме раздзяляюцца. Калі ўкраінскія і беларускія даследчыкі пачынаюць, звычайна, Скарынам новы (сярэдні) час, то велікарусы абмяжоўваюцца толькі ўпамінаннем альбо часцей проста не называюць (189; 190). Брукнер (113) не хоча залічаць да ўсеагульнай літаратуры ні перыяд старажытнай украінскай пісьменнасці, акрамя "Слова пра паход Ігаравы", ні сярэдні беларуска-ўкраінскі і велікарускі перыяд. Скарыну ён таксама толькі называе. Вазняк (87, I, 80), наадварот, стаіць за тое, каб той час і перакладныя творы разглядаліся як арыгінальныя, свае ўласныя.

Якое з гэтага бачыцца выйсце? Пэўных звестак з часу, які мы даследуем, у нас няма. Сам Скарына называе свае выданні "працею и выкладом". Аб значэнні слова "праца" мы гаварылі. Мелася на ўвазе сапраўдная праца, клопат. "Выклад" у разуменні Скарыны азначау "пераклад", аб чым яскрава сведчаць шматлікія выказванні ў творах тыпу "выложити книгу сию на рускый язык", г. зн. перакласці. Ці лічыў Скарына "выклад" арыгінальнай літаратурнай працай, як гэта разумеем мы зараз, -- невядома.

Перакладная і перапісаная літаратура, паколькі мы загаварылі пра яе ў сувязі са Скарынам, была найчасцей ананімнай, а яе аўтары ў большасці - невядомыя. Карскі (81, 278) адзначаў, што паколькі гэтыя аўтары лічылі сваю працу богаўгоднай і тым самым своеасаблівым выкананнем свайго рэлігійнага абавязку, то іх працу сапраўды можна параўнаць з рамяством. Скарына, як мы бачылі, зыходзіў з іншых меркавапняў, з іпіцыятывы ўласнай. Вось чаму да яго працы трэба падыходзіць з іншымі меркамі. Мы будзем разглядаць пераклад як тэхнічную рэалізацыю ідэі Скарыны і звяртацца да яго як да закончанай працы. Пры характарыстыцы Скарыны як пісьменніка будзем абапірацца на звесткі, якія зыходзілі ад яго самога, г. зн. на прадмовы і пасляслоўі да паасобных выданняў. У гэтым мы будзем салідарнымі з I.Франко, які лічыў, што арыгінальнай літаратурай таго часу можна лічыць толькі прадмовы і прысвячэнні (72, 703).
На прадмовы ў Скарыны звярнуў увагу яшчэ Штрытэр, які ўвёў іх змест у навуковы ўжытак (43, 111). Аляксееў робіць з іх шэраг выпісак (тамсама) як і Сопікаў, Добраўскі і інш. Уладзіміраў апісвае іх (43, 100-127), адзначаючы, "што яны маюць значэнне для характарыстыкі Скарыны не толькі як перакладчыка, але і як пісьменніка" (43, 100).

Зараз пяройдзем да іх разгляду.

Прыводзячы ў канцы працы ўрыўкі тых прадмоў і пасляслоўяў, якія мы ўзялі з даследаванняў паасобных вучоных, мы далучылі да іх падобныя прадмовы з іншых выданняў таго часу, каб з іх дапамогай лепш высветліць постаць Скарыны. Да апошніх прац і звернемся ў першую чаргу. Яны невялікія на памерах і больш нагадваюць заўвагі. Аднак з іх можна вылучыць нешта характэрнае і тыповае для іх аўтараў.
Першае, што кідаецца ў вочы як тыповая з'ява, недаацэнка іх творцамі сваёй уласнай індывідуальнасці. Яны лічаць сябе нягоднымі, грэшнымі, грубымі, рабамі Божымі, беднымі, чарвямі і г. д. Карскі (81, 293) адзначае, што колькасць такіх эпітэтаў, якія характарызуюць адносіны тых пісьменнікаў (перапісчыкаў) з часоў Скарыны і пазней да саміх сябе, пастаянна ўзрастала і ў "Пралогу" 1550 года іх ужыта адразу аж цэлых 43.

Зусім не тое мы бачым у Скарыны. Ужо сам загаловак "Бібліа руска выложена докторомъ Францискомъ Скориною из славного града Полоцька..." указвае, што гэтай рысы ў яго не было. Ён называе сябе доктарам са слаўнага горада...

Больш таго, чым далей, тым больш узмацняецца супрацьлеглая рыса — самаусведамленне сябе як асобы.
У прадмове да першай сваёй кнігі — "Псалтыра" 1517 года -- Скарына, гаворачы пра карысць гэтай кнігі ў навучанні дзяцей і аб вялікай яе каштоўнасці ўвогуле, робіць вывад: "И видечи таковые пожиткы в так малой книзе, я, Францишек... в лекарскых науках доктор, повълел есми Псалтырю тиснути рускыми словами..." На першы план выступае тут уласнае "я".

У пасляслоўі да кнігі сказана: "Скончалася... повълънием и працею избраннаго мужа в лъкарскых науках доктора..."

Пачынаючы з чацвёртай кнігі ("Ісус Сірахаў"), пастаянна ўводзяцца словы: "Предословие доктора Франъциска Скорины с Полоцька..." (43, 102).

Мяркуем, што няма патрэбы прыводзіць усе месцы, дзе выяўляецца самасвядомасць Скарыны. Гэтым пачуццем пранізаны амаль усе радкі прадмоў і пасляслоўяў. Усюды Скарына выступае як моцны аўтарытэт, які шмат ведае, а таму і робіць. Ён навучае ўсяму, што лічыць патрэбным, абапіраючыся на свае веды і навуку. Гэта своеасабліва выказанае "я" можиа адчуць паўсюдна. Не пазбягае ён і выхваляння, калі, напрыклад, прыводзячы словы і цэльія сказы з грэчаскай, лацінскай і стараяўрэйскай моў, адзначае, што гэтага не было ў яўрэйскай, таго ў лаціне, аднак ён палічыў патрэбным сказаць і тое, і другое (43, 114).

Толькі ў некалькіх месцах Скарына як бы адыходзіць ад намечанага шляху. У прадмове да ўсёй Бібліі сказана: "О сих книгах всея Библии, подле малости розуму моего, розделы вократце положих. А в чем бых ся омылих, разумнейшие поправте, прошу вас для бога и посполитого доброго". А ў канцы XII часткі кн. "Прарок Данііл" напісана: "Аз теже, недостойный последовник их (г. зн. Ерайіма і інш.)... межи иными пророки светыми выложих и Данила..."

Але больш прыкладаў няма. Уладзіміраў, цытуючы першую вытрымку, адзначае, што "гэта... найлепшае сведчанне таго, што Скарына прызначаў сваю Біблію праваслаўным чытачам Паўднёва-Заходняй Русі XVI стагоддзя" (43, 118). Мы данага не бачым. Гэта хутчэй падобна на водгук духа Яна Гуса, які, як вядома, заўсёды прасіў навучаць яго, калі дзе мог памыляцца. Гэтаксама, як і яго паслядоўнікі. Другая вытрымка ўказвае на ўсеагульную павагу каталіцкага свету да Ераніма.

Для характарыстыкі самасвядомасці Скарыны цікавы такі момант. Мецэната сваіх пражскіх выданняў Багдана Онкава ён не ўсхваляе, а абмяжоўваецца толькі простым упамінаннем: "А то ся стало накладом Богдана Онкова сына радци места виленского".

У гэтых адносінах, як бачым, паміж Скарынам і яго тагачаснымі паплечнікамі існавала велізарная розніца. Параўнаць яго нельга ні з прадстаўнікамі папярэдняй беларускай літаратуры, ні з тымі, хто прыйшоў у яе пасля Скарыны.

Пэўныя аналогіі ёсць толькі на Захадзе. Гэта можна бачыць найперш з падобных прадмоў і пасляслоўяў да чэшскага перакладу Св. пісання. Напрыклад: "...работу, якую слаўныя мужы і мешчанін пан Ян Мяшочак..." і г. д. (з Пражскай бібліі 1488 года ў Новатпага з Лужэ, гл. 155, і "Інкунабулы..." Ганкі, гл. 137, 110); "Мікулаш Конач з Ходзішкава замест прыдворнага суддзі..." і ў канцы - "вось табе, мілы чэху, твая славянская мацярынская мова..." (з "Правілаў чалавечага жыцця" Конача, прыведзеных у Ганкі, гл. 137, 111). Тут можна заўважыць асобныя паралелі. Некалькі слабей выяўлена рыса ў бібліях Кутнагорскай і Венецыянскай. 3 данага пункту гледжання прадмовы і пасляслоўі Скарыны маюць больш агульнага з Бібліяй 1506 года, чым з Бібліяй 1488 года.

Яшчэ больш выразна самаусведамленне пісьменніка выяўлена ў свецкіх і гуманістычных творах на Захадзе (Конач).

Гундуліч спявае: "Ой вы, дзевы чыстыя, блажэнныя... цяпер таксама памажыце мне... Уладзіславе слаўны... зрабі мне ласку песні слухаць... Хачу я імі разнесці славу тваю па ўсім свеце..." ("Асман", спеў першы, пераклад Вінаржа). Арыёста: "Я слаўлю даспехі, рыцара кахання, жанчыну..." ("Утрапёны Раланд", пераклад Врхліцкага).

"Петрарку цікавіць найперш яго ўласнае "я" (175, I, 255). "Развіццё пачуцця асабовасці парадзіла і славалюбства, якім вызначаўся Петрарка" (тамсама, 260). Карэлін наогул пісаў: "Дзве асноўныя рысы складаюць асаблівасць гуманістычнай літаратуры: індывідуалізм і цікавасць да антычнасці. Гэты індывідуалізм характарызуецца цікаўнасцю чалавека да самога сябе, да свайго ўнутранага свету..." (175, II, 1001).

Гэтага, бадай, дастаткова. Усе іншыя даследчыкі таксама вылучаюць даную рысу ва ўсіх гуманістаў.
Такім чынам, будзем лічыць яе і ў Скарыны рысай гуманістычнай. "Сярэдневяковая хрысціянская сціпласць саступіла месца ў гуманістаў вялікаму пачуццю самаўсведамлення сябе як асобы; яны імкнуліся да пашаны і славы і ўмелі ставіць на першы план сваю асабовасць; гуманізм парадзіў моцных індывідуумаў, якія праклалі яму новыя дарогі; вакол іх канцэнтравалася грамадства, узнік культ асобы" (170, 20).

Самасвядомасць Скарыны як тэма даследавання распрацавана спецыялістамі даволі слаба.
Гатцук (30, 323) адзначае, што Скарына ўзняўся вышэй тых сродкаў і мэт, якія ставіла перад сабой прымітыўнае кнігадрукаванне.

Уладзіміраў часткова называе гэтую асаблівасць Скарыны (пры аналізе прадмоў), але гаворыць пра яе вельмі мала і не адзначае вытокаў гэтай рысы.

Найбольш рашуча выказаўся толькі Папоў, які пісаў, што "ў пасляслоўях да выданняў Скарыны адчуваецца новы, дзейсны дух аўтара... Гэта чалавек індывідуалістычнага нораву, смелы, энергічны, прадпрымальны..." (43, 19). Але тлумачэнняў ён зноў жа ніякіх не дае.

Можна сказаць, што на ўсёй творчасці Скарыны аж да прыезду ў Вільню ляжыць яркі і выразны адбітак яго асабовасці. Інспіруючых фактараў і ўзораў, якія б натхнялі Скарыну да працы, на роднай глебе не было. Прыдбаў гэту рысу Скарына толькі на Захадзе.

IV-2. Скарына як пісьменнік: Свецкія погляды Скарыны

Рыса, адзначаная намі як тыповая для беларускіх пісьменнікаў, сучаснікаў Скарыны, а менавіта -- недаацэнка свайго "я" - не была, безумоўна, выпадковай. Наадварот, яна самым непасрэдным чынам звязана з трансцэндэнтальнымі поглядамі ўсяго сярэдневяковага хрысціянства, як р.-каталіцкага, так і праваслаўнага. Жыццё для яго з'яўляецца толькі часовым, мінучым, нечым накшталт ранішняй расы, кветкі, якая сёння ёсць, а заутра няма. Наша зямля - месца пакуты, куды Бог паслаў чалавека, каб выпрабаваць яго душу на годнасць належаць таму сапраўднаму і вечнаму жыццю, якое наступіць пасля смерці і дзе ён будзе ўзнагароджаны згодна з тым, як паводзіў сябе ў жыцці цяперашнім. I чым больш ён тут трываў пакут, тым большую ён атрымае плату. "Civitas Dei" на Захадзе i ісіхаізм на Усходзе цалкам адпавядалі сутнасці развітога хрысціянскага светасузірання перыяду сярэднявечча і былі яго прадуктам.

Пісьменнікі гэтага напрамку былі выразнікамі ўсеагульнага руху. Мы схільны бачыць у недаацэнцы сябе не толькі сапраўдны дух аўтараў, але ў пэўнай ступені і своеасаблівую форму самаўсведамлення, пэўнае выхвалянне сваёй рэлігіяй. Аднароднасць грамадскага настрою дазваляла такому красамоўнаму аскету мець пэўную пашану яшчэ пры зямным жыцці.

Самасвядомасць Скарыны цалкам іншага характару. Гэта не азначае, аднак, што мы адмаўляем яму ў набожнасці. На гэта ў нас няма ніякіх падстаў. Праз усе яго пасляслоўі чырвонай ніткай праходзіць думка, што робіцца гэта "Богу ко чти..." (ва ўсіх без выключэння). Toe ж самае кажа ён у вершы "Богу в троици единому ко чти и ко славе, Матери его пречистое Марии к похвале..." Гэтаксама i ў другім вершы - "Веруй в бога единаго!", ці, як мы казалі, "Дзесяці запаведзях" Майсея. Ва ўсіх пасляслоўях Скарына сапраўды тлумачыць Св. пісанне, робіць на яго аснове навучанні, пераўвасабляючыся ў прапаведніка. Як адзначае Уладзіміраў (43, 100), усё гэта збліжае яго творы з так званымі "Толковыми книгами".

Аднак, не зважаючы на гэта, погляд Скарыны на сваю працу з'яўляецца процілеглым поглядам яго паплечнікаў.

Да слоў "Богу ко чти..." ён заўсёды дадае "людем посполитым к доброму научению" (не для выратавання, аб чым мала дзе гаворыцца). У вершах - тое ж самае. Першую кнігу - "Псалтыр" - ён прызначае "детем малым" як "початок всякое доброе наукы".

Скарына разглядае Псалтыр не толькі з набажэнскага боку, але і з пункту гледжання жыцця духоўнага, узвышанага: "Псалом жестокое сердце мякчить ислезы с него, якобы со источника, изводить..." Псалом "...тело пънием веселить и душу учить". "И что ест, чего в псалмох не найдешь? Нест ли там въличества божия и хвалы его? Там ест справедливость. Там ест чистота, душевная и телесная. Там ест наука всякое правды. Там ест мудрость и друголюбство..." Звяртае на сябе ўвагу маральны бок твораў, потым праз частыя ўпамінанні пра мудрасць вылучаецца філасофскі аспект.

Мы адзначылі ўжо, як Скарына глядзіць на неабходнасць сваёй працы: "...не толико сами собе народихомся на свет, но более ко службъ божией и посполитого доброго" (прадмова да кн. "Эсфір"). Таму ён і ўзяўся за гэту працу.

Скарына павучае зыходзячы з патрэб жыцця зямнога. У сваім жаданні ён нават пасягае на тое, каб даваць парады са Св. пісання майстрам вайсковай справы: "Аще ли же кохание имаши ведати о военных а о богатырских делех, чти книги Судей, или книги Махавеев, более и справедливее в них знайдеш, нежели во Александрии или во Тройи".

Тут яшчэ, як бачым, робіцца параўнанне сваіх выданняў з творамі свецкай літаратуры. Наогул пры параўнаннях Скарына ўсюды звяртаецца да рэчаў звычайных, звязаных з зямным жыццём. Ён дае звесткі аб сямі вызваленых навуках, адзначае розніцу паміж царкоўнымі і свецкімі законамі (прадмова да кн. "Ісус Навій" і кн. "Царствы").

Такіх прыкладаў мы маглі б прывесці намнога больш, але гэта будзе відаць і па наступных раздзелах працы. Мяркуем, што гэтага дастаткова, каб убачыць розніцу паміж поглядамі Скарыны і яго равеснікамі. Не знаходзім мы ў яго і страху перад вечнымі пакутамі. Ды і само ўяўленне Скарыны пра рэлігію больш высокае і ўзнёслае.

Усе прыведзеныя тут сведчанні падкрэсліваюць у Скарыне чалавека свецкіх поглядаў, інтэлігента-асветніка.

Свецкі характар працы Скарыны тлумачыцца яшчэ тым, што сам ён не належаў да духавенства, а быў у літаратуры вучоным-аматарам, што ў яго час было з'явай надзвычайнай. Калі ж звярнуць увагу на імёны сучасных Скарыне пісараў, то ўбачым людзей амаль выключна духоўнага сану.
Свецкасць поглядаў давала яму магчымасць змагацца з дагматызмам той ці іншай рэлігіі, як мы засведчылі ў папярэднім раздзеле працы.

Адзнакай свецкасці працы з'яўляецца і мова твораў, пра што пазней будзе весціся асобная гаворка. Царква, як праваслаўная, так і каталіцкая, непрыхільна ставілася да рэлігійных кніг на народнай мове. У праваслаўнай царкве яшчэ і зараз ужываецца царкоўнаславянская мова, што адпавядае канонам Трэнцкага царкоўнага сабора (Sessio XII, de sacrificio missae*, kanon 9, для Беларусі стар. 625). Толькі тады, калі размова ішла аб прапагандзе ідэй, царква дазваляла народным мовам быць своеасаблівым фарватарам.

Беручы пад увагу ўсё вышэйсказанае, мы маем права меркаваць, што ўсю сваю дзейнасць Скарына прысвяціў людзям свецкім ці, як ён пісаў, "людем посполитым".

Выданне Св. пісання свецкім чалавекам было ажыццёўлена дома Швайпольтам Фіёлем, але ён як чужынец па нацыянальнасці не змог увасобіць у сваёй справе пачуцці і погляды свецкага чалавека і друкаваў кнігі выключна дзеля практычных патрэб. Скарына стаіць намнога вышэй за яго і з'яўляецца свецкім дзеячам і пісьменнікам.

Аналогіі з Захадам знаходзіў для сябе Скарына і тут. Свецкія погляды, а таксама вызваленне літаратурнай дзейнасці ад манапалізацыі духавенства праяўляліся тут надзвычай актыўна. Даўно ўжо з'явілася на свет арыгінальная свецкая літаратура. 3-за бясспрэчнасці і прызнанасці факту прыкладаў прыводзіць не будзем. "Усеагульнае светаўспрыпяцце новага часу (часу Скарыны.- I.Д.) адрозніваецца ад сярэдневяковага сваім свецкім характарам" (173, 205).

Пра свецкасць Скарыны было напісана больш.

Мітр. Яўген змяшчае звесткі аб Скарыне ў "Словарь светских писателей" (43, XI).
Галавацкі горача аспрэчвае права Скарыны выступаць без бласлаўлення духавенства, называе яго асвечаным самазванцам і г. д. (гл. уступ).

Віктараў называе Скарыну выдатным дзеячам (28, 20), разумеючы пад гэтым словам "сучасны".
Уладзіміраў звяртаецца да гэтага ў сваёй кнізе неаднаразова.

Уся сучасная школа ўкраінскіх і беларускіх гісторыкаў літаратуры разглядае творы Скарыны як плён свецкай літаратуры.

Такім чынам, у раздзеле мы яшчэ больш падкрэслілі свецкасць поглядаў Скарыны і ўвялі іх у адпаведны кантэкст Заходняй Еўропы.

IV-3. Скарына як пісьменнік: Патрыятызм Скарыны

Другой рысай сучасных Скарыне пісьменнікаў, што збліжае іх між сабой і рашуча аддзяляе ад Скарыны, з'яўляецца універсальны дух царкоўнага касмапалітызму, характэрны не толькі для заходняй царквы, але і для праваслаўнай.

Скарына ў сваіх творах выяўляе нам тып гарачага патрыёта. I што характэрна. Яго патрыятызм праяўляецца не як любоў да радзімы, а як любоў да роднага народа, носьбіта "рускаго языка".
Мы адзначалі ўжо ў працы, наколькі матэрыяльныя інтарэсы мелі перавагу пры выбары сферы дзейнасці. Прыводзілі мы таксама ўласныя словы Скарыны з прадмовы да кн. "Эсфір", што "не толико сами собе народихомся на свет", але і дзеля дабра свайму народу, якому і хоча паслужыць аўтар сваей працай. Яшчэ больш выразна акрэслена думка ў прадмове да кн. "Выхад"*: "Тако ж и мы, братия, не можем ли во великих послужити посполитому люду рускаго языка, сие малые книжки праци нашое приносимо им".
Таксама ў раздзеле пра свецкія погляды мы адзначылі, што амаль у кожнай прадмове і пасляслоўі да слоў "богу ко чти" Скарына дадае "людем посполитым к научению", а часта -- "к пожитку". Гэта яскрава сведчыць на карысць таго, што ўсю сваю дзейнасць ён прысвяціў свайму народу.

У прадмове да "Псалтыра" Скарына тлумачыць, што робіць гэта "наболей с тое причины, иже мя милостивый бог с того языка на свет пустил".

Скарына імкнецца, каб яго кнігі былі зразумелымі народу. Калі ж адну кнігу з пражскіх выданняў ("Псалтыр") ён друкуе на царкоўнаславянскай мове, то хоча кампенсаваць гэта перакладам незразумелых слоў на палях кнігі (гл. прадмову да "Псалтыра"). У іншых прадмовах ён тлумачыць і такія словы, як Юдзіф, Саламон і інш. Раўніва ставіцца Скарына да таго, каб не было што скарочана ў яго "руском" перакладзе ў параўнанні з перакладамі на іншыя мовы (больш шырокае тлумачэнне і прыклады гэтаму будуць прыведзены ў наступных раздзелах).

У гэтых адносінах вельмі паказальнай для Скарыны з'яўляецца адзначаная вышэй яго барацьба з дагматызмам.

Найболыл яскрава патрыятызм Скарыны выказаны ў прадмове да кн. "Юдзіф". Уводзячы вобраз Юдзіф як прыклад патрыятызму для мужчыны, ён патрабуе ад іх "всякого тружания и скарбов для посполитого доброго" і каб "для отчины своея не лютовали". А далей гаворыць: "Понеже от прирожения звери, ходящие в пустыни, знають ямы своя; птици, летающие по возъдуху, ведають гнезда своя; рибы, плавающие по морю и в реках, чують виры своя; пчелы і тым подобная боронять ульев своих, - тако ж и люди, игде зродилися и ускормлены суть по бозе, к тому месту великую ласку имають. Прото ж и сия вдовица Иудиф для места рожения своего выдала ест живот свой на небезпеченство. Но господь бог для доброго умыслу ся помог ей, яко непобедимого от людей побъдила".

Гарачы патрыятызм Скарыны і акцэнтаванне ім любові да свайго народа самым цесным чынам звязаны як з невыразным становішчам Вялікага княства Літоўскага ў дачыненні да Польшчы, так і становішчам у княстве беларускага народа (гэтаксама, як і часткі ўкраінскага). Праз князёў Ягелонскай дынастыі Літоўскае княства было з'яднана з каралеўствам Польскім асобнай уніяй. Пачатак быў пакладзены ў мястэчку Крэва ў 1385 годзе. Кожная з дзвюх дзяржаў, уваходзячы ў федэрацыю, кіравалася перш за ўсё сваімі ўласнымі мэтамі і выгодамі. Калі Літва ў федэрацыі кіравалася як быццам бы толькі інтарэсамі абароны супраць паступаючых нямецкіх рыцараў і ўзмацнення Масквы, то Польшча акрамя знешняй палітыкі яшчэ з са-мага пачатку выявіла імкненне расшырыць уплыў рымска-каталіцкай царквы і зрабіць Літву сваёй звычайнай правінцыяй. Кожная з дзяржаў захавала сваю асаблівую юрыдычную сістэму і ўнутраны распарадак. Аднак розныя мэты той у рэшце рэшт прывялі да канфліктаў між імі. У больш залежным становішчы апынулася Літва, паколькі ў ажыццяўленні галоўнай мэты Польшчы быў зацікаўлены ўвесь Захад. Таму гісторыя Літоўскай дзяржавы ад самай Крэўскай уніі ўяўляе сабой час гарачай і бесперапыннай барацьбы не толькі са знешнімі суседзямі, але і са сваім саюзнікам і ўсім, што ад яго зыходзіла. Гэта было бязлітаснае змаганне Літвы за самастойнасць, за асобную пагранічную зону, за раздзельныя парадкі, афіцыйную мову, правы, звычаі, якія былі ўжо ўсталяваны ўсёй папярэдняй культурай, што рознілася ад заходняй, і г. д. Да гэтага далучылася барацьба новых поглядаў, інспіраваных Захадам, са старымі на самыя разнастайныя з'явы. Але гэта была ўжо барацьба на глебе самой Літоўскай дзяржавы.

Апісваць усю барацьбу ў сваёй працы, якая абмежавана пэўнай тэматыкай, мы не можам. Гэта не ўваходзіць у нашы планы. Да таго ж пытанне даследавана ў спецыяльных працах, якія мы часткова прыводзім у бібліяграфіі. Тут дастаткова будзе сказаць, што ў часы Скарыны барацьба дасягнула апагея. Усякі паляк лічыўся ў Літве чужынцам. Ён не мог займаць ні свецкай, ні духоўнай пасады, калі там хапала сваіх людзей. А яшчэ пазней Літоўскі статут 1566 года выразна акрэсліў: "А пісар земскі павінен па-руску літары і словы, афіцыйныя паперы і запрашэнні пісаць, а не іншай мовай і словамі..." Пра рэлігійную барацьбу мы гаварылі раней.

Зараз звернемся да становішча беларускага народа ў Літве. Ён знаходзіўся ў складзе гэтай дзяржавы яшчэ ад самага яе ўзнікнення: усе тры сталіцы дзяржавы - Наваградак, Трокі і Вільня -- знаходзіліся на беларускай тэрыторыі. Пад час небяспекі з боку ваяўнічых татараў амаль увесь беларускі народ цалкам добраахвотна ўвайшоў у новую дзяржаву і прыняў самы актыўны ўдзел у яе фарміраванні, часта выступаючы супраць спрадвечна літоўскай яго часткі, калі яна іншым разам выказвала памкненні да самастойнасці. Як народ, больш развіты ў культурных адносінах, чым літоўскі, маючы трывала засвоеныя традыцыі праваслаўнай візантыйскай і старакіеўскай культуры, ён набыў у дзяржаве вялікія перавагі ва ўсіх сферах дзейнасці. Без усялякіх перашкод пачала распаўсюджвацца праваслаўная вера сярод насельніцтва Літоўскай дзяржавы. Беларуская мова стала дзяржаўнай у княстве Літоўскім, а ў часы Альгерда была аб'яўлена ёй афіцыйна. Ішло да таго, каб праваслаўнай і беларускай магла стаць уся дзяржава. На карысць гэтага сведчыць той факт, што яна мела тэндэнцыю да пашырэння і на тэрыторыю прыбужскіх украінцаў і велікарусаў. Калі ж у дачыненні да першых княства шмат чаго дасягнула, падзяліўшы з Польшчай іх тэрыторыю, у адносінах да велікарусаў яно наткнулася на моцны адпор Масквы і з наступленнем мусіла перайсці да абароны. Аднак гэта не зменшыла перавагі беларуска-праваслаўнага элементу ў Літве.

Так было да Крэўскай уніі.

Цалкам змянілася становішча беларускага народа (цяпер ужо з вялікай часткай украінскага) пасля уніі. Да тых часоў паганскае насельніцтва Літвы было ўжо ахрышчана на лацінскаму абраду. Пануючай у дзяржаве стала рымска-каталіцкая царква. А за ёй ішла і ўся заходняя культура са сваёй універсальнай лацінскай мовай, да якой яшчэ далучылася польская. Беларускі народ (і ўкраінскі) з яго культурай непасрэдна сутыкнуўся з культурай намнога мацнейшай і мусіў абараняцца. Але сярод беларуска-ўкраінскага насельніцтва, раней паўсюдна праваслаўнага, каталіцкая царква пачала карыстацца поспехам, што засведчана было нават ва ўсходняй частцы дзяржавы. "Руская" вера мусіла бараніць не толькі сябе, але ўвесь народ з яго культурай.

3 цягам часу культурна-рэлігійная барацьба паядналася з барацьбой палітычнай, якая апісана вышэй. Такім чынам, было захавана шмат ранейшых пазіцый беларускага народа. Культура беларускага племені, мяняючы веравызнанні, увесь час заставалася пануючай. У дачыненні да веры настаў час талерантнасці і граматы магдэбургскага права, гэтаксама як і многія другія акты другой паловы XVI ст., як правіла, прызнаюць раўнапраўе абедзвюх рэлігій. Праваслаўе перастала быць паняццем, ідэнтычным рускаму, а рымска-каталіцкае - польскаму веравызнанню. У граматах канца XV - пач. XVI ст. амаль паўсюдна называецца "рымскі і грэчаскі закон".

Польскі націск, аднак, на гэтым не спыніўся. Загад біскупа Яна 1526 года аб перакладзе Св. пісання ў Вільні на польскую мову можна лічыць адной з першых прыкмет новаўтвораных адносін. Націск з боку маскоўскіх князёў Яна III і Васіля III прымусіў палякаў даць дзяржаве некаторыя палёгкі. Носьбіты беларускай (ужо не толькі рэлігійнай) культуры былі вымушаны ў гэтых абставінах распачаць барацьбу, ужываючы цяпер тую ж самую зброю, што і палякі. Барацьба культурна-рэлігійная пераўтварылася ў барацьбу нацыянальна-культурную. Як сцвярджае Уладзіміраў, праваслаўная царква адыходзіць на другі план, даючы месца самому народу.

У гэтым сэнсе словы пранікнёнай любові да радзімы і свайго народа, выказаныя Скарынам-вучоным, з'яўляюцца цалкам зразумелымі.Падалі ж словы-зярняты на ўрадлівую айчынную глебу, хоць, можа, яшчэ і не зусім гатовую даць плён.

Гэтая рыса мастацкай творчасці (патрыятызм) да Скарыны не сустракалася таксама. Ва ўсякім разе — у свецкай літаратуры на Беларусі. Красамоўным прыкладам для Скарыны магло б быць "Слова пра паход Ігаравы" з даўнейшых Кіеўскіх часоў, але ў нас няма ніякіх звестак пра тое, што ён мог яго ведаць. Акрамя гэтага, застаецца толькі афіцыйная літаратура і прыклад Захаду. Вось чаму і тут постаць Скарыны з'яўляецца выдатнай, паколькі распачынае сабой шэраг пісьменнікаў патрыятычнага напрамку аж да аўтара знакамітай "Прамовы Мялешкі".

У славян на Захадзе пісьменнікі патрыятычнага напрамку прадстаўлены даволі шырока.
У Польшчы гэта Рыгор з Санака, які, праўда, пісаў на лацінскай мове.

Добрым прыкладам для Скарыны мог быць харвацка-дуброўніцкі паэт Марка Маруліч, які ў 1501 годзе выдаў вершаваную "Юдзіф" з той жа ідэяй, якая выказана ў прад-мове да аднайменнай кнігі Скарыны. Прамы ўплыў на Ска-рыну не выключаны, калі дапусціць, што найбольш прыцягальнай з усіх славянскіх краін была ў гэтым сэнсе зноў жа Чэхія, адносіны якой да Германскай імперыі былі аналагічныя тым, якія склаліся паміж Літвой-Беларуссю і Польшчай. Пісьменнікаў патрыятычнага напрамку ў Чэхіі не заставалася. Толькі Багуслаў з Любкавіц некалі звярнуўся да "Германцаў". Але ад пачатку гусіцкага руху і яшчэ да яго тут твораць пісьменнікі амаль выключна патрыятычнага напрамку.

Італьянскія гуманісты прыкрывалі свой патрыятызм касмапалітызмам. Нямала іх было і ў Германіі.
Такім чынам, на Захадзе Скарына меў для сябе прыкладаў дастаткова.

Аб патрыятызме Скарыны напісана шмат, але з таго часу, калі яго пачалі разглядаць як дзеяча культуры. Пра гэта ўпамінае, напрыклад, Віктараў. Аганоўскі піша, што Скарына друкаваў кнігі дзеля асветы свайго народа (37, 154). Уладзіміраў гаворыць пра гэта ў біяграфіі (43, 51) і пры апісанні прадмовы да кн. "Юдзіф" (43, 113). Шляпкін заўважае, што ў Падуі Скарына называе сябе "Ruthenus" (65, 382). Усе беларускія і ўкраінскія гісторыкі літаратуры звычайна адзначаюць гэту рысу на падставе прадмовы да кн. "Юдзіф".

Такім чынам, мы прывялі дастаткова аргументаў на карысць названай асаблівасці і звязалі яе з абставінамі культурнага развіцця Айчыны і замежных краін.

IV-4. Скарына як пісьменнік: Дэмакратызм

У Скарыны часта сустракаецца выраз "люд посполиты" ці "людем посполитым к доброму научению". На падставе таго факту, што ў 1553 годзе вядомыя нам з біяграфіі Еська Скарына і Гаўрыла Аляксеевіч прадстаўляюць у Рызе Полацкае гарадское зямляцтва, называючы яго "братия своя посполитая", Уладзіміраў бачыць у гэтым як быццам бы дакументальнае тлумачэнне паняцця "посполиты". На яго думку, яно атаясамлівалася са словам "гарадскі" (75, 32).

Пад словам "поспольство" разумее гарадское саслоўе і Даніловіч (129, 240).

Мы, аднак, можам растлумачыць выраз інакш.

Грамата на Магдэбургскае права гораду Вільні дадзена ў 1387 годзе на беларускай і лацінскай мовах. Паралельныя назвы паасобных катэгорый гарадскіх жыхароў выглядаюць так: жыхары — cives; пасяленцы — incolae i ўсё поспальства — еt tota communitas (129, 230). Грамата Полацку 1498 года дадзена "для размножения посполитого добра", як быццам бы сапраўды гарадскога, але ў § 8 той жа граматы сказана, што мяшчане вызваляюцца ад павознай павіннасці, якую раней "посполита" адбывалі, г. зн. "разам" (129, 231). Нішто не перашкаджае і нам разумець пад гэтым выразам паняцце "сумесны", "усеагульны", "агульны", а ў дачыненні да нашага Скарыны — паняцце "народ".

3 гэтага можна было б зрабіць вывад, што Скарына ў "людех посполитых" бачыў не толькі "народ", але і "люд". Але і без таго можна выразна бачыць, што ён меў на ўвазе, па сутнасці, "люд". Скарына называе яго "люди простые".

Выданне "Прытчы Саламона" ён прысвячае "людем простым посполитым" і так робіць даволі часта.
У прадмове да царкоўнаславянскага "Псалтыра" гаворыць: "Так же положил есми на боцех некоторый слова для людей простых, не рушаючи самое Псалътыри... и иные слова, который суть в Псалътыри неразумный простым людем, найдуть [іх] на боцех руским языком, что которое слово знаменуеть".
У прадмове да ўсёй Бібліі Скарына тлумачыць, чаму яе выдае: "... не толико докторове а люди вченые в них разумеють, но всякий человек простый и посполитый, чтучи их или слухаючи, можеть поразумети, что ест потребно к душному спасению его..."

У прадмове да "Прытчаў Саламона" гаворыць: "Пожиточьны же суть сие книгы чести всякому человъку, мудрому и безумному, богатому и вбогому..."

У прадмове да кнігі "Левіт" параўноўвае сваю дзейнасць з ахвярай богу да людзей бедных: "Кто убо не можаше принести для недостатку своего телца тучнаго на жертву богу, той приношаше мерцу муки пшеничное на требу господу. Тако ж и мы, братия, не можем ли..." і г. д.

Усе гэтыя выняткі з прадмоў выразна характарызуюць Скарыну як выдатнага дэмакрата, які, друкуючы свае кнігі, думаў аб народзе "простом", пра люд.

Для характарыстыкі дэмакратызму найбольш важным з'яўляецца апісанне "права посполитого" (ў прадмове да кн. "Другі закон"): "...ровная свобода всем, общее имение всех. Тым законом живяху верующий во Христа по вшествии его на небеса, яко пишеть: "Народу же веровавшему бъ серце едино, и душа едина, и имение едино; никто же что от имения своего, глаголаше свое быти, но бяху им вся объща". Паколькі ён уводзіць гэта як "право посполитое", прысвячае кнігу "люду посполитому" — значыць, у гэтым можна бачыць пэўную адзнаку грамадскіх поглядаў Скарыны.

Гэтаксама і ў прадмове да кн. "Суддзяў" ён гаворыць: "...дванадесеть судей сынов Ізраилевых не справовали суть их, яко цари или властели вышнии, силу имеюще над ними, но яко ровнии и товарищи, раду им даючи..."

Калі б гэта ўсё разумець літаральна, мы маглі б тут параўноўваць Скарыну з цяперашнім Талстым, а яшчэ больш — з яго папярэднікам Пятром Хельчыцкім, што было цалкам магчыма пры яго моцнай залежнасці ад чэшскай культуры. Уладзіміраў піша (43, 121), што гэта ідзе ад "Саксонскага зярцала"*. Нам гэта нагадвае і "Сетку веры" Хельчыцкага.

Так ці інакш, дэмакратызм Скарыны выяўлены даволі відавочна.

У гэтых адносінах ёсць яшчэ адна цікавая дэталь.

Шматлікія ілюстрацыі ў тэксце, згодна тлумачэнняў Скарыны, гэтаксама ўказваюць на яго імкненне рабіць кнігі яшчэ больш зразумелымі для простага люду.

У прадмове да кн. "Выхад" ён гаворыць: "Ктобы пакъ, межи простыми людми братии моей хотел яснее разумети яковым обычаем былъ храмъ оудълан Кивот Стол Светилник Требник ИРизы жреческие, Toe все вымалеваиое нижеи знаидеть".

У прадмове да кн. "Царствы" сказана: "Положил есми в сих книгах образци храму господъня и сосудов его, и дому царева... А то для того, абы братия моя русь, люди посполитые, чтучи могли лепей розумети".
Уладзіміраў гаворыць, што "звычай адлюстроўваць біблейскія сюжэты ў дрэварытах" звязаны з вядомымі выданнямі "biblia pauperum" (43, 77).

Дадаць да гэтага ў нас больш няма чаго.

Ці звязана было імкненне Скарыны з грамадскім становішчам на Беларусі? Наўрад ці. Эвалюцыя ішла ў напрамку ўзвышэння сярэдніх саслоўяў — шляхты і мяшчанства — і ўзмацнення прыгону (101, 103).
Ці заўважаецца падобнае імкненне ў прадстаўнікоў праваслаўнага духавенства'? Назіранні Уладзімірава даюць падставы сцвярджаць адваротнае. У гэтым сэнсе мы не маем прыкладаў ні ў літаратуры, ні ў жыцці.
Наўрад ці таксама можна бачыць у данай з'яве імкненне каталіцкай царквы прапікнуць у народныя масы. Яна была ўсё ж пануючай і больш займалася пошукамі эпігонаў з вышэйшых саслоўяў.

Такім чынам, застаецца Захад.

Але і тут не шмат можна знайсці добрых прыкладаў. Што ж тычыцца гуманізму, то тут Скарына мог узяць для сябе найбольш -- яго надкласавасць, узвышэнне над саслоўямі (173, 237; 175, 1063). Па сваей жа сутнасці гуманістычны pyx быў арыстакратычным (153, 131). Пра які-небудзь народны pyx пэўных звестак мы не маем.

Каталіцкая царква тым больш не магла натхніць Скарыну, паколькі любы рэлігійны рух з адценнем народнага падвяргаўся ганенням як ерэтычны. Альбігойцы, вальдэнсы, Тэйлар і Дальчына, богамільства (у праваслаўных) маглі паслужыць тут прыкладам. Але даныя рухі былі далёкія і па часу, і па месцы.
Застаецца адна "ерась" — гусіцтва. Як гаварыў Эней Сільвій, у Чэхіі любая вясковая гусіцкая жанчына лепш ведала Біблію, чым італьянскі святар. Сведчанне вельмі паказальнае для характарыстыкі гусіцтва як народнага руху.

Але і гэта было даўно. У час Скарыны "прававернае" гусіцтва мела шмат агульнага, як і каталіцтва, з рэлігійным рухам багатых саслоўяў. (Звесткі ўзяты галоўным чынам з прац Кауцкага: гл. 176 і 177). А значыць, і ўтраквісты мала што маглі даць Скарыне.

Але ў Чэхіі меўся новы pyx, які цалкам адпавядаў выкладзеным тут ідэям Скарыны. Гэта была Абшчына братоў. Яе ўзмацненне ў час Скарыны сведчыла аб іх жыццёвай сіле.

На жаль, адсутнасць на руках выданняў Скарыны не дазваляе нам прасачыць, ці залежаў Скарына цалкам ад данага руху, ці гэта была з'ява паралельная. Уладзіміраў жа бачыць карані гэтай асаблівасці ў "бібліі бедных"- "Саксонскім зярцале". Мы на падставе двух ці трох выразаў рабіць тыя альбо іншыя вывады не адважымся. Адзначым толькі, што гуманізм Скарыны блізкі да ідэй Чэшскіх братоў. Канчатковыя ж вывады пакінем за будучым дасле-даваннем. (Цалкам не выключала і імкненне каталіцкай царквы весці прапаганду сярод народа. Цяжка ўявіць, каб брацтва мела вялікую працу на чужой мове, а не на чэшскай. А брацкай Бібліі тады яшчэ не было).

Пра дэмакратызм Скарыны папісана мала. Калі Уладзіміраў і закранае пытанне ў сувязі з той ці іншай праблемай, асаблівай увагі імкненню Скарыны працаваць дзеля народа ён не падае. У сваей працы ён піша, што віленскія выданні "як нельга лепш адпавядалі патрэбе праваслаўных купцоў і віленскіх мяшчан..." (43, 50). Мы паказалі, што і пад людам паспалітым Скарына разумеў мяшчанства.
Пічэта (101, 126) адзначае, піто "сваім перакладам Бібліі на нацыянальную мову Скарына імкнуўся зрабіць яе даступнай і зразумелай для шырокіх народных мас". Нешта падобнае ў сувязі з нацыянальнай мовай можна знайсці ў гісторыкаў украінскай і беларускай літаратуры.

Пытанне дэмакратызму творчасці і разгляд яго ў адзінстве з характарам і ўсёй дзейнасцю Скарыны патрабуе асобнага даследавання.

IV-5. Скарына як пісьменнік: любоў да роднай мовы

Як любоў да радзімы і роднага народу, гэтаксама выразна праяўляецца ў Скарыны і любоў да роднай мовы.

Пра гэта ўжо сведчыць уся агромністая праца, якая была з'явай надзвычайнай на беларускай глебе і падстаў для свайго ўзнікнення тут, як гаварылася ў раздзеле аб стымулах дзейнасці, не мела.
Назва ўсёй працы — "Библия руска".

Мы ўжо ўпаміналі аб прадмове з "Псалтыра", дзе Скарына гаварыў, што ён пачаў працу таму, што бог з той мовы яго на свет пусціў.

У прадмове да кн. "Прарок Данііл" ён паведамляе, што гэтай кнігі няма на яўрэйскай мове, а толькі на лацінскай і грэчаскай. Далей гаворыцца: "Аз теже... нароженый в руском языку с помощию божиею, яко повинені сын розмножати хвалу Христову и посполитое доброе, межи иными пророки светыми выложих и Данила, мужа жадостей и преславного пророка господъня на руский язык зуполне".

Тое ж сказана ў прадмове да кн. "Эсфір": "Аз теже, наследуя мужа светого, напред богу в троици единому ко чти и своему прироженому рускому языку к науце всего доброго поднялся праци тое..." і вышэй тамсама: "Потреба теже ведати, иже сия книга кратцей ест положена еврейским языком, нежели греческим а латинским... То пак, еже за тым положено ест до конца, знашол есми во книгах греческага и латинскаго писма выкладу посполитого".

Як бачым, тут есць нейкая рэўнасць, каб на роднай мове было сказана не менш, чым на лацінскай і грэчаскай.

Тлумачыць Скарына і паасобныя словы, як, напрыклад, Саламон (мірны), Егіпет і інш. Выраз "руский язык" сустракаецца даволі часта.

Такім чынам, і гэты бок дзейнасці Скарыны даволі красамоўны. 3 аднаго боку - мова як сродак для лепшага разумення чытачамі, з другога - як аб'ект глыбокай пашаны і любові.
Пра сувязь выступлення Скарыны на народнай мове з заваёвамі айчыннай культуры гаворка ўжо вялася. Спынімся зараз на адпосінах даследчыкаў да гэтага пытання.

Намаганні вучоных былі скіраваны на рашэнне дзвюх задач: а) ці была мова Скарынавых выданняў сапраўды народнай, беларускай; б) наколькі свядома ўжыў Скарына выраз "язык руский", г. зн. ці разумеў ён пад гэтым выразам сапраўды мову свайго народа?

Адносна мовы Скарынавых выданняў ішла стогадовая барацьба.

Так, Бакмейсцер называе яе славянскай (43, 1).

Штрытэр адзначае, што яна набліжаецца да польскай (3,193), Ліндэ падтрымлівае меркаванне (43, XI), гэтаксама як і Вішнеўскі (43, XV).

Галавацкі (27, 27) піша: "...мова і не беларуская, і не велікаруская, і не маларуская, але мова кніжная, мастацкая, якой ніхто не гаварыў і не гаворыць, мова, выпрацаваная пад несумненным уплывам польскай, якая функцыяніравала ў правасуддзі, канцылярыях і сярод тагачасных вучоных. Нельга назваць яе беларускай... Мы лічым, што яе асновай з'яўляецца царкоўнаславянская з моцнай прымессю рускіх (беларускіх і маларускіх) слоў. Акрамя таго, ёсць у ёй мноства чэшскіх і польскіх слоў".
Гатцук лічыць яе маларускай.

Первольф (46, 2, 595) адзначае, што "гэта была мова руская з прымессю чэшскіх форм і слоў. Мова "Псалтыра" 1517 г., затым - пачатак кн. "Быцця" і кн. "Іоў" - славянаруская. У віленскіх выданнях выкарыстана не тая паспалітая руская мова, а звычайная на той час славянаруская з некаторымі рускімі і чэшскімі словамі". У другой сваёй працы (47, II, 225) ён гаворыць, што гэта царкоўнаславянская мова з прымессю чэшскай і з нязначным уплывам польскай: "Польскія словы ў мове Скарыны можна хутчэй лічыць асаблівасцю